هر 83 متقاضی فقط یک نفر برنده می‌شود!

بامداداجنوب_داود علیزاده

بازار خودروی ایران در سال‌های اخیر به کلاف سردرگمی تبدیل شده که گره‌های آن نه با ابزارهای اقتصادی، بلکه با قرعه‌کشی‌های پرحاشیه باز می‌شود. اختلاف فاحش قیمت میان نرخ مصوب کارخانه و بهای آزاد در بازار، عملاً بستری برای شکل‌گیری یک بازار کاذب و دلالی سودجویانه فراهم کرده است. در این میان، متقاضیان واقعی که برای مصرف شخصی به دنبال خرید خودرو هستند، در صف‌های طولانی و قرعه‌کشی‌هایی گیر افتاده‌اند که شانس پیروزی در آن‌ها روزبه‌روز کمتر می‌شود.

اختلاف قیمت خودرو در کارخانه و بازار، پدیده‌ای است که ریشه در سیاست‌گذاری‌های قیمت‌گذاری دستوری دارد. این شکاف قیمتی که گاه به ده‌ها و حتی صدها میلیون تومان می‌رسد، خودرو را از یک کالای مصرفی به یک «کالای سرمایه‌ای» جذاب برای سفته‌بازان تبدیل کرده است. نتیجه این سیاست، هجوم گسترده نقدینگی به سوی ثبت‌نام‌های ایران‌خودرو و سایپا است؛ جایی که عده‌ای نه برای سواری، بلکه برای بهره‌مندی از این رانتِ ناشی از اختلاف قیمت، وارد میدان می‌شوند.

شدت گرفتن قرعه‌کشی‌ها در سال‌های اخیر، خود گویای وضعیت بغرنج عرضه و تقاضا است. سیستم قرعه‌کشی که در ابتدا به عنوان راهکاری برای توزیع عادلانه خودرو در شرایط محدودیت عرضه معرفی شده بود، اکنون به «لاتاری ملی» شباهت پیدا کرده است. در دور جدید این قرعه‌کشی‌ها، داده‌های آماری به‌خوبی نشان می‌دهد که چقدر این فرایند برای متقاضیان عادی دشوار شده است.

در سال‌های اخیر روند مشارکت در قرعه‌کشی‌های خودروسازان، به‌ویژه ایران‌خودرو، فراز و فرود چشمگیری داشته است. رکورد تاریخی متقاضیان در سال ۱۴۰۱ ثبت شد؛ جایی که در دی‌ماه حدود ۱۱ میلیون نفر و در اسفندماه حدود ۹ میلیون نفر برای خرید خودرو ثبت‌نام کردند. اما با آغاز اجرای شرط وکالتی شدن حساب‌ها، این موج بزرگ تقاضا رو به کاهش گذاشت. در سال ۱۴۰۲ تقریباً طرح فروشی برگزار نشد و خودروسازان تمرکز خود را روی کاهش تعهدات معوق گذاشتند.

در مرداد ۱۴۰۳ دوباره فروش‌ها آغاز شد و حدود ۳ میلیون نفر ثبت‌نام کردند، اما این تعداد در دی‌ماه به حدود ۱.۲ میلیون نفر و در بهمن همان سال به ۹۱۱ هزار نفر کاهش یافت. سال ۱۴۰۴ رکورد کمترین میزان مشارکت را ثبت کرد؛ از ۹۸۶ هزار نفر در اردیبهشت تا ۵۲۰ هزار نفر در تیر و ۴۱۴ هزار نفر در مرداد. این افت مداوم برخی تحلیلگران را نگران کمبود تقاضا کرد. هفته گذشته نیز سیزدهمین فروش ایران‌خودرو دوباره با قرعه‌کشی در سه طرح مختلف برگزار شد.

بر اساس آمارهای منتشر شده در دور اخیر ثبت‌نام ایران‌خودرو، در «طرح عادی» که عموم متقاضیان در آن شرکت می‌کنند، وضعیت رقابت بسیار سنگین است. با ثبت‌نام بیش از یک میلیون و پانصد هزار نفر برای تنها ۱۸ هزار و ۶۰۰ دستگاه خودروی عرضه‌شده، شانس برنده شدن برای متقاضیان عادی به عددی ناامیدکننده رسیده است؛ یعنی تنها ۱.۲ درصد! به عبارت ساده‌تر، از هر ۸۳ نفر متقاضی در این طرح، تنها یک نفر موفق می‌شود خودرو را به نرخ کارخانه تهیه کند. این یعنی برای ۸۲ نفر دیگر، تنها راه باقیمانده، خرید از بازار آزاد با قیمت‌های گزاف است.

در مقابل، «طرح جوانی» با هدف حمایت از خانواده‌ها، با تقاضای حدود ۱۲۰ هزار نفری و عرضه ۳۱ هزار خودرو، شانس بهتری را برای متقاضیان فراهم کرده است. در اینجا از هر ۴ نفر، ۱ نفر برنده می‌شود که نشان‌دهنده اولویت‌بخشی سیاست‌گذار به این بخش است. همچنین در «طرح فرسوده»، به دلیل محدودیت‌های واجدین شرایط و عرضه مناسب، شانس موفقیت به ۶۷ درصد رسیده که در واقع از هر ۱۰ نفر، ۶ تا ۷ نفر به خودرو می‌رسند.

اما فاجعه اصلی در «طرح عادی» نهفته است. وقتی شانس برنده شدن به ۱.۲ درصد کاهش می‌یابد، پیام روشن است: سیستم قرعه‌کشی دیگر پاسخگوی نیاز واقعی بازار نیست. این وضعیت باعث شده تا بازارهای کاذب دلالی بیش از پیش رشد کنند. سفته‌بازان با استفاده از ظرفیت‌های ثبت‌نام، بازار را با کدهای ملی متعدد قبضه می‌کنند تا از این اختلاف قیمت کلان، سودهای بادآورده نصیبشان شود. این در حالی است که متقاضی واقعی که پس‌انداز زندگی‌اش را برای خرید خودرو جمع کرده، باید سال‌ها در انتظار بماند یا تن به خرید از دلالان با نرخ‌های نجومی بدهد.

این روند نه‌تنها قدرت خرید مردم را هدف قرار داده، بلکه ثبات بازار خودرو را نیز به نابودی کشانده است. تا زمانی که قیمت‌گذاری دستوری و شکاف قیمتی میان کارخانه و بازار پابرجاست، قرعه‌کشی‌های خسته‌کننده نیز ادامه خواهد داشت. در واقع، این قرعه‌کشی‌ها بیش از آنکه راهکار باشند، مسکنی موقت هستند که صورت مسئله را پاک کرده و تنها بر التهابات دامن می‌زنند.