دشت اهرم در محاصره برداشت‌های بی‌رویه

بامداد جنوب: کاهش بارش، تداوم خشکسالی و برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی، دشت اهرم را در آستانه بحرانی جدی قرار داده است؛ وضعیتی که به گفته مدیر حفاظت و بهره‌برداری از منابع آب شرکت آب منطقه‌ای بوشهر، با وجود بارندگی‌های سال گذشته، همچنان ادامه دارد و اجرای احکام قطعی پر کردن ۸۱ حلقه چاه غیرمجاز می‌تواند سالانه حدود ۲.۵ میلیون مترمکعب در مصرف آب صرفه‌جویی و به بازگشت دشت به تراز تعادلی کمک کند. دشت اهرم از مهم‌ترین پهنه‌های کشاورزی شهرستان تنگستان به شمار می‌رود؛ دشتی که بخش مهمی از معیشت مردم منطقه به منابع آب آن وابسته است. در سال‌های اخیر کاهش بارندگی، افزایش دما، تداوم دوره‌های خشکسالی و توسعه برداشت از چاه‌های کشاورزی، فشار مضاعفی بر سفره آب زیرزمینی این دشت وارد کرده است.

بر اساس اعلام شرکت آب منطقه‌ای بوشهر، بارش‌های مطلوب سال گذشته برای جبران کسری منابع آب دشت اهرم کافی نبوده است. مدیر حفاظت و بهره‌برداری از منابع آب این شرکت در جلسه شورای حفاظت از منابع آب شهرستان تنگستان گفت: با وجود بارندگی در ابتدای سال جاری، بیلان دشت اهرم همچنان منفی است.

نعمت‌اله نجاتی با توضیح مفهوم بیلان منفی افزود: میزان برداشت آب از سفره زیرزمینی بیشتر از حجم آبی است که از طریق بارندگی و سایر منابع در آن تغذیه می‌شود. ادامه این وضعیت، تعادل سفره را از بین می‌برد و سلامت منابع آب زیرزمینی را با خطر روبه‌رو می‌کند.

وی با اشاره به افت مستمر سطح آب‌های زیرزمینی دشت اهرم طی ۲۰ سال گذشته اظهار کرد: بررسی داده‌های چاه‌های پیزومتری نشان می‌دهد در صورت تداوم روند فعلی برداشت، این دشت با شرایط بحرانی و خطر جدی خشک شدن سفره آب زیرزمینی مواجه خواهد شد.

چاه‌های پیزومتری برای سنجش تغییرات سطح آب زیرزمینی و بررسی روند افت یا افزایش ذخایر سفره مورد استفاده قرار می‌گیرند. داده‌های به‌دست‌آمده از این چاه‌ها می‌تواند تصویری دقیق‌تر از وضعیت منابع آب ارائه کند. بر اساس همین بررسی‌ها، افت سطح آب در دشت اهرم به یک روند مقطعی محدود نیست و در طول دو دهه گذشته استمرار داشته است.

مدیر حفاظت و بهره‌برداری از منابع آب شرکت آب منطقه‌ای بوشهر حجم برداشت از چاه‌های غیرمجاز را حدود ۲.۵ میلیون مترمکعب در سال اعلام کرد و گفت: این میزان برداشت از مقدار کسری بیلان دشت اهرم بیشتر است.

نجاتی افزود: با اجرای احکام قضایی و پر کردن ۸۱ حلقه چاه غیرمجاز که پس از سال ۱۳۸۵ حفر شده‌اند، از اضافه‌برداشت جلوگیری می‌شود و دشت اهرم می‌تواند به تراز تعادلی خود بازگردد.

پر کردن چاه‌های غیرمجاز از نگاه متولیان آب، تنها یک اقدام قانونی برای برخورد با تخلف نیست؛ این اقدام بخشی از برنامه مدیریت منابع آب و جلوگیری از تشدید بحران در سفره‌های زیرزمینی است. حفر چاه بدون مجوز، میزان برداشت را از کنترل خارج می‌کند و فشار آن در شرایط خشکسالی چند برابر می‌شود.

در بسیاری از مناطق، آب زیرزمینی ذخیره‌ای چندساله یا چندده‌ساله است و جایگزینی آن به‌سرعت انجام نمی‌شود. از این رو، برداشت بیش از ظرفیت تغذیه سفره می‌تواند پیامدهایی مانند کاهش آبدهی چاه‌ها، افزایش شوری آب، نشست زمین و کاهش توان تولید کشاورزی را به دنبال داشته باشد.

نجاتی اجرای دقیق قانون را از راهکارهای اصلی حفاظت از منابع آب دشت اهرم دانست و گفت: نصب کنتورهای هوشمند آب و برق بر چاه‌های مجاز، جلوگیری قاطع از حفر چاه‌های جدید و اجرای احکام قطعی مربوط به چاه‌های غیرمجاز، از برنامه‌های اصلی شرکت آب منطقه‌ای بوشهر است.

کنتورهای هوشمند می‌توانند میزان برداشت از چاه‌های مجاز را ثبت و امکان نظارت دقیق‌تر بر مصرف را فراهم کنند. مدیریت برداشت از چاه‌های دارای مجوز، در کنار برخورد با چاه‌های غیرمجاز، برای کنترل روند افت سطح آب ضروری است. محدود کردن برداشت تنها در زمان بروز بحران کافی نیست و باید به‌صورت مستمر، بر اساس ظرفیت هر دشت و نیاز واقعی بخش کشاورزی انجام شود.

وی تأکید کرد بخشنامه‌ها و قوانین جدید با هدف حمایت از بهره‌برداران مجاز تنظیم شده‌اند و اجرای احکام قضایی مربوط به چاه‌های غیرمجاز با جدیت دنبال خواهد شد.

نجاتی همچنین با استناد به بند «ث» ماده ۴۰ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران گفت: ظرفیت قانونی ایجادشده برای برخورد با متخلفان و حفاظت از سفره‌های آب زیرزمینی، ابزار مؤثری برای صیانت از منابع آب است.

در ادامه این نشست، فرماندار تنگستان بر ضرورت مدیریت منابع آب و حمایت از بخش کشاورزی تأکید کرد. مسلم سلیمانی گفت: اجرای طرح سد باهوش از اولویت‌های اصلی دولت و مهم‌ترین برنامه‌های توسعه‌ای استان و شهرستان است و با پیگیری‌های انجام‌شده، این طرح در دستور کار جدی مدیریت استان قرار دارد.

به گفته وی، سد باهوش می‌تواند در تأمین پایدار منابع آب، رونق کشاورزی و ایجاد تحول در بخش‌های مختلف شهرستان نقش مهمی ایفا کند. سلیمانی افزود: همه ظرفیت‌های شهرستان برای تسریع در روند اجرای این پروژه به کار گرفته شده است و تلاش می‌شود سد باهوش هرچه سریع‌تر به مرحله بهره‌برداری برسد.

فرماندار تنگستان با اشاره به تداوم عملیات اجرایی سد باهوش در شرایط مختلف اظهار کرد: این طرح از معدود پروژه‌هایی بود که حتی در دوران جنگ اخیر نیز متوقف نشد و عملیات اجرایی آن ادامه یافت؛ موضوعی که نشان‌دهنده اهمیت این طرح برای استان و شهرستان است.

سلیمانی کشاورزان را سرمایه‌های ارزشمند تنگستان دانست و گفت: مدیریت شهرستان در کنار کشاورزان قرار دارد و با تمام توان از آنان حمایت می‌کند تا با تکمیل و بهره‌برداری از سد باهوش، آثار این طرح در زندگی مردم و بخش کشاورزی نمایان شود.

وی ابراز امیدواری کرد با بهره‌برداری از سد باهوش، وضعیت منابع آب زیرزمینی بهبود یابد، سطح آب و آبدهی شماری از چاه‌های کشاورزی افزایش پیدا کند و فشار واردشده بر سفره‌های زیرزمینی کاهش یابد. به گفته فرماندار تنگستان، تأمین پایدار آب می‌تواند زمینه ارتقای کیفیت و افزایش تولید محصولات کشاورزی شهرستان را فراهم کند.

با این حال، اجرای سد باهوش نمی‌تواند جایگزین مدیریت مصرف و کنترل برداشت‌های غیرمجاز شود. پایداری دشت اهرم به مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان نیاز دارد؛ از تکمیل زیرساخت‌های تأمین آب و تجهیز چاه‌های مجاز به کنتور هوشمند تا تغییر الگوی کشت، افزایش بهره‌وری آبیاری، جلوگیری از حفر چاه‌های جدید و اجرای دقیق احکام قانونی.

دشت اهرم در شرایطی قرار دارد که هر مترمکعب آب، نقشی تعیین‌کننده در آینده کشاورزی و زندگی مردم منطقه دارد. حفظ این منبع، نیازمند همکاری دستگاه‌های اجرایی، همراهی کشاورزان و نظارت مستمر بر برداشت‌هاست؛ در غیر این صورت، بحران آب زیرزمینی از مرحله هشدار عبور خواهد کرد و جبران خسارت‌های آن برای نسل‌های آینده دشوار خواهد بود.