تنها راه کاهش و تثبیت قیمت نفت پایان جنگ است

بامدادجتوب_الهام بهروزی

جنگ، جنگ نفت است؛ این دیدگاه برخی از تحلیل‌گران داخلی و خارجی از جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل علیه ایران و تجاوز به خاک کشورمان است که به‌سرعت به قلب بازارهای انرژی جهان سرایت کرد و نشان داد در نظم امروز جهان، هنوز هم نفت تعیین‌کننده‌ترین متغیر معادلات قدرت است. به باور این تحلیل‌گران، تشدید حملات و تداوم ناامنی در منطقه، ایران را به استفاده از اهرم‌های ژئوپلیتیکی خود سوق داده که مهم‌ترین آن، تنگه هرمز به‌عنوان شاهرگ حیاتی انتقال انرژی جهان است.

بدیهی است ایران با محدود کردن یا تهدید به محدودسازی عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز در جریان جنگ کنونی، شوکی کم‌سابقه به بازارهای جهانی وارد کرده که پیامدهای آن تنها به خلیج‌فارس محدود نمانده و از بورس‌های انرژی تا زندگی روزمره شهروندان اروپایی را تحت تاثیر قرار داده است. در چند روز اخیر در پی اعمال محدودیت شدید ایران در عبور کشتی‌ها از این تنگه، قیمت نفت خام برنت در معاملات روز پنجشنبه، برای نخستین‌بار در حدود چهار سال گذشته، از مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه عبور کرد که بسیاری از کارشناسان آن را علامتی برای ورود بازار انرژی به مرحله‌ای تازه از بی‌ثباتی تفسیر کرده‌اند.

ابعاد این شوک نفتی چنان گسترده شده که حتی کشورهای دور از میدان درگیری نیز به آن واکنش نشان دادند. در این میان، خبرگزاری CNBC گزارش داد که وزیر انرژی دانمارک با اشاره به افزایش سرسام‌آور قیمت نفت در پی جنگ آمریکا و ایران، از شهروندان این کشور خواست در مصرف انرژی صرفه‌جویی کنند و تا حد امکان از استفاده از خودرو شخصی بپرهیزند. لارس آگارد، وزیر انرژی دانمارک، با لحنی بی‌سابقه تاکید کرده: «لطفا، اگر رانندگی ضرورت ندارد، این کار را نکنید.» این جمله به‌وضوح بیانگر این است که جنگ چگونه از میدان‌های نظامی به خیابان‌های اروپا رسیده است.

حال در روزهایی که بازارهای جهانی با حساسیتی کم‌سابقه تحولات خلیج‌فارس را دنبال می‌کنند، هر خبر کوچک از تنگه هرمز می‌تواند موجی تازه در قیمت نفت ایجاد کند. هرچند در این میان، کشتی‌هایی هم موفق شدند از این تنگه استراتژیک در این برهه حساس عبور کنند که در این رابطه، برخی از رسانه‌های هندی از رسیدن نخستین محموله نفت عبوری از این گذرگاه به بندر بمبئی خبر داده‌اند. این نفتکش که از بندر رأس‌تنوره عربستان سعودی حرکت کرده بود، عبورش از تنگه هرمز با پرچم لیبریا به‌سرعت در کانون توجه معامله‌گران بازار انرژی قرار گرفت.

شیرینی این عبور اما کوتاه‌مدت بود، زیرا انتشار گزارش‌هایی درباره هدف قرار گرفتن سوخت‌رسان‌های آمریکایی بار دیگر بر التهاب بازار انرژی افزود و به افزایش دوباره قیمت نفت برنت دامن زد. این اتفاق ثابت کرد که سرنوشت بازار انرژی جهان بیش از هر زمان دیگری به تحولات این گذرگاه باریک اما تعیین‌کننده گره خورده‌است.

حالا در چنین شرایطی تحلیلگران اقتصادی هشدار می‌دهند که در صورت تداوم بحران، سناریوهای به‌مراتب نگران‌کننده‌تری در راه است. برآوردهای بلومبرگ اکونومیکس نشان می‌دهد اگر تنگه هرمز برای مدت طولانی بسته بماند، قیمت نفت می‌تواند جهشی بی‌سابقه را تجربه کند؛ به‌گونه‌ای که بسته شدن یک‌ماهه این گذرگاه، نفت برنت را به حوالی ۱۰۰ دلار می‌رساند، اختلال دوماهه قیمت‌ها را تا حدود ۱۳۰ دلار بالا می‌برد و در صورت تداوم سه‌ماهه، بازار با نفت ۱۵۰ تا ۱۶۰ دلاری روبه‌رو خواهد شد.

در چنین شرایطی، حتی مقام‌های پیشین آمریکایی نیز نسبت به عمق بحران هشدار داده‌اند. در این رابطه، جان کری، وزیر امور خارجه اسبق آمریکا بحران انرژی ناشی از اقدامات ایران را یکی از بدترین شوک‌های انرژی در دهه‌های اخیر توصیف و تاکید کرده است: «نباید توانایی ایران در جنگ نامتقارن را دست‌کم گرفت.» گفته‌هایی که در کنار گزارش‌ها درباره پایین‌ترین سطح ذخایر استراتژیک نفت آمریکا در سه دهه گذشته، بر شکنندگی وضعیت موجود صحه می‌گذارد.

در سوی دیگر ماجرا، محدودیت‌های زیرساختی رقبای منطقه‌ای نیز مزید بر علت شده است. خط لوله امارات بنا بر گزارش‌ها قدیمی و فرسوده است و احیای کامل آن زمان‌بر خواهد بود؛ خط لوله عربستان به دریای سرخ نیز هنوز به‌طور کامل عملیاتی نشده و نمی‌تواند جایگزین مطمئنی برای تنگه هرمز باشد. همین واقعیت‌ها، وزن ژئوپلیتیکی ایران را در معادلات انرژی بیش از پیش برجسته کرده است.

نکته جالب این است که تازه‌ترین گزارش‌های اوپک نشان می‌دهد تولید نفت ایران با وجود تحریم و شرایط جنگی نه‌تنها متوقف نشده، بلکه در ماه فوریه روزانه ۳۴ هزار بشکه افزایش یافته و به سه میلیون و ۱۷۶ هزار بشکه در روز رسیده است. این افزایش پس از ونزوئلا، بیشترین رشد تولید در میان اعضای اوپک محسوب می‌شود. قیمت نفت خام سنگین ایران نیز در همین ماه با افزایشی بیش از پنج دلار، به ۶۶ دلار و ۵۹ سنت رسید و در ادامه تحولات جنگ، قیمت نفت سبک ایران از مرز ۱۰۰ دلار عبور کرد. مجموع این داده‌ها موید این نکته است که تنگه هرمز به واسطه موقعیت جغرافیایی و استراتژیکی که دارد، نقطه تلاقی سیاست، اقتصاد و قدرت در جهان پرآشوب امروز است.

در این میان، یک کارشناس انرژی در خصوص پیامدهای تداوم درگیری میان ایران، آمریکا و اسرائیل برای امنیت عرضه انرژی در بازار جهانی به‌ویژه در خاورمیانه به بامداد جنوب گفت: درگیری‌ها تا الان هم به اندازه کافی برای به خطر افتادن امنیت انرژی و افرایش افسارگسیخته قیمت‌ها گسترده است و در صورت تداوم جنگ یا گسترش آن، قیمت‌ها را بیش از پیش افزایش خواهد داد و این افزایش قیمت‌ها، پیامدهای زیادی بر مصرف‌کننده‌های شهری و تولیدکنندگان بخش صنعت در دنیا خواهد داشت.

هادی بحرینی همچنین در پاسخ به این پرسش مبنی بر اینکه تداوم بسته بودن تنگه هرمز یا اختلال در عبور نفتکش‌ها از این تنگه چقدر قیمت جهانی نفت و گاز را در روزها و ماه‌های آتی متاثر خواهد کرد، توضیح داد: ‌تنگه هرمز به‌عنوان یکی از گلوگاه‌های اصلی تامین انرژی دنیا نقش تعیین‌کننده‌ای در امنیت و ثبات حوزه انرژی در دنیا دارد. در واقع، تنگه هرمز از شروع جنگ تاکنون بسته نبوده ولی هیچ کشتی جرات عبور از آن را ندارد و شرکت‌های بیمه نیز به‌دلیل ریسک بسیار بالای عبور از این آبراه، تمایلی به بیمه کشتی‌ها و بار آنها را ندارند. به عقیده من، در صورت تداوم این بحران مخازن ذخیره پالایشگاه‌ها یکی پس از دیگری پرخواهد شد و به ناچار از سرویس خارج می‌شوند که این موضوع تاثیر مضاعفی بر رشد قیمت‌ها می‌گذارد.

وی ادامه داد: قیمت نفت همچون هر کالایی تابع عرضه و تقاضاست؛ در صورت تداوم این بحران و کمبود عرضه حتما قیمت‌ها به‌صورت ساعتی بالا خواهد رفت. در ادامه ممکن است آمریکا برای تعادل قیمت و جبران کسری دست به اقداماتی نظیر افزایش ظرفیت تولید نفت شیل، استفاده از ذخایر استراتژیک، کاهش تحریم‌های صادرات نفت روسیه و کمک به بازیابی تاسیسات نفتی ونزوئلا برای افزایش تولید بزند که در کوتاه‌مدت هیچ‌کدام عملی نخواهد بود.

به عقیده این کارشناس انرژی، افزایش تولید نفت شیل در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نخواهد بود و فرایندی تدریجی و زمان‌بر است، کاهش تحریم‌های روسیه برای جبران کسری بازار هم دو جنبه دارد؛ اول آیا روسیه در این شرایط به‌عنوان متحد اصلی ایران دست به این کار خواهد زد؟ و دوم اینکه در صورت تمایل روسیه به افزایش عرضه، باز هم فرایندی زمان‌بر خواهد بود که حداقل سه ماه زمان نیاز دارد. هرچند در این میان در خبری آمده که «خزانه‌داری آمریکا با هدف تثبیت بازارهای جهانی انرژی که تحت تاثیر تهاجم نظامی به ایران قرار گرفته‌اند، مجوزی ۳۰ روزه صادر کرده که به کشورها اجازه می‌دهد نفت و کالاهای نفتی روسیه را که در حال حاضر در دریا هستند، خریداری کنند.»

وی همچنین یادآور شد: گروه هفت نیز تصمیم به استفاده از ذخایر استراتژیک دولتی خود به میزان ۴۰۰ میلیون بشکه را دارد که این اقدام نیز در کنار ریسک بالایی که دارد، در نهایت برای ۱۰ تا ۱۲ روز می‌تواند کسری بازار را جبران کند و چندان قادر به تنظیم بازار نخواهد بود. آخرین باری که کشورهای گروه هفت دست به آزادسازی ذخیره استراتژیک دولتی خود زدند، مربوط به سال ۲۰۲۲ و مربوط به جنگ اوکراین می‌شود که ۱۸۰ میلیون بشکه از ذخایر دولتی خود را روانه بازار کردند.

به گفته بحرینی، در کنار این اقدامات، امارات نیز سعی در استفاده از یک خط لوله قدیمی خود برای دور زدن تنگه را دارد که اولا این مسیر به‌دلیل قدیمی بودن، احتمالا استهلاک بالایی دارد و در صورت استفاده نیز ظرفیت پایینی برای انتقال نفت امارات به دریای عرب را دارد. خط لوله انتقال نفت عربستان به دریای سرخ نیز به‌نظر برای عملیاتی شدن به چندین ماه کار نیاز دارد.

این کارشناس انرژی در خصوص پیامدهای افزایش شدید قیمت نفت برای اقتصادهای واردکننده انرژی در اروپا و آسیا بیان کرد: افزایش قیمت نفت خود به‌خود باعث افزایش نرخ تمام حامل‌های انرژی خواهد شد و هم موجب فشار بر مصرف‌کننده‌های خانگی و هم فشار بر روی تولید‌کنندگان در تمام دنیا می‌شود، با این تفاوت که این بازی به نفع چین خواهد بود. چین تنها کشوری است که مجوز عبور نفت از تنگه هرمز را دارد، این مجوز باعث می‌شود افزایش قیمت‌ها شامل حال این‌ کشور نشود.

وی با تاکید بر اینکه سناریو این است که یک خریدار به‌نام چین در خلیج فارس وجود دارد ‌و فروشندگان زیادی که حاضر هستند به هر قیمتی نفت خود را به چین بدهند و احتمالا چین با قیمت‌هایی حتی کمتر قبل از شروع جنگ نفت خود را تامین خواهد کرد، افزود: پیامدهای این موضوع در هزینه تولید پایین کالاهای چینی در مقابل هزینه بالای تولید در دیگر کشورها خود را نشان خواهد داد که می‌تواند باعث از رده خارج شدن رقبای غربی و بحران اقتصادی در این کشورها شود.

بحرینی سپس به انواع قیمت نفت در معاملات جهانی اشاره و تصریح کرد: ما در معاملات نفتی دو‌ نوع قیمت داریم، قیمت معاملات نقدی که به‌صورت آنی معامله می‌شود و ‌قیمت معاملات آتی که برای تحویل در دو تا سه ماه آینده معامله می‌شود و هرکدام قیمت‌های متفا‌تی دارند. وضعیت کنونی به شکلی است که قیمت‌های معاملات نقدی (آنی) با قیمت‌های معاملات آتی تقریبا یکسان است و این نشان‌دهنده این است بازارهای انرژی انتظار ندارند این جنگ و انسداد تنگه هرمز بیش از یک یا دو ماه طول بکشد. روزانه بیش از ۲۰درصد نیاز انرژی دنیا از تنگه هرمز می‌گذرد و به‌نظر تنها راه کاهش و تثبیت قیمت نفت پایان جنگ است.