«بوشهر» صاحب یکی از درخشان‌ترین تاریخ‌های محلی جهان است

بامدادجنوب_الهام بهروزی

مقاومت، بخشی جدایی‌ناپذیر از زیست مردم جنوب به‌ویژه بوشهری‌هاست؛ خصلتی ریشه‌دار که به گواه تاریخ، نه موشک‌ها و نه بمباران‌ها، نه تهدیدها و نه حتی تکانه‌های سهمگین موج انفجار، توان هراساندن و دور کردن این مرزنشینان غیور از خانه و خاک‌شان را ندارد. در جنگ ۴۰ روزه رمضان نیز با وجود بمباران‌های مکرر و سنگین بوشهر، مردم این شهر استوار همچون همیشه در سایه باورهای عمیق و عشق بی‌بدیل به وطن ایستادند و دوشادوش دیگر هم‌وطنان، جان را برای پایداری ایران در کف نهادند.
پایداری مردم این دیار، محدود به امروز و اکنون نیست؛ تاریخ جنوب گواه روشن ایستادگی‌هایی است که در بزنگاه‌هایی چون نهضت جنوب و مبارزه با استعمار، هشت سال دفاع مقدس، جنگ ۱۲ روزه و نیز جنگ اخیر، آوازه‌اش به گوش خاص و عام رسیده است. شجاعت و غیرت پهلوانانی از جنس رئیسعلی دلواری و نادر مهدوی، به این سرزمین چنان هویتی بخشیده که عنوان «پایتخت مقاومت ایران» به تاکیدی برای شیوه زیستن و فهم مردم این خطه از مفهوم ایستادگی درآمده است.
از همین رو، روایت بوشهر در روزهای ملتهب در زیر آتش بمب‌ها، بازتاب سبک زندگی مردمی است که در سخت‌ترین شرایط نیز رشته پیوندشان با شهر، دریا و میهن گسسته نشد. کوچه‌ها و محله‌های این شهر در روزهایی که صدای انفجار با زندگی روزمره درهم می‌آمیخت، شاهد صحنه‌هایی از همدلی، ایثار و پایداری بود که هر کدام می‌تواند روایتی مستقل از ایمان و اراده مردمی باشد که امنیت و سربلندی ایران را بر آسایش خویش ترجیح دادند.
در چنین شرایطی است که بوشهر دگرباره به نمادی از مقاومت مبدل می‌شود؛ شهری که در حافظه جمعی مردمش، ایستادگی یک شعار نیست، بلکه تجربه‌ زیسته است. از همین رو، بسیاری از صاحب‌نظران حوزه تاریخ شفاهی و ادبیات پایداری بر این باورند که روایت‌های ناگفته مردم این خطه، از مادرانی که دل به دریا زدند تا جوانانی که در خط مقدم ایستادند، گنجینه‌ای ارزشمند برای خلق آثار داستانی و مستند فاخر به شمار می‌آید؛ آثاری که می‌تواند تصویری واضح و گویا از روح مقاومت جنوب را برای نسل‌های آینده به یادگار بگذارد.
شاید به همین دلیل است که هر بار نام بوشهر در میان روایت‌های مقاومت ایران به میان می‌آید، پیش از هر چیز تصویر مردمانی در ذهن نقش می‌بندد که در کنار ساحل نیلگون خلیج فارس، آموخته‌اند چگونه در برابر طوفان بایستند! مردمانی که تاریخشان با ایستادگی نوشته شده و آینده‌شان نیز بی‌تردید بر همین ستون استوار خواهد ماند.
یک نویسنده جنوبی با اشاره به نقش پررنگ مردمان بوشهر در فرهنگ مقاومت ایران به بامداد جنوب گفت: در طول هشت سال دفاع مقدس، با وجود مشکلات بسیار زیادی که نفوذی‌ها و منافقین در اوایل به‌وجود آوردند و ترورهایی که ساختار نظام سیاسی ما را هدف قرار گرفته بود، توانستیم از پس مشکلات بر بیاییم و دشمنی را که تمام دنیا از جمله همین امریکا از پشتیبان‌های جدی او بود، عقب برانیم. این مهم اتفاق افتاد چون هیچ‌کدام از مشکلات نتوانست در اتحاد مردم خللی ایجاد کند و مردم همواره پشتیبان رزمندگان میدان نبرد بودند. در شرایط کنونی پس از جنگ اخیر نیز تا زمانی که مردم متحد و حامی و مدافع وطن باشند، می‌توانیم مقابل تمام دشمنان بایستیم.
محمد حیدری در ادامه با بیان اینکه مردم بوشهر یک قطعه از پازل بزرگ اتحاد مردم ایران هستند، افزود: قطعه‌ای که به دلیل شرایط خاص جرافیایی از اهمیت ویژه‎ای برخوردار است. وجود پایانه‎های متعدد نفتی، نیروگاه اتمی، اسکله‌های متعدد دریانوردی، مرز آبی طولانی با خلیج فارس باعث پر رنگ شدن نقش بوشهر در جغرافیای ایران شده. از همین رو، حضور مداوم مردم این استان در میدان حمایت از دولت و نظام و نیروهای نظامی، می‌تواند پیام روشنی برای دشمنان داشته باشد.
وی در پاسخ به این سوال مبنی بر اینکه روحیه مقاومت و ایستادگی در میان مردم بوشهر از کجا ریشه می‌گیرد، توضیح داد: مردم این سرزمین از زمان میرمهنای بندر ریگی در حدود سه قرن پیش تا امروز مبارزه مستمر با استعمار و نیروی خارجی داشته‎‏اند تا جایی که رهبر شهیدمان درمورد استان بوشهر جمله‎ای داشتند با این مضمون که این روحیه مقاومت و مبارزه علیه استعمار به فرهنگ و منش مردم این سرزمین تبدیل شده است.
حیدری همچنین در خصوص نقش تاریخی مردم بوشهر در مبارزه با استعمار هم گفت: اگرچه در تاریخ بوشهر در هر بازه زمانی نام یک یا چند شخصیت برجسته شده، اما به طور کلی این شخصیت‌ها بدون پشتیبانی مردم نمی‌توانستند اقدامی انجام بدهند. رئیسعلی دلواری در حقیقت یک کدخدازاده بود؛ یعنی خان نبوده که تفنگچی و قشون داشته باشد؛ اما مردم با او همراه شدند و توانستند به انگلیسی‌ها ضربات جدی وارد کنند یا اینکه هفتاد سال قبل از آن در زمان حمله انگلیس در بحث هرات، تنگستانی‎ها و سایر مردم که جز قشون دولتی نبودند به میدان مبارزه قدم می‌گذارند. پس می‌توان این‎‏طور گفت که در حقیقت این حضور مستمر مردم در میدان مبارزه بوده که باعث ضربه کاری به نیروهای استعماری شد.
این داستان‌نویس در پاسخ به سوال دیگری مبنی بر اینکه آیا پیشینه مبارزاتی بوشهر می‌تواند در شرایط جنگی امروز الهام‌بخش باشد؟ بیان کرد: قطعا. همان‌طور که به فرمایش رهبر شهیدمان درمورد مردم بوشهر اشاره کردم، این پیشینه مبارزاتی باعث شده تا یک فرهنگ در این سرزمین شکل بگیرد. فرهنگی که مبارزه با استعمار و زیر بار ظلم نرفتن از ویژگی‌های اصلی آن است. از آن طرف قهرمانانی مانند رئیسعلی دلواری و احمدخان و باقر خان تنگستانی و میرمهنای بندرریگی می‎توانند الگویی برای تمام مردم ایران باشند. آدم‌هایی که با دست خالی در مقابل ابرقدرت‌های زمانه خود قد علم کردند.
وی سپس به نقش و جایگاه مردم بوشهر در تقویت وحدت و مقاومت ملی در شرایط بحرانی در طول تاریخ اشاره و تصریح کرد: بوشهر آنقدر مهم بوده که در دوره قاجار، زمانی که بحث استقلال و جدا شدن هرات پیش می‌آید و منجر به محاصره هرات از سوی قوای ایرانی می‌شود، انگلیسی‎ها با دخالت در این امر بوشهر را اشغال و تهدید می‎کنند که تا زمانی که محاصره هرات شکسته نشود، بوشهر آزاد نمی‎شود. اهمیت بوشهر آنقدر بوده که دولت مرکزی که متاسفانه ضعیف بوده، برای حفظ بوشهر بی‌خیال هرات می‌شود. از همین رو، حضور مردم این سرزمین در میدان مقابله با تهدید خارجی، می‌تواند الهام‌بخش برای همه ایران باشد. همان‌طور که در جریان جنگ رمضان، فیلم‌ها و گزارش‎هایی که از حضور مردم جزیره خارگ در این جزیره منتشر شد، باعث دلگرمی مردم شد.
حیدری همچنین درباره دلیل اینکه بوشهر در تاریخ ایران یکی از نمادهای استعمارستیزی شناخته می‌شود، توضیح داد: در این باره یکی از اساتید تاریخ به درستی اشاره کرده که استان بوشهر یکی از برجسته‌ترین تاریخ‌های محلی را در عالم دارد؛ یعنی رخدادهای متنوع، آدم‌های تاثیرگذار متنوع، روش‎های مبارزاتی متنوع و… همه اینها باعث شده تا این سرزمین پر از نمادهای متعدد مبارزاتی باشد. شاید مردم فقط میرمهنا و خاندان تنگستانی و رئیسعلی دلواری را بشناسند، اما در پشت این قهرمانان علاوه بر نیروهای عمومی مردم، شخصیت‎‏های برجسته دیگری مانند علمای دینی، تاجران بازار، زنان تاثیرگذار و … حضور دارند. این فضای مبارزه با دشمن خارجی در طول یک تاریخ حدود سیصد ساله رخ داده. همه اینها در کنار هم باعث شده تا بوشهر به یک نماد در عرصه مقاومت و استعمارستیزی در کشور تبدیل شود.
وی همچنین نقش مردم عادی و نیروهای مردمی جنوبی را در دفاع از کشور مهم قلمداد کرد و گفت: در این زمینه مردم نقش‌های مختلفی دارند. همان‎طور که اشاره کردم به دلیل خاص بودن جغرافیا و تاریخ بوشهر، حضور مردم در میدان باعث دلگرمی مردم همه ایران شده. از طرفی وجود پایگاه‌های نظامی متعدد در استان، این سرزمین را به یک دژ در مقابل دشمن تبدیل کرده که این نیروهای نظامی به دلگرمی و پشتیبانی مردم نیاز دارند.
حیدری در پاسخ به این پرسش مبنی بر اینکه فرهنگ و هویت مردم بوشهر چه تاثیری در شکل‌گیری روحیه مقاومت دارد، تصریح کرد: جدا از بحث‌های تاریخی و نکاتی که گفته شد، من احساس می‎کنم مدل کار مردم این سرزمین هم در روحیه مقاومت و سلحشوری آنها نقش داشته است. کار روی دریا و کار در نخلستان در آب و هوایی که معمولا گرم و شرجی است، باعث شده تا این مردم این سرزمین انسان‌هایی سرسخت و مقاوم بار بیایند.
این نویسنده و مدیر کتابشهر بوشهر که آثار قابل تاملی در حوزه مقاومت مردم بوشهر و ادبیات اقلیمی پدید آورده، در پاسخ به سوال دیگری مبنی بر اینکه ثبت نقش مردم بوشهر در دفاع و مقاومت چه اهمیتی برای تاریخ معاصر ایران دارد؟ گفت: به نکته مهمی اشاره کردید که همواره از آن غافل بوده‎ایم؛ چراکه برای نمونه در طول هشت سال دفاع مقدس بوشهر نقش بی‌بدیلی در جنگ داشت، اما متاسفانه تا امروز مستندنگاری دقیقی در این حوزه نداشته‌ایم. من شنیدم تلاش‎‏هایی برای تدوین اطلس تاریخ مقاومت بوشهر شده، اما با گذشت چند سال هنوز خبری از آن نیست. امروزه هم در قلب اتفاقات ویژه‌ای هستیم، اما نمی‎‏بینم که مستندسازان حرفه‌ای در میدان در حال ثبت باشند. یکی از نقاط ضعف جدی استان همین مستندنگاری است که باید فکری برایش شود. اگر این مستندسازی‌ها صورت نگیرد، بدون تردید دچار تحریف تاریخ خواهیم شد.