مشق تاب‌آوری صنعت پلیمر ایران در دل بحران

بامداد جنوب: ابلاغیه جدید گمرک جمهوری اسلامی ایران مبنی بر بلامانع بودن صادرات پلی‌اتیلن حاصل بازیافت، با رعایت شروط تعیین ماهیت از سوی آزمایشگاه ذی‌صلاح و تصریح بازیافتی بودن محموله، نشان از رویکردی نو در مدیریت منابع و تاب‌آوری صنعت پتروشیمی در شرایط تحریم و تهدید دارد. در این بخشنامه آمده است: پیرو بخشنامه‌های شماره ۱۲/۱۴۰۵/۱۰۲۴۶۵/د مورخ ۰۲/۰۲/۱۴۰۵ و شماره ۱۹/۱۴۰۵/۱۳۸۱۷۷/د مورخ ۰۹/۰۲/۱۴۰۵ موضوع شرایط و ضوابط صادرات محصولات پتروشیمی و شیمیایی، به پیوست تصویر نامه شماره ۷۶۹۳۰۱۴ مورخ ۲۰/۰۲/۱۴۰۵ دفتر مقررات صادرات و واردات سازمان توسعه تجارت ایران منضم به نامه شماره ۷۶۷۴۱۵۴ مورخ ۱۶/۰۲/۱۴۰۵ دفتر صنایع شیمیایی و پلیمری وزارت صنعت، معدن و تجارت به همراه کلیه مکاتبات و ضمائم مندرج در آن نامه ارسال و مطابق مفادنامه‌ها و مکاتبات موصوف اعلام می‌دارد صادرات گرانول پلی‌اتیلن حاصل از بازیافت ضایعات با کد طبقه‌بندی ۳۹۰۱۹۰۰۰ پس از تعیین ماهیت از سوی آزمایشگاه ذی‌صلاح با تصریح اینکه محموله اظهارشده حاصل از بازیافت ضایعات است با رعایت کلیه ضوابط و مقررات مربوطه مشمول ممنوعیت نمی‌شود.

این اقدام در شرایطی صورت می‌گیرد که کشور درگیر یک جنگ اقتصادی و فشارهای ژئوپلیتیک فزاینده است و حفظ و بهره‌برداری بهینه از منابع داخلی، اهمیتی حیاتی یافته‌است. پلی‌اتیلن از پرکاربردترین پلیمرهای جهان است. این ماده ترموپلاستیک، حاصل پلیمریزاسیون گاز اتیلن است که خود از مشتقات نفت خام به شمار می‌رود. ساختار مولکولی ساده زنجیره‌ای پلی‎اتیلن، به آن خواص فیزیکی و شیمیایی ویژه‌ای می‎بخشد که آن را به ماده‌ای ایده‎آل برای طیف وسیعی از کاربردها تبدیل کرده است. این خواص شامل انعطاف‎پذیری، مقاومت در برابر ضربه، مقاومت شیمیایی در برابر اسیدها و بازها، عایق بودن در برابر الکتریسیته و رطوبت و همچنین وزن سبک است. این ویژگی‌ها باعث شده تا پلی‌اتیلن در صنایعی چون بسته‌بندی (فیلم‌ها، کیسه‌ها، ظروف)، لوله‌سازی (آب، گاز، فاضلاب)، صنعت پزشکی (سرنگ‌ها، کیسه‎های خون، تجهیزات استریل)، خودروسازی (باک بنزین، قطعات داخلی)، تولید لوازم خانگی، مبلمان شهری، اسباب‌بازی و بسیاری دیگر مورد استفاده قرار گیرد.

پلی‌اتیلن‎ها بر اساس چگالی و ساختار زنجیره مولکولی به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند که عبارتند از: پلی‌اتیلن سنگین (HDPE)؛ پلی‌اتیلن سبک (LDPE) و  پلی‌اتیلن سبک خطی (LLDPE).

در ایران، صنعت پتروشیمی به‌عنوان یکی از ارکان اصلی تامین مواد اولیه صنایع پایین‌دستی، نقشی حیاتی ایفا می‎کند. مجتمع‌های پتروشیمی کشور با بهره گیری از منابع عظیم نفت و گاز، انواع گریدهای پلی‌اتیلن را تولید کرده و نیاز بازار داخلی را تامین می‌کنند. از جمله مهم‌ترین این مجتمع‎ها می‎توان به پتروشیمی شازند، پتروشیمی جم، پتروشیمی مارون، پتروشیمی تبریز، پتروشیمی اراک، پتروشیمی مهر، پتروشیمی کرمانشاه، پتروشیمی ایلام، پتروشیمی بندرامام و پتروشیمی آبادان اشاره کرد. این مجموعه عظیم صنعتی، نه تنها تامین‌کننده نیازهای داخلی در شرایط عادی است، بلکه در سال‌های اخیر، در خط مقدم مقابله با تحریم‎های ظالمانه و جنگ اقتصادی نیز قرار داشته است.

پتروشیمی جم به عنوان یکی از قطب‌های اصلی تولید الفین و پلی‌اتیلن در منطقه خاورمیانه و جهان، ظرفیت تولید سالانه قابل‎توجهی در این حوزه دارد. این مجتمع با تولید انواع گریدهای پلی‌اتیلن سنگین و سبک خطی، بخش عمده‎ای از نیاز صنایع مختلف کشور را برآورده می‎‏سازد. کیفیت محصولات این مجتمع در سطح استانداردهای جهانی بوده و به همین دلیل، علاوه بر بازار داخلی، در بازارهای صادراتی نیز جایگاه ویژه‌ای داشته و دارد.

با این حال، در ماه‏های اخیر، صنعت پتروشیمی ایران به‌ویژه مجتمع‎های کلیدی مانند پتروشیمی جم با چالش‌های بی‌سابقه‌ای مواجه شده‎اند. جنگ رمضان که اشاره به تنش‌های منطقه‎ای و حملات هدفمند دشمن صهیونیستی و عوامل وابسته به آن دارد، مستقیماً بر زیرساخت‎های حیاتی صنعت نفت و گاز و پتروشیمی کشور تاثیر گذاشته است. این اقدامات خصمانه که با هدف فلج کردن اقتصاد و صنایع استراتژیک ایران طراحی شده است، منجر به کاهش چشمگیر تولید در واحدهای بزرگ پتروشیمی شده است. هدف از این حملات، صرفا آسیب فیزیکی به تاسیسات نیست، بلکه ایجاد ناپایداری در زنجیره تامین، افزایش هزینه‌ها، مختل کردن روند تولید و در نهایت، فشار حداکثری بر اقتصاد کشور است.

کاهش تولید در مجتمع‌های اصلی پتروشیمی، پیامدهای متعددی برای اقتصاد کشور به همراه داشته است. در درجه اول، عرضه مواد اولیه به صنایع پایین‌دستی با محدودیت مواجه شده و این امر منجر به افزایش قیمت‌ها و ایجاد التهاب در بازار شده است. تولیدکنندگانی که پیش از این به‌راحتی به مواد اولیه دسترسی داشتند، اکنون با چالش تامین خوراک روبه‌رو هستند و این موضوع می تواند منجر به توقف خطوط تولید، کاهش اشتغال و از دست رفتن بازارهای داخلی و خارجی شود. علاوه بر این، کاهش تولید و محدود شدن صادرات محصولات پتروشیمی، به معنای از دست رفتن منابع ارزشمند ارزی ناشی از صادرات این محصولات نیز است که در شرایط تحریم و بحران پساجنگ، اهمیت مضاعفی پیدا می‌کند.

در چنین شرایطی، ابلاغیه جدید گمرک مبنی بر بلامانع بودن صادرات پلی‌اتیلن حاصل بازیافت با رعایت شروط، معنا و مفهوم ویژه‌ای پیدا می‌کند. این بخشنامه که در پی مکاتبات رسمی و تائیدیه از سوی سازمان توسعه تجارت و وزارت صمت صادر شده، گامی در راستای مدیریت بهتر منابع موجود و تقویت تاب‌آوری صنعت پتروشیمی در شرایط بحرانی است. پیش از این، صادرات پلی‎اتیلن بازیافتی با موانع و ابهاماتی روبه‌رو بود که این بخشنامه سعی در رفع آن‌ها دارد.

مزایای پلی‎اتیلن بازیافتی و اهمیت صادرات آن در شرایط بحرانی، کاهش فشار بر منابع خام است. بازیافت پلی‎اتیلن به معنای کاهش نیاز به تولید آن از منابع اولیه نفتی و گازی است. در شرایطی که واحدهای تولیدکننده مواد خام مانند پتروشیمی جم تحت حمله و آسیب قرار گرفته‎اند، استفاده از مواد بازیافتی می‎تواند بخشی از نیاز بازار را تامین کرده و فشار را از روی این واحدها بردارد. این امر به حفظ توان تولیدی کشور در شرایط جنگی کمک می‎کند. مورد دوم ارزش افزوده و ارزآوری است. پلی‎اتیلن بازیافتی، پس از فرآوری و تبدیل شدن به گرانول، ارزش افزوده قابل‎توجهی پیدا می‎کند.

رونق گرفتن صادرات این محصول می‎تواند منبعی برای تامین ارز مورد نیاز کشور باشد، به خصوص در شرایطی که درآمدهای نفتی و صادرات محصولات اصلی پتروشیمی تحت تاثیر قرار گرفته است. این ارزآوری می‌تواند برای واردات کالاهای اساسی، تجهیزات مورد نیاز صنایع یا حتی نوسازی و بازسازی واحدهای آسیب دیده به کار گرفته شود. مورد سوم مدیریت پسماند و ملاحظات زیست محیطی است. اگرچه اولویت اصلی در شرایط کنونی، تاب‏آوری صنعتی است، اما نباید از مزایای زیست محیطی بازیافت غافل شد. پلی‌اتیلن به دلیل تجزیه‎‏ناپذیر بودن، یکی از آلاینده‎‏های اصلی محیط زیست است. بازیافت آن نه تنها به کاهش حجم پسماند کمک می‎‏کند، بلکه با کاهش تقاضا برای تولید مواد نو، مصرف انرژی و انتشار گازهای گلخانه‌ای را نیز کاهش می‎دهد.

مورد چهارم تقویت زنجیره تامین داخلی است. با توجه به آسیب‎‏های وارده به پتروشیمی‎‏های بزرگ، تامین مواد اولیه برای صنایع کوچک و متوسط داخلی به چالشی جدی تبدیل شده است. توسعه صنعت بازیافت و حمایت از صادرات مواد بازیافتی باکیفیت، می‌تواند به تقویت زنجیره تامین داخلی و حفظ حیات کسب و کارهای کوچک و متوسط کمک کند. این امر از فروپاشی این بخش از صنعت جلوگیری کرده و اشتغال را حفظ می‌کند. مورد پنجم تاب‎آوری در برابر تحریم و تهدید است. اتکا به منابع بازیافتی و ایجاد بازارهای صادراتی برای آن، بخشی از استراتژی کلان تاب‎‏آوری اقتصادی در برابر تحریم‎‏ها و تهدیدات خارجی است. این رویکرد، وابستگی کشور به منابع اولیه نفتی را کاهش داده و اقتصاد را در برابر شوک‌های بیرونی مقاوم‌تر می‌کند. در شرایطی که دشمن تلاش می‌کند با ضربه زدن به زیرساخت‎‏های کلیدی، اقتصاد کشور را فلج کند، هرگونه اقدام نوآورانه در راستای حفظ تولید و تامین مواد اولیه، یک پیروزی محسوب می‏شود.

با وجود مزایای فراوان، صادرات پلی‌اتیلن بازیافتی نیازمند رعایت دقیق الزامات است. بخشنامه گمرک به درستی بر تعیین ماهیت از سوی آزمایشگاه ذی صلاح و تصریح بازیافتی بودن محموله تاکید کرده است. این موارد برای اطمینان از کیفیت محصول، جلوگیری از تقلب و حفظ اعتبار صادراتی کشور ضروری هستند. فرایند بازیافت پلی‌اتیلن شامل جمع‏آوری، جداسازی، شست‌وشو، خرد کردن، ذوب و سپس گرانول‎سازی است. کیفیت محصول نهایی به شدت به کیفیت مواد اولیه جمع‎آوری شده و دقت در فرایند بازیافت بستگی دارد. شرکت‌هایی نظیر ایران پاش که پیش از این در تولید محصولات باکیفیت از پلی‌اتیلن شهرت داشته‌اند، می‎توانند با ورود به حوزه مواد بازیافتی تائید شده، نقش مهمی در تامین نیاز بازار و همچنین صادرات ایفا کنند. این امر نیازمند سرمایه‌گذاری در دانش فنی، تجهیزات مدرن بازیافت و ایجاد سیستم‎های کنترلی دقیق برای تضمین کیفیت است.

در مواجهه با جنگ اقتصادی و آسیب‌های ناشی از جنگ رمضان که زیرساخت‌های حیاتی صنعت پتروشیمی ایران، به ویژه مجتمع‌های بزرگی چون پتروشیمی جم را هدف قرار داده است، رویکردهای نوآورانه و راهبردی برای حفظ تاب‌آوری صنعتی، امری ضروری است. بخشنامه جدید گمرک در خصوص صادرات پلی‌اتیلن بازیافتی، پاسخی هوشمندانه به این چالش‌هاست.

این اقدام، ضمن کمک به مدیریت پسماند و ملاحظات زیست محیطی، با کاهش فشار بر منابع خام، ایجاد ارزش افزوده، ارزآوری و تقویت زنجیره تامین داخلی، به تقویت قدرت مقاومت اقتصادی کشور در برابر فشارهای بیرونی کمک می‌کند. با رعایت دقیق الزامات کیفی و نظارتی، صادرات پلی‌اتیلن بازیافتی می‌تواند به یکی از پایه‌های مهم اقتصاد مقاومتی در دوران بحران تبدیل شود و تضمین کند که چرخ صنعت ایران، حتی در سخت‌ترین شرایط، از حرکت بازنخواهد ایستاد. این گام، نه تنها نشان‌دهنده هوشمندی مدیران اقتصادی در مواجهه با بحران است، بلکه فرصتی برای ایجاد یک اکوسیستم صنعتی پایدارتر و کمتر وابسته به منابع اولیه فسیلی فراهم می‌آورد.