ضوابط نمای ساختمان‌ها در استان بوشهر بازنگری می‌شود

بامدادجنوب_داود علیزاده

در شهری مثل بوشهر، نما فقط ظاهر ساختمان نیست؛ بخشی از حافظه جمعی شهر است. شهری که باد، رطوبت، آفتاب و دریا هر روز روی چهره‌اش اثر می‌گذارند، بیش از هر جای دیگر نیاز دارد که ساخت‌وسازش با اقلیم و هویت بومی خودش هماهنگ باشد؛ اما در سال‌های اخیر، با بالا رفتن قیمت مصالح، ضعف نظارت و رواج سلیقه‌های متأثر از فضای مجازی، چهره بسیاری از محله‌های بوشهر از آن انسجام قدیمی فاصله گرفته است. حالا دیگر تصویری از ساختمان‌های جدید در یکی از کوچه‌های تنگک در جنوب بوشهر با نمایی در کوچه‌هایی در محلات نزدیک به بافت تمایزی ایجاد نمی‌کند. همه شبیه به هم چیزی مثل نماهای ساختمان‌های سریال‌های تلویزیونی شده‌اند که تشخیص اینکه این کوچه جایی از بوشهر است دشوار می‌کند.

بوشهر سال‌هاست که میان دو فشار هم‌زمان گیر افتاده است؛ از یک‌سو گرانی مصالح ساختمانی و هزینه‌های اجرا و از سوی دیگر بی‌توجهی به هویت بصری شهر. نتیجه هم روشن است: نماهایی که گاه هیچ نسبتی با اقلیم گرم و مرطوب جنوب ندارند، ساختمان‌هایی که با تقلید از الگوهای غربی یا ویترین‌های اینستاگرامی طراحی شده‌اند و محله‌هایی که هر کدام به‌جای آن‌که ادامه منطقی یک شهر باشند، بیشتر شبیه مجموعه‌ای از سلیقه‌های پراکنده‌اند.

سارا زارع، معاون شهرسازی و معماری راه و شهرسازی بوشهر، در حاشیه نشست کمیته سیما و منظر استان از ادامه تدوین ضوابط نمای ساختمان‌ها برای ساماندهی سیمای شهری خبر داد و گفت: تدوین این ضوابط در چارچوب دستورالعمل‌های شورای عالی شهرسازی و معماری ایران دنبال می‌شود و یکی از برنامه‌های مهم حوزه شهرسازی استان است.

زارع با اشاره به وضعیت برخی نماهای شهری افزود: در سال‌های اخیر در بخش‌هایی از بافت‌های جدید شهری، نماهایی شکل گرفته که از نظر اقلیمی، تاریخی و هویتی تناسب لازم را با ویژگی‌های شهر بوشهر ندارند.

به گفته او، در این نشست دفترچه ضوابط طراحی نما معرفی شد و نتایج بررسی‌های کارشناسی درباره عوامل ایجاد ناهماهنگی‌های بصری و مشکلات موجود در سیمای شهر هم مورد بحث قرار گرفت.

هدف این ضوابط، طبق توضیحات معاون شهرسازی و معماری، ارتقای کیفیت منظر شهری، ایجاد هماهنگی در ساخت‌وسازها، تقویت هویت بومی و توجه به اصول معماری اسلامی ـ ایرانی است؛ مجموعه‌ای از اهدافی که اگرچه روی کاغذ درست و ضروری‌اند، اما اجرای آن‌ها بدون نظارت جدی و بدون همراهی شهرداری‌ها، نظام‌مهندسی و دستگاه‌های اجرایی، بعید است به نتیجه ملموس برسد.

اینجا جا دارد این نکته را نیز یادآور شویم که ضوابط نمای ساختمان در ایران قانون مستقل و جداگانه‌ای ندارد، بلکه ریشه آن در قانون شهرداری‌ها (۱۳۳۴)، قانون تأسیس شورای عالی شهرسازی و معماری (۱۳۵۱) و طرح‌های جامع و تفصیلی شهرهاست؛ با این حال اجرای جدی و نظام‌مند آن عمدتاً از دهه ۱۳۸۰ و به‌ویژه از اوایل دهه ۱۳۹۰ با تشکیل کمیته‌های نما در کلان‌شهرهایی مانند تهران آغاز شد و امروز در ساختمان‌های نوساز دارای پروانه تا حد زیادی پیش از صدور مجوز کنترل می‌شود، اما در مورد ساختمان‌های قدیمی، بافت‌های موجود، ساخت‌وسازهای غیرمجاز یا شهرهای کوچک، اجرای آن محدودتر بوده و همچنان با چالش نظارت و ضمانت اجرا روبه‌رو است.

ضمن اینکه مشکل بوشهر فقط بدسلیقگی در نما نیست. مسئله پیچیده‌تر است. مصالح گران شده، هزینه اجرا بالا رفته و سازنده‌ای که زیر فشار اقتصادی است، معمولاً اولین جایی که صرفه‌جویی می‌کند، نمای ساختمان است. در چنین شرایطی، نماهای ساده، تکراری و بعضاً بی‌هویت، جای معماری متناسب با شهر را می‌گیرند.

از طرف دیگر، نظارت هم در بسیاری از پروژه‌ها کافی نیست؛ نه در مرحله طراحی، نه در مرحله اجرا و نه حتی در مرحله تحویل. تأثیر فضای مجازی و اینترنت را هم نمی‌شود نادیده گرفت. امروز بسیاری از کارفرماها و حتی برخی طراحان، معماری را از روی عکس‌های پربازدید و نمونه‌های وارداتی می‌خواهند؛ نماهای شیشه‌ای، خطوط تیز، رنگ‌های تند و فرم‌هایی که بیشتر به شهرهای شمالی اروپا یا خیابان‌های دوبی شبیه‌اند تا بافت گرم و آفتاب‌خورده بوشهر. در حالی که معماری بوشهر، از گذشته، برآمده از اقلیم، سایه، تهویه، مصالح بومی و ریتم آرام زیست جنوبی بوده است.

در همین حال، باید پذیرفت که بوشهر با سایر شهرها یک تفاوت مهم دارد: اینجا نما فقط یک موضوع زیبایی‌شناسانه نیست. نما در بوشهر با اقلیم، فرهنگ، حافظه شهری و حتی کیفیت زندگی روزمره گره خورده است. ساختمانی که برای این آب‌وهوا طراحی نشده باشد، هم از نظر مصرف انرژی ناکارآمد است و هم از نظر بصری ناهماهنگ. به همین دلیل، ضوابط نما اگر قرار است جدی گرفته شوند، نباید فقط به چند توصیه ظاهری محدود بمانند.

معاون شهرسازی و معماری راه و شهرسازی بوشهر هم گفته است که نشست‌های تخصصی برای تکمیل و بررسی نهایی ضوابط طراحی با همکاری شهرداری بوشهر و معاونت شهرسازی و معماری اداره‌کل راه و شهرسازی به‌صورت مستمر برگزار خواهد شد و پس از نهایی شدن، امکان ابلاغ و اجرای آن به‌عنوان چارچوب جدید طراحی و ساخت‌وساز شهری در استان فراهم می‌شود.

اما پرسش اصلی همچنان باقی است: آیا این ضوابط می‌توانند از مرحله کاغذ به خیابان برسند؟ و آیا شهرسازی بوشهر بالاخره خواهد توانست میان میل به نوسازی، فشار بازار و ضرورت حفظ هویت بومی تعادل ایجاد کند؟

در بوشهر فقط نماهای ساختمان وارداتی نبوده‌اند و خارج از هویت بصری ظاهر نشده‌اند، بلکه در دو دهه اخیر کاشت گیاهان غیربومی با هدف اقتصادی بودن گونه‌ها و رشد سریع باعث شده تا منظر فضای سبز شهری در بوشهر نیز دچار دگرگونی شود؛ اما قسمت دشوار ماجرا جایی است که گونه غیربومی کونوکارپوس باعث آسیب به زیرساخت‌ها و تأسیسات شهری شده است. هر ساله با وقوع باد لیمر در بوشهر سقوط این درختان باعث تخریب اماکن اطراف خود می‌شود. این خسارت آنی است و رسوخ ریشه‌های رونده این درختان در زیر زمین و آسیب به معابر، تأسیسات آب و فاضلاب هم سویه دیگر آن است. در واقع متولیان امر برای به صرفه بودن کاشت و داشت یک درخت باعث شده‌اند تا در بلند مدت زیان‌های مالی بسیاری به شهر و شهروندان شود.

در همین زمینه رئیس سازمان نظام‌مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر معتقد است که بازنگری در الگوی کاشت فضای سبز شهری و استفاده از گونه‌های بومی و سازگار با اقلیم استان‌های جنوبی برای ارتقای بهره‌وری، حفظ تنوع زیستی و جلوگیری از آسیب به زیرساخت‌های شهری ضروری است.

خسرو درویشی در این زمینه گفت: در سال‌های گذشته گونه غیربومی کونوکارپوس به دلیل رشد سریع و مقاومت بالا در برابر تنش‌های آبی و شوری در فضای سبز شهر بوشهر مورد توجه قرار گرفت، هرچند این‌گونه در ابتدا مزایایی داشت، اما به‌مرور به دلیل ویژگی‌های ریشه‌ای و گرایش به منابع آب، موجب آسیب به لوله‌های فاضلاب، پیاده‌روها و برخی سازه‌های شهری شد.

درویشی ادامه داد: کوناکارپوس همچنین دارای خاصیت آللوپاتی است و رشد سایر گونه‌های گیاهی را در اطراف خود محدود می‌کند که این امر به کاهش تنوع زیستی در محیط شهری منجر می‌شود.

رئیس سازمان نظام‌مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر ادامه داد: کاشت این‌گونه در حاشیه بزرگراه‌ها، کمربندهای شهری و خارج از بافت مسکونی مناسب‌تر است و در مقابل، استفاده از گونه‌های بومی، گلدار و مثمر که با شرایط اقلیمی سازگارند، باید در اولویت مدیریت شهری قرار گیرد.