صادرات نفت در «خارگ» ادامه دارد

بامدادجنوب_حجت عبدالهی‌پور

یکی از سناریوهای قوی که در ماه‌ها و روزهای اخیر در برخی از رسانه‌های داخلی و خارجی درباره انگیزه‌های آمریکا از حمله علیه ایران مطرح شده، مسئله دسترسی به منابع عظیم انرژی و نفت ایران است که در تحلیل‌ها از آن به‌عنوان بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی واشنگتن با قدرت‌های نوظهور اقتصادی به‌ویژه چین یاد می‌شود. در این میان، برخی تحلیلگران معتقدند آمریکا در شرایطی که با بدهی‌های سنگین و چالش‌های اقتصادی مواجه است، تلاش می‌کند با کنترل یا تاثیرگذاری بر منابع مهم انرژی جهان جایگاه اقتصادی و سیاسی خود را در نظام بین‌الملل تثبیت کند.

این تحلیل‌ها پس از تحولات ونزوئلا و طرح موضوع دسترسی آمریکا به منابع نفتی این کشور، در برخی محافل غیررسمی درباره ایران با توجه به جایگاه آن به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان بیشتر مطرح شد. حملات شدید آمریکا در شامگاه جمعه ۲۲ اسفند به جزیره خارگ این فرضیه را بیشتر تقویت کرد. هرچند در برخی گزارش‌ها از ده‌ها حمله به این جزیره سخن گفته شد، اما خوشبختانه این اقدامات هیچ اختلالی در عملکرد پایانه نفتی خارگ و روند صادرات نفت ایران ایجاد نکرد.

جزیره خارگ که سال‌هاست به عنوان مهم‌ترین پایانه صادرات نفت کشور شناخته می‌شود، پیش از این نیز تجربه عبور از شرایط دشوار را داشته است. در جریان جنگ تحمیلی ایران و عراق، این جزیره بارها هدف حملات دشمن بعثی قرار گرفت، اما با وجود آسیب‌ها فعالیت آن متوقف نشد و همچنان نقش حیاتی خود در صادرات نفت ایران را حفظ کرد. شاید به همین دلیل بود که جلال آل‌احمد از خارگ با تعبیر «دُر یتیم» یاد کرد.

موقعیت جغرافیایی مناسب، نزدیکی به مناطق نفت‌خیز جنوب و همچنین عمق مناسب آب‌های اطراف برای پهلوگیری نفتکش‌های بزرگ از جمله عواملی بود که این جزیره را به گزینه‌ای ایده‌آل برای ایجاد پایانه صادرات نفت خام تبدیل کرد. به همین دلیل پس از عقد قرارداد با کنسرسیوم نفت در دهه ۱۳۳۰، پروژه ساخت اسکله‌های بارگیری و مخازن ذخیره‌سازی نفت خام در سال ۱۳۳۷ در خارگ آغاز شد و نخستین محموله نفت خام در سال ۱۳۴۰ وارد این جزیره شد. مدیریت پایانه نفتی خارگ تا سال ۱۳۷۸ بر عهده شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب بود.

در طول دهه‌های بعد، زیرساخت‌های صادرات نفت در این جزیره توسعه قابل‌توجهی یافت. از جمله مهم‌ترین این تأسیسات، اسکله شرقی یا اسکله T است که در دهه ۱۳۳۰ ابتدا به شکل L ساخته شد و بعدها به شکل T تکمیل شد. این اسکله قابلیت پهلوگیری همزمان شش نفتکش با ظرفیت تا ۲۷۵ هزار تن را دارد.

در غرب جزیره نیز اسکله آذرپاد قرار دارد که در فاصله حدود ۱۴۵۵ متری از ساحل ساخته شده و دارای چهار پهلوگیر است. این اسکله برای نفتکش‌های بسیار بزرگ طراحی شده و امکان بارگیری نفتکش‌هایی با ظرفیت تا ۵۰۰ هزار تن را فراهم می‌کند. تجهیز به سامانه‌های پیشرفته کمک ناوبری، سیستم‌های اطفای حریق خودکار و نیمه‌خودکار و سامانه‌های گرمایشی سوخت از جمله ویژگی‌های فنی این اسکله به شمار می‌رود و در حال حاضر امکان پهلوگیری همزمان سه نفتکش بزرگ در آن وجود دارد.

از دیگر ظرفیت‌های مهم خارگ، زیرساخت‌های گسترده ذخیره‌سازی نفت خام است. در منطقه عملیاتی این جزیره بیش از ۴۰ مخزن ذخیره‌سازی با ظرفیتی بالغ بر ۲۰ میلیون بشکه نفت خام احداث شده است. نفت تولیدی مناطق نفت‌خیز جنوب از طریق خطوط لوله زیردریایی به این مخازن منتقل می‌شود و پس از ذخیره‌سازی، عملیات اندازه‌گیری، تفکیک و آماده‌سازی برای صادرات بر روی آن انجام می‌گیرد.

در کنار این تاسیسات، آزمایشگاه شیمیایی پایانه نفتی خارگ نیز نقش مهمی در کنترل کیفیت نفت صادراتی ایفا می‌کند. این آزمایشگاه که در سال ۱۳۴۳ تأسیس و در سال ۱۳۷۹ بازسازی شد، با مساحتی حدود ۱۴۲۰ متر مربع به عنوان مرجع کنترل کیفیت نفت خام و فراورده‌های نفتی فعالیت می‌کند و با بهره‌گیری از استانداردهای بین‌المللی مانند ASTM، IP و API کیفیت نفت صادراتی را پایش می‌کند. این مرکز همچنین با دریافت گواهینامه بین‌المللی ISO/IEC17025 در زمره آزمایشگاه‌های معتبر و مرجع در حوزه آزمون نفت خام، فرآورده‌های نفتی و آنالیز آب قرار دارد.

مجموع این ویژگی‌ها باعث شده است جزیره خارگ همچنان به عنوان مهم‌ترین گره صادرات نفت ایران شناخته شود؛ جزیره‌ای کوچک در خلیج فارس که نقش آن در اقتصاد انرژی کشور بسیار فراتر از ابعاد جغرافیایی‌اش است. همین نقش کلیدی خارگ در بازار انرژی و اقتصاد کشور موجب شده تا این جزیره از ابتدای تنش‌ها و درگیری‌های اخیر در منطقه بارها در معرض تهدید و حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی قرار گیرد که به باور بسیاری از تحلیلگران این حملات با هدف ایجاد فشار بر شریان اصلی صادرات نفت ایران طراحی شده است.

یک کارشناس انرژی در این خصوص به بامداد جنوب گفت: جزیره خارگ در واقع قلب تپنده صادرات نفت ایران محسوب می‌شود. بخش عمده نفت خام کشور پس از انتقال از میادین نفتی جنوب به این جزیره می‌رسد و از طریق اسکله‌ها و تاسیسات بارگیری آن به مقصد بازارهای جهانی صادر می‌شود. بنابراین طبیعی است که در هرگونه سناریوی فشار اقتصادی علیه ایران، این نقطه راهبردی در کانون توجه قرار گیرد.

رضا حاتمی با بیان اینکه در برخی تحلیل‌ها این موضوع مطرح می‌شود که فشار بر زیرساخت‌های صادراتی ایران به‌ویژه پایانه خارگ، می‌تواند به نوعی تلاش برای فلج کردن اقتصاد انرژی کشور تعبیر شود، افزود: چراکه اقتصاد ایران به‌طور سنتی وابستگی قابل توجهی به درآمدهای نفتی دارد. از این حیث، هرگونه تهدید یا حمله به خارگ در واقع هدف قرار دادن یکی از مهم‌ترین شریان‌های اقتصادی کشور است.

وی یادآور شد: البته باید توجه داشت که زیرساخت‌های نفتی ایران طی دهه‌های گذشته بارها شرایط سخت‌تری را نیز تجربه کرده‌اند. در دوران جنگ تحمیلی، جزیره خارگ به دفعات مورد حمله قرار گرفت اما هیچ‌گاه چرخه صادرات نفت ایران به‌طور کامل متوقف نشد.

حاتمی تاکید کرد: بدون تردید خارگ همچنان مهم‌ترین پایانه صادرات نفت ایران باقی خواهد ماند، اما راهبرد صنعت نفت در سال‌های اخیر حرکت به سمت توزیع جغرافیایی ظرفیت‌های صادراتی و افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های انرژی کشور بوده است که می‌تواند در بلندمدت امنیت صادرات نفت ایران را افزایش دهد.

به گفته این کارشناس انرژی، در سال‌های اخیر پروژه‌های متنوعی برای کاهش وابستگی به خارگ تعریف شده، اما واقعیت این است که هنوز بخش قابل‌توجهی از صادرات نفت ایران از این جزیره انجام می‌شود. پایانه خارگ توانایی ذخیره‌سازی چندین میلیون بشکه نفت خام را دارد و اسکله‌های آن امکان پهلوگیری نفتکش‌های بسیار بزرگ را فراهم کرده‌اند. به همین دلیل حتی اختلال کوتاه‌مدت در فعالیت این پایانه می‌تواند بر روند صادرات نفت کشور اثر بگذارد.

وی یادآور شد: در همین راستا، طرح انتقال نفت خام از منطقه گوره در بوشهر به بندر جاسک در دریای عمان به عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های راهبردی صنعت نفت تعریف شد. این خط لوله حدود هزار کیلومتر طول دارد و با هدف ایجاد مسیر جایگزین برای صادرات نفت ایران و کاهش تمرکز صادرات در خارگ طراحی شده است. ظرفیت اسمی این مسیر در فازهای تکمیلی حدود یک میلیون بشکه در روز پیش‌بینی شده و در کنار آن مخازن ذخیره‌سازی و اسکله‌های بارگیری در سواحل مکران در حال توسعه هستند. با این حال تا زمانی که ظرفیت کامل صادراتی جاسک عملیاتی و پایدار نشود، پایانه خارگ همچنان نقش اصلی خود را در صادرات نفت کشور حفظ خواهد کرد. به بیان ساده، جاسک قرار است یک مسیر مکمل و راهبردی باشد، اما در مقطع کنونی هنوز جایگزین کامل خارگ محسوب نمی‌شود.

حاتمی با تاکید بر اینکه تمرکز صادرات نفت در یک نقطه همواره یکی از دغدغه‌های مسئولان و دولتمردان بوده است، افزود: به همین دلیل تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی، توسعه پایانه‌های جدید و تقویت زیرساخت‌های پشتیبان در دستور کار قرار گرفته است. پروژه جاسک در همین چارچوب تعریف شده تا ایران بتواند بخشی از صادرات نفت خود را خارج از تنگه هرمز و از سواحل دریای عمان انجام دهد.

این کارشناس انرژی با تاکید بر اینکه با همه اوصاف خارگ همچنان مرکز تقل صادرات نفت ایران است و هرگونه تهدید علیه آن بیش از آنکه یک اقدام نظامی ساده تلقی شود، تلاشی برای فشار بر اقتصاد انرژی ایران به شمار می‌رود، تصریح کرد: با تکمیل زیرساخت‌های صادراتی در جاسک و افزایش ظرفیت این مسیر، در سال‌های آینده امکان توزیع ریسک و افزایش امنیت صادرات نفت کشور بیش از گذشته فراهم خواهد شد.

در پایان باید اشاره کرد که گزارش‌های رسانه‌های بین‌المللی نیز نشان می‌دهد با وجود فضای تنش و درگیری در منطقه، روند صادرات نفت ایران از جزیره خارگ متوقف نشده است. روزنامه فایننشال تایمز در گزارشی اعلام کرده که از زمان آغاز حملات اخیر، دست‌کم ۱۳ نفتکش فوق‌غول‌پیکر در پایانه صادراتی خارگ بارگیری کرده‌اند و حدود ۲۴ میلیون بشکه نفت ایران از تنگه هرمز عبور کرده است. بر اساس برآورد شرکت‌های داده انرژی، ایران در این مدت روزانه بین ۱.۵ تا ۱.۶ میلیون بشکه نفت صادر کرده که درآمدی در حدود ۱۴۰ میلیون دلار در روز برای کشور به همراه داشته است.

در داخل کشور نیز مسئولان حوزه انرژی بر تداوم فعالیت پایدار این پایانه تاکید دارند. اعضای کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی که در قالب یک سفر نظارتی از جزیره خارگ بازدید کردند، اعلام کردند روند تولید و صادرات نفت در این جزیره بدون وقفه ادامه دارد. به گفته موسی احمدی، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس، کارکنان صنعت نفت با روحیه‌ای بالا و تلاش شبانه‌روزی در حال فعالیت هستند و زیرساخت‌های صادراتی این جزیره همچنان فعال و پایدار به کار خود ادامه می‌دهند.

بر همین اساس بسیاری از کارشناسان معتقدند خارگ همچنان پیشانی صادرات نفت ایران و اقتصاد انرژی کشور شناخته می‌شود که با وجود فشارها و تهدیدهای متعدد، در طول دهه‌های گذشته همواره نقش کلیدی خود را در صادرات نفت حفظ کرده و امروز نیز همچنان به‌عنوان مرکز صادرات نفت ایران به فعالیت خود ادامه می‌دهد.