نظارت فنی است، نه نشانه اعتماد متقابل

بامدادجنوب_مریم خوئینی

نیروگاه اتمی بوشهر تنها واحد تولید برق هسته‌ای ایران است که سال ۱۳۹۰ تولید برق را آغاز کرد و از سال ۱۳۹۲ تولید انرژی در آن به مرحله تجاری رسید. این نیروگاه توان تولید هزار مگاوات برق را دارد و برق تولیدی آن برای توزیع به شبکه سراسری انتقال داده می‌شود. عملیات تعویض سوخت نیروگاه به صورت سالانه و زیر نظر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی انجام می‌گیرد.

اوایل شهریور امسال بود که رئیس سازمان انرژی اتمی اعلام کرد، بر اساس قانون مجلس و با مجوز شورای عالی امنیت ملی، نظارت بر فرآیند تعویض سوخت نیروگاه اتمی بوشهر از سوی دو بازرس آژانس انجام شد.

محمد اسلامی گفت: بر اساس قانون مجلس، نظارت بر فرآیند تعویض سوخت نیروگاه اتمی بوشهر در دستور کار قرار داشت که این موضوع با مجوز دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی انجام شد. در این چارچوب دو بازرس آژانس به ایران آمدند، نظارت‌های لازم را انجام دادند و سپس بازگشتند.

میخائیل اولیانوف نماینده دائمی روسیه نزد سازمان‌های بین‌المللی مستقر در وین هم، در واکنش به خبر سفر دو بازرس آژانس بین المللی انرژی اتمی به ایران با مجوز دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی، رویکرد تهران در همکاری با این نهاد را «مسئولانه» توصیف کرد.

حضور بازرسان آژانس در ایران آن هم پس از جنگ تحمیلی ۱۲ روزه با واکنش‌هایی رو‌به‌رو شد و هنوز هم کم و بیش درباره آن مطالبی مطرح می‌شود.

این بازدید‌ها از سوی برخی تحلیلگران به‌عنوان نشانه‌ای از تداوم گفت‌وگوی فنی و سیاسی میان تهران و آژانس تعبیر می‌شود. با این حال، پرسش اصلی آن است که چنین اقدام‌هایی چه جایگاهی در روابط ایران و جامعه جهانی دارند و آیا می‌توان آنها را نشانه‌ای از بازسازی اعتماد متقابل دانست یا تنها بخشی از روند نظارت‌های معمول آژانس تلقی می‌شوند؟ برای بررسی ابعاد سیاسی و دیپلماتیک این موضوع، با دکتر رضا صارمی راد، استاد روابط بین‌الملل و پژوهشگر سیاست خارجی، گفت‌وگویی انجام داده‌ایم.

صارمی‌راد‌ در گفت‌وگو با بامداد جنوب در خصوص اینکه بازدید بازرسان از نیروگاه‌ها، به‌ویژه نیروگاه بوشهر، گفت: به‌طور کلی، این بازدیدها در چارچوب تعهدات پادمانی ایران انجام می‌شود. بر اساس مفاد پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) و موافقت‌نامه‌های پادمان، ایران موظف است زمینه بازرسی‌های آژانس از برخی مراکز هسته‌ای را فراهم کند. در همین چارچوب، بازرسی‌هایی از مرکز‌هایی مانند نیروگاه اتمی بوشهر، راکتور تحقیقاتی تهران و مرکز فناوری‌های هسته‌ای تهران به‌صورت دوره‌ای انجام می‌شود. بنابراین این بازدیدها در درجه نخست ماهیت نظارتی دارند.

این کارشناس روابط بین الملل با یادآوری اینکه این فضا با آن فضایی که در مرکز‌های هسته‌ای ما برنامه‌های غنی‌سازی انجام می‌دهند، کمی متفاوت است. گفت: به عبارتی ما در اینجا اجازه می‌دهیم یک فضای نظارتی برقرار باشد که بیشتر به مسائل زیست‌محیطی مربوط است. و معمولاً در نیروگاه اتمی بوشهر، اجازه بازرسی‌ها را زمانی می‌دهیم که زمان تعویض و بارگذاری سوخت باشد. در همین زمان تعویض سوخت، همان‌طور که وزارت خارجه اعلام کرده، ظاهراً روس‌ها نیز مایل بودند که بازرسان آژانس حضور داشته باشند.

صارمی‌راد در ادامه در خصوص راکتور تهران نیز گفت: راکتور تحقیقاتی تهران سابقه‌ای بیش از ۵۰ سال دارد و نظارت‌هایی باید در آن انجام شود تا ایمنی آن کاملاً تأیید شود؛ هرچند ما با استانداردهای بسیار بالا و درصد اطمینان قابل توجه، در آن فعالیت می‌کنیم و این راکتور در تولید رادیوداروها نیز بسیار فعال و مؤثر است، با این حال، از آنجا که این یک راکتور قدیمی است، مسأله نظارتی برای ما همچنان در اولویت قرار دارد. یعنی ما همچنان آن حس عدم اعتماد به آژانس را داریم، اما با توجه به سابقه بیش از ۵۰ سال فعالیت راکتور تهران به‌عنوان یک مرکز تحقیقاتی، و همچنین نیروگاه اتمی بوشهر، این بازدیدها انجام شد.

بازدیدها نظارتی هستند و ربطی به اعتماد به آژانس ندارد

وی تأکید کرد: این بازرسی‌ها ماهیت نظارتی دارند و هیچ نشانه‌ای مبنی بر این نیست که ما نسبت به آژانس اعتماد پیدا کرده‌ایم و مایل باشیم آنها از مراکز دیگر ما نیز بازرسی کنند. در حال حاضر چنین شرایطی وجود ندارد، زیرا آژانس پیش‌تر در بازرسی‌های خود از مراکز‌ هسته‌ای فردو و نطنز امتحان خود را پس داده است. زیرا به دروغ اعلام کردند که ما نمی‌توانیم تأیید کنیم که برنامه هسته‌ی ایران غیر نظامی است و همین، بهانه را به دست صهیونیست ها و آمریکایی‌ها داد که خرداد حملاتی را علیه مراکز‌ هسته‌ای ما انجام دهند و در ادامه آن در اواخر جنگ تحمیلی ۱۲ روز خود آمریکایی‌ها نیز حملاتی را انجام دادند.

صارمی در پاسخ به این پرسش که بعد از جنگ اسرائیل و حمله آمریکا و مطرح شدن اسنپ‌بک، عملاً شاهد توقف اجرای برجام بودیم، آیا حال می‌توانیم بگوییم بازدیدهایی که از راکتور تهران و نیروگاه بوشهر انجام می‌شود، می‌تواند در مسیر احیای دیپلماسی هسته‌ای تأثیرگذار باشد؟ گفت: به طور کلی، خیر؛ چراکه این بازدیدها هیچ ارتباطی با روند احیای دیپلماسی هسته‌ای ندارند. ما همچنان نسبت به رفتارهای آژانس بدبین هستیم و هر اقدام احتمالی باید از طریق شورای عالی امنیت ملی انجام شود. به این صورت که پس از بررسی همه‌جانبه پیشنهادهای آژانس برای بازدید از مرکز‌هایی که مورد حمله قرار گرفته‌اند و با توجه به نوع تعامل آنها، تصمیم‌گیری درباره نحوه رفتار با آژانس صورت می‌گیرد.

بازرسی از بوشهر و تهران متفاوت از دیگر مراکز هسته‌ای است

وی تصریح کرد:اصلاً بازدیدهای نیروگاه اتمی بوشهر و راکتور تحقیقاتی تهران، نوع و جنس متفاوتی دارند و با آنچه که قرار بود در سایر مرکز‌های هسته‌ای انجام شود، حتی در زمان توافق ایران با گروسی در مصر، قابل مقایسه نیستند. آن زمان نیز طرف‌های غربی با اجرای کامل آن موافقت نکردند. اگر قرار باشد این اقدامات مجدداً انجام شود، باید ابتدا در شورای عالی امنیت ملی بررسی و تصمیم‌گیری شود.

این کارشناس حوزه بین‌الملل در پاسخ به این سوال که واکنش کشورهای غربی به بازرسی‌ها چگونه است، گفت: با توجه به اینکه بازرسی‌های ما مدتی قبل انجام شده است می‌توان گفت طرف‌های غربی نیز این بازدیدها را همان طور که ما از جنس دیپلماسی نمی‌بینیم آنها هم از آن جنس نمی‌بینند. چنانکه در تماس تلفنی مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه با آقای پزشکیان وی تاکید بر بازگشت به مذاکرات داشت. به عبارت دیگر، بازدیدهای راکتور بوشهر و راکتور تحقیقاتی تهران را نشانه حسن‌نیت ما نمی‌دانند. چون معتقدند که این بازدیدها صرفاً در چارچوب بخش نظارتی انجام می‌شوند. یعنی از مراکزی بازدید می‌شود که پیش‌تر بازرسان آژانس مستقیماً حضور داشته‌اند و در آنجا دوربین‌ها نصب شده و اندازه‌گیری اورانیوم‌های غنی‌شده انجام شده است.

صارمی‌راد بیان کرد: در نیروگاه بوشهر اساساً تولید اورانیوم صورت نمی‌گیرد؛ ما تنها مصرف‌کننده میله‌های سوختی هستیم و در انتها، باقی‌مانده سوخت مصرف‌شده در اختیار طرف روس قرار می‌گیرد. بنابراین، نوع و ماهیت فعالیت در بوشهر با آنچه در مرکز‌های نطنز و فردو انجام می‌شود، کاملاً متفاوت است.