احزاب بی‌پشتوانه، سیاست بی‌رمق

بامدادجنوب_مریم خوئینی

سیاست، هنر اداره جامعه و عرصه گفت‌وگو برای تصمیم‌گیری جمعی است؛ عرصه‌ای که تفاوت دیدگاه‌ها می‌تواند زمینه رشد و مشارکت مردم باشد. با این حال در بوشهر، سیاست بیشتر حول روابط فردی و حلقه‌های محدود می‌چرخد تا احزاب و برنامه‌های پایدار. انتظار از سیاست در این استان، تنها رقابت انتخاباتی نیست بلکه ابزاری برای مطالبه‌گری، توسعه و مشارکت واقعی مردم است. در این گزارش، می‌کوشیم در گفت‌وگو با فعالان سیاسی، به این پرسش برسیم که آیا در بوشهر هنوز می‌توان از سیاست به‌عنوان راهی برای رشد و تغییر سخن گفت، یا باید پذیرفت که سیاست محلی در دست حلقه‌ها مانده است؟

ناصر کرمی فعال سیاسی و حزبی استان بوشهر معتقد است احزاب سیاسی به عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای تاثیر گذار جامعه مدنی در شکل‌گیری دموکراسی شناخته می‌شوند اما وقتی جایگاه احزاب به طور کلی به ویژه احزاب فراگیر در کشور در حکمرانی پذیرفته شده نباشد، خود به خود کارآمدی و اثربخشی لازم را نخواهند داشت و شأن و جایگاه این نهاد مهم جامعه مدنی نیز تنزل پیدا می‌کند.

احزاب جایگاه واقعی خود را ندارند

کرمی در گفت‌وگو با بامداد جنوب گفت: هر نهاد مردمی، از جمله احزاب، می‌تواند و باید یکی از وظایف اصلی‌اش مهار قدرت دولت و حتی حاکمیت باشد، البته در مواقع لازم هم باید از دولت یا حاکمیت حمایت کند، به شرطی که عملکرد آنها شایسته این حمایت باشد. اما هویت اصلی احزاب، هویت مردمی و حزبی است؛ حزب بودن ایجاب می‌کند که مواظب قدرت باشند، مواظب جایگاه مردم در قدرت باشند و اولویت آ‌نها همیشه باید حفظ نقش مردم در اداره کشور باشد.

وی افزود: متأسفانه در سطح کلان، در کل کشور، احزاب جایگاه واقعی خود را ندارند و به تبع آن، در استان‌ها، از جمله استان ما، این جایگاه حتی ضعیف‌تر است. دلایل این موضوع متعدد است.

یکی از دلایل تاریخی است: از انقلاب مشروطه تاکنون، عملکرد برخی احزاب به‌گونه‌ای بوده که مردم دیدگاه مناسبی نسبت به آنها نداشته‌اند. احزاب وابسته به قدرت‌های خارجی یا ساختارهای استبدادی داخلی، شعارزدگی، فرصت‌طلبی و کم‌صداقتی برخی احزاب باعث شده ذهنیت تاریخی منفی در مردم شکل بگیرد. این اثر تاریخی زمان‌بر است و تا تغییر آن زمان لازم دارد. متأسفانه برخی افراد از این وضعیت بهره می‌برند و تلاش می‌کنند مردم را از نهادینه شدن قدرت و مشارکت در حکومت دلسرد کنند. دلیل دوم، وجود احزاب وابسته به دولت یا احزاب فرمایشی است که هیچ پشتوانه مردمی مستقل، برنامه مشخص و نظریه عملیاتی برای اداره کشور ندارند. مواجهه مردم با این احزاب، سبب شده که نگاه خوشبینانه‌ای به احزاب وجود نداشته باشد.

فعالیت احزاب در بوشهر ضعیف است

کرمی در ادامه تصریح کرد: دلیل سوم مربوط به شرایط استان است، بوشهر استانی سنتی، با فرهنگ خاص و البته از لحاظ جغرافیایی دورافتاده از مرکز است و امکانات محدودی دارد. بنابراین فعالیت احزاب در استان، نسبت به بسیاری از استان‎های دیگر ضعیف‌تر است. علاوه بر این، برخی شخصیت‌ها و مدیران استانی که در مقاطع مختلف مسئولیت داشته‌اند، باور واقعی به نقش احزاب نداشته‌اند و این امر موجب شده حتی تلاش‌های اندک فعالان حزبی برای انعکاس صدای مردم و نفوذ در قدرت به نتیجه نرسد. وقتی مردم شاهدند که لابی‌گری، واسطه‌گری، حرکت‌های مبهم و شعارهای کلی و بدون موضع مشخص، راه رسیدن به منافع را بیشتر هموار می‌کند، به‌طور طبیعی جوانان دلسرد می‌شوند و شمار کسانی که به این عرصه وارد می‌شوند روزبه‌روز کمتر می‌شود.

او در پاسخ به این سؤال که آیا فضا برای فعالیت احزاب غیردولتی در استان بوشهر باز است،گفت: صرف باز بودن فضا کافی نیست. فضای سیاسی باید به گونه‌ای باشد که احزاب بتوانند آرمان‌ها و شعارهای خود را دنبال کنند و آنها را در مدیریت جامعه پیاده کنند. این امر مستلزم آن است که نهادهای قدرت واقعی، چه دولتی و چه حاکمیتی، برای احزاب ارزش و جایگاه قائل باشند و باورمندانه از حضور و فعالیت آنها حمایت کنند. ممکن است فضا به ظاهر باز باشد، اما در عمل تنها برای برخی احزاب وابسته به قدرت یا نهادهای دولتی فراهم باشد احزابی که چارچوب و اهداف مشخصی برای آنها طراحی شده و نمی‌توان آنها را احزاب واقعی و مردمی نامید.

احزاب مناسبتی

وی افزود: علاوه بر این، زمانی که افراد تأثیرگذار در جامعه، به ویژه کسانی که جایگاه اجتماعی دارند، غیرحزبی بودن را به عنوان یک ارزش معرفی می‌کنند به‌طور غیرمستقیم فضا را برای فعالیت احزاب واقعی محدود می‌کنند. این موضوع ریشه در سابقه تاریخی دارد گذشته‌ای که در آن برخی احزاب عملکرد مناسبی نداشتند و اعتماد مردم را از دست دادند.

کرمی در پاسخ به این سؤال که چقدر از احزاب صرفاً در ایام انتخابات فعال می‌شوند و بعد خاموش می‌شوند،گفت: اگر احزاب مردمی بودند، نمی‌شد این همه حزب در کشور داشته باشیم. واقعیت این است که بسیاری از احزاب پشتوانه مردمی قابل توجهی ندارند و بیشتر دولت‌ساخته و مناسبتی هستند. این احزاب معمولاً برای زمان‌های لازم، به ویژه دوران انتخابات، فعال می‌شوند تا به اهداف و منافع مشخصی دست یابند و پس از انتخابات دوباره فتیله را پایین می‌کشند و خاموش می‌شوند تا انتخابات بعدی فرا برسد.

این فعال سیاسی ادامه داد: در کشوری که احزاب به شکل واقعی، مردمی شکل نگرفته‌اند، نمی‌توان انتظار داشت سازوکارهای مدرن حزبی و اثرگذاری آنها اعمال شود. بنابراین، شاهد فعالیت مقطعی احزاب هستیم پدیده‌ای که نه تنها مطلوب جامعه‌ای نیست، بلکه در استان ما نیز همان روند ناپسند ادامه دارد و مشارکت سیاسی را محدود می‌کند.

بستر مناسبی برای فعالیت حزبی در کشور نیست

محمدصادق بحرانی، از فعالان سیاسی و حزبی استان بوشهر نیز در گفت‌وگو با بامداد جنوب گفت: فعالیت احزاب در استان ما تابعی از وضعیت کلی احزاب در سطح کشور است. متأسفانه بستر مناسبی برای فعالیت حزبی در کشور فراهم نیست و حتی می‌توان گفت شرایط موجود به زیان فعالیت احزاب است؛ چه از نظر ساختارهای دولتی و چه از نظر نگاهی که طی سال‌ها به مردم القا شده است.

وی افزود: از دوره دولت احمدی‌نژاد به بعد، فعالیت سیاسی و حزبی به‌تدریج در ذهن بخشی از جامعه به عنوان امری نکوهیده و منفی جلوه داده شد. در واقع یک جور تلاش قدرت‌طلبانه در جهت خلاف منافع مردم، از سوی سیاسیون جلوه داده شد.

این فعال سیاسی بیان کرد: یکی از راهکارهای احیای فعالیت‌های حزبی، همان مسیری است که مجلس برای انتخابات شورای شهر تهران در پیش گرفته است. همان‌طور که می‌دانید، انتخابات شورای شهر سال آینده در تهران به‌صورت تناسبی برگزار می‌شود؛ به این معنا که کرسی‌های شورا بر اساس میزان آرای احزاب و فهرست‌های انتخاباتی توزیع خواهد شد. این شیوه، می‌تواند نقش احزاب را در فرایند تصمیم‌گیری و اداره شهر پررنگ‌تر کند.

او ادامه داد: در کنار این تغییر، باید مردم را نیز با مزایای نظام حزبی و آثار آن آشنا کرد که باعث می‌شود شومن‌های سیاسی و آدم‌هایی که بدون پشتوانه حزبی با تکیه بر پوپولیسم و نمایش‌های سیاسی وارد عرصه سیاست و مدیریت شهری یا ملی شده‌اند و وقت مردم را می‌گیرند، در کارهای جمعی مانند شورا یا مجلس همکاری مؤثری ندارند و در نهایت نیز مسئولیت ضعف عملکرد خود را به گردن دیگران می‌اندازند، از سوی مردم کنار گذاشته شوند. چراکه پاسخ‌گویی و شفافیت به‌تدریج باعث اصلاح رفتار سیاسی و ارتقای کیفیت سیاست‌ورزی در کشور می‌شود. در چنین شرایطی، احزاب می‌توانند خاصیت واقعی خود را در جامعه بازیابند و نقش مؤثرتری در اداره کشور ایفا کنند.

حزب، در شرایط فعلی کارکرد صوری دارد

بحرانی تصریح کرد: بارها گفته‌ام که حزب، در شرایط فعلی کشور، تنها کارکردی صوری و حداقلی دارد. در واقع بسیاری از احزاب به ابزاری تبدیل شده‌اند که افراد از آن برای حفظ موقعیت خود در ساختار قدرت استفاده می‌کنند؛ نوعی زنبیل گذاشتن برای ماندن در عرصه سیاست، نه تلاشی برای تحقق آرمان‌ها و برنامه‌های حزبی. بنابراین می‌توان گفت کارکرد احزاب امروز، در بهترین حالت، بسیار محدود و غیرواقعی است. در مورد فعالیت صرفاً انتخاباتی احزاب هم باید گفت وقتی ساختارهای دولتی نسبت به فعالیت‌های حزبی واکنش منفی نشان می‌دهند و حتی فعالیت سیاسی یا دانشجویی را امری پرریسک و مشکوک تلقی می‌کنند، طبیعی است که افراد انگیزه‌ای برای حضور در فعالیت حزبی نداشته باشند. در چنین فضایی، مشارکت سیاسی نه‌تنها تشویق نمی‌شود، بلکه هزینه‌بر است. از سوی دیگر، در سطح افکار عمومی نیز در سال‌های گذشته، تبلیغات منفی گسترده‌ای علیه فعالیت حزبی شکل گرفته است؛ به‌ویژه از سوی برخی ساختارهای قدرت که با القای نگاه منفی به فعالیت سیاسی، مردم را نسبت به کار جمعی و تشکیلاتی بدبین کرده‌اند. در نتیجه، بسیاری ترجیح می‌دهند خود را حزبی معرفی نکنند تا از آسیب‌ها و فشارهای احتمالی در امان بمانند.

او بیان کرد: راه اصلاح این وضعیت، آن است که احزاب بتوانند در همین شرایط، کارآمدی و نقش مفید خود را در جامعه نشان دهند. اگر ساختارها میدان فعالیت واقعی به احزاب بدهند و در کنار آن مردم آثار مثبت فعالیت حزبی را ببینند، ذهنیت عمومی نسبت به سیاست و حزب به‌تدریج اصلاح می‌شود. اما در حال حاضر، آنچه از احزاب باقی مانده، همان کارکرد حداقلی و کم‌فروغ انتخاباتی است که نمی‌تواند نقش مؤثری در تحولات سیاسی کشور داشته باشد.