آیین‌های عزاداری بوشهری در کشور سرآمد است

بامدادجنوب_مهسا متقی

بوشهر هر ساله در آستانه محرم به صحنه‌ای از شکوه آیین‌های کهن تبدیل می‌شود که ریشه در فرهنگ و حافظه تاریخی مردم این خطه دارند. صدای نوحه‌ها، حرکت هماهنگ سینه‌زنان و حضور نسل‌های مختلف در کنار یکدیگر، تصویری می‌سازد که نه‌فقط برای بوشهری‌ها که برای همه مردم ایران آشناست. اخیرا بخش مهمی از این هویت آیینی از قاب برنامه حسینیهه معلی به خانه‌های مردم راه یافته است؛ برنامه‌ای که به‌گفته بسیاری از صاحب‌نظران، مرزهای تولید تلویزیونی را جابه‌جا کرده و موفق شده رکورد پرمخاطب‌ترین برنامه تاریخ تلویزیون ایران را به نام خود ثبت کند.

اما پشت این موفقیت، تیمی قرار دارد که با پژوهش، سفرهای میدانی، بازآفرینی آیین‌ها و سازمان‌دهی جمعیت‌های چندصدنفره، شکل تازه‌ای از نمایش آیینی را خلق کرده‌است تا جایی که حسینیهه معلی در سال‌های اخیر به پدیده‌ای کم‌سابقه در رسانه ملی تبدیل شده است؛ برنامه‌ای که نه‌تنها پرمخاطب‌ترین تولید مذهبی، بلکه طبق آمار موجود، پرمخاطب‌ترین برنامه تاریخ تلویزیون ایران در حال حاضر است. به تعبیر مدیر آیین‌های این برنامه پربینده، این موفقیت نتیجه سال‌ها پژوهش میدانی، وسواس بصری، مشارکت مردمی و توجه جدی به هویت آیینی مناطق مختلف ایران است.

امیر مقدم در این باره به بامداد جنوب گفت: برنامه حسینیه معلی در حال حاضر پرمخاطب‌ترین برنامه تاریخ تلویزیون ایران است. این موضوع دلایل متعددی دارد. من در این فرصت تنها به چند دلیل کلی اشاره می‌کنم؛ یک بخش مهم این موفقیت به تیم کارگردانی و بعد جنبه بصری برنامه برمی‌گردد. دکور حسینیهه معلی از جمله دکورهای رکورددار تلویزیون ایران محسوب می‌شود و برای مخاطب بسیار چشمگیر است. تیم کارگردانی نیز برای ساخت هر کدام از آیتم‌ها با دقت و وسواس فراوان عمل می‌کند. به طوری که ما سفرهای متعددی برای بازشناسی و ضبط آیین‌های کهن و دیرینه مذهبی ایران انجام می‌دهیم؛ مانند همین سفر اخیر به شهر بوشهر. هر آیتم پس از بررسی دقیق، سناریو می‌گیرد و طراحی می‌شود تا اجرا به شکلی اثرگذار در قالب تلویزیونی ارائه شود.

وی ادامه داد: نکته جالب این است که بسیاری از اجراهایی که پیش‌تر با تعداد بسیار محدود انجام می‌شد، اکنون با حضور جمعیت‌های چندصد نفره اجرا می‌شود. سال گذشته توانستیم تعداد شرکت‌کنندگان یک اجرای همزمان در استودیو را به حدود هزار و ۲۵۰ نفر برسانیم؛ رکوردی بی‌سابقه که معیارهای تلویزیونی در تعداد بازیگران صحنه را جابه‌جا کرد.

مدیر آیین‌های برنامه حسینیهه معلی با اشاره به اهتمام ویژه‌شان برای حفظ و معرفی آیین‌های ریشه‌دار مذهبی نقاط مختلف ایران، تاکید کرد: ما در کنار نمایش و معرفی آیین‌های مهم و برجسته، به سراغ آیین‌های ناشناخته یا در شرف انقراض نیز می‌رویم. آن‌ها را شناسایی، بازسازی و بازآفرینی می‌کنیم. برای نمونه، آیین زنجیرپایه در گیلان تقریبا فراموش شده بود، اما ما آن را یافتیم و به مرحله اجرا رساندیم.

وی سپس به اهمیت ترکیب داوران و میزذاکرین برنامه اشاره و تصریح کرد: در ترکیب میزذاکرین برنامه نیز دقت نظر بالایی داریم. در هر فصل با بررسی گسترده تلاش می‌کنیم بفهمیم مخاطب به چه موضوعاتی توجه بیشتری نشان می‌دهد. چیدمان میزذاکرین بر اساس همین مطالعات انجام می‌شود و تنوع آن یکی از ویژگی‌های ثابت برنامه است.

مقدم همچنین به فصل‌بندی این برنامه مذهبی پرمخاطب اشاره کرد و گفت: برنامه حسینیهه معلی هر سال در دو فصل تولید می‌شود؛ فصل شادی در شعبان و فصل عزاداری در محرم. در فصل شعبان اجرای سرودها با طراحی بصری ویژه همراه است؛ سرودهایی که برخلاف گذشته نه‌تنها ایستایی ندارند، بلکه از پرفورمنس، طراحی صحنه و حرکت بهره می‌برند. در فصل محرم نیز آیین‌های پرشور و پرجمعیت عزاداری، یکی از اصلی‌ترین جذابیت‌های برنامه هستند.

وی در خصوص دلایلی که به جذابیت این برنامه دامن زده است، توضیح داد: دلایل بسیاری در موفقیت و جذابیت این برنامه نقش دارد. بی‌شک تیم حرفه‌ای کارگردانی در موفقیت آن نقش بی‌بدیلی را بازی می‌کند. همچنین تعداد دوربین‌ها و تنوع نماها در حسینیه معلی از رکوردهای تلویزیونی محسوب می‌شود. این موضوع باعث می‌شود هنگام تدوین، تصاویر بسیار متنوعی در اختیار داشته باشیم تا چشم مخاطب خسته نشود. یکی دیگر از عواملی که برنامه را برای مخاطب جذاب می‌کند، میزان مشارکت تعاملی است. برای مثال، در شهر بوشهر دو آیتم برای حسینیهه معلی در نظر گرفته شد که جمعیت اجراکنندگان این دو آیتم در مجموع حدود هزار نفر است. علاوه بر این، عوامل و مدیرانی که مسئولیت هدایت و نظارت بر این دو آیتم را بر عهده دارند، به همراه بخش‌های پیرامونی، حدود دویست نفر را شامل می‌شوند.

مقدم ادامه داد: همچنین گروه‌های پشتیبانی این دو آیتم که در بخش‌های دوخت لباس، ساخت دکور، آماده‌سازی عکس، هماهنگی‌های اجرا و موارد متعدد دیگر همکاری دارند، خود شمار قابل توجهی هستند. مجموع این افراد تنها برای همین دو آیتم در شهر بوشهر به بیش از دو هزار و پانصد نفر می‌رسد. جالب اینجاست که این دو هزار و پانصد نفر هر کدام خانواده دارند. اگر خانواده‌های آنها را هم در نظر بگیریم، تعداد افرادی که به شکل مستقیم و غیرمستقیم در این شهر درگیر آماده‌سازی همین دو آیتم هستند، به حدود پنج هزار نفر می‌رسد. بنابراین این سطح از مشارکت و تعامل گسترده مردم، یکی از دلایل اصلی موفقیت برنامه حسینیه معلی است. همین ارتباط مستقیم و گسترده میان مردم و روند تولید، باعث می‌شود برنامه به شکل سینه به سینه تبلیغ شود و مخاطبانش روزبه‌روز بیشتر شوند.

مدیر آیین‌های حسینیه معلی با تاکید بر اینکه در حال حاضر مجموعه حسینیهه معلی با بهره‌گیری از چندین تیم پژوهشی و تحقیق در حوزه آیین‌ها، در هر دو فصل شعبان و محرم تلاش می‌کند همه رسوم مرتبط با شادی و عزاداری را شناسایی و فهرست‌بندی کند، تصریح کرد: از میان این یافته‌ها، ما سعی می‌کنیم آیین‌های برتر را انتخاب کنیم و حتی الگوهای تکراری را برای بهره‌برداری در فصول آینده حفظ کنیم. همان‌طور که پیش از این هم اشاره کردم خوشبختانه در این میان ما به آیین‌هایی دست یافتیم که در آستانه فراموشی و انقراض بودند؛ اما حسینیهه معلی توانست این رسوم را دوباره احیا کند و به چرخه زندگی و جریان جاری جامعه بازگرداند. برای نمونه، آیین‌هایی داشتیم که اگرچه کاملا منقرض نشده بودند، اما در معرض فراموشی قرار داشتند.

به گفته وی، پس از آنکه حسینیهه معلی این آیین‌ها را گردآوری، بازآفرینی و اجرا کرد، به گفته مردم همان مناطق، تحول بزرگی رخ داد. تا پیش از پخش این برنامه، تنها تعداد اندکی از سالخوردگان و کهنسالان به این رسوم می‌پرداختند و گویی نسل جوان با این آیین‌ها غریبه شده و از آنها روی‌گردانده بود؛ اما پس از اجرای این آیین‌ها در حسینیه معلی، چنان شور و اشتیاقی در میان جوانان برانگیخته شد که به گفته اهالی این مناطق، این رسوم بار دیگر جان گرفتند. اکنون خود جوانان با رغبت و علاقه‌ای دوچندان، این آیین‌ها را بسیار باشکوه‌تر از گذشته اجرا می‌کنند و گویی این اصالت‌های فرهنگی بار دیگر در دل نسل جوان جایگاه حقیقی خود را بازیافته‌اند.

مقدم در ادامه به شهرت عزاداری‌ مردم بوشهر در سراسر کشور اشاره و تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین این دلایل شهرت آیین‌های این منطقه، وجه موسیقایی آن‌هاست. نغمه‌ها و نوحه‌های بوشهری ساختار و هویتی بسیار منحصر به فرد دارند و از اصالت و ریشه عمیقی برخوردارند. حتی در برخی موارد این نواها و الحان از بوشهر به دیگر مناطق کشور راه پیدا کرده و نوعی تاثیرگذاری فرهنگی ایجاد کرده است. از سوی دیگر، جلوه‌های بصری عزاداری در بوشهر نیز بسیار شاخص و متمایز است. فرم اجرا، شیوه حرکت جمعی و زبان بدن عزاداران، همگی ویژگی‌هایی هستند که این آیین‌ها را متفاوت و چشمگیر می‌کنند.

وی یادآور شد: نکته دیگری که در طول این سال‌ها توجه مرا جلب کرده، نوعی حماسه و صلابت در فرم سینه‌زنی بوشهری است. گویی مردمانی دلیر و غیرتمند که در طول تاریخ این سرزمین به شجاعت و دلاوری شناخته شده‌اند، همان روحیه رشادت و استواری خود را در آیین‌های عزاداری نیز به نمایش می‌گذارند. به همین دلیل در این مراسم می‌توان جلوه‌هایی از غیرت، شجاعت، حماسه و صلابت را به روشنی مشاهده کرد؛ ویژگی‌هایی که به عزاداری بوشهر هویت و شکوهی خاص بخشیده است.

به گفته این پژوهشگر آیین‌های مذهبی و سنتی نواحی ایران، در حرکات سینه‌زنی بوشهری، می‌توان حرکات موج‌های دریا را تماشا کرد. این تنها برداشت شخصی من نیست؛ بسیاری از صاحب‌نظران و پژوهشگران نیز به این واقعیت اشاره کرده‌اند. زمانی که امواج منظم و هماهنگ سینه‌زنان بوشهری را مشاهده می‌کنیم، انگار مقابل چشم ما موج‌های دریا بالا و پایین می‌روند. این هماهنگی جمعی و فرم خاص حرکت، یکی از جلوه‌های بی‌همتای این آیین است. ویژگی‌های عزاداری بوشهر فراوان است و من برای جلوگیری از اطاله کلام، تنها به همین چند مورد اکتفا می‌کنم.

مقدم سپس به نقش موثر رسانه در بازشناسی آیین‌ها و سنت‌های مذهبی اشاره و تصریح کرد: به عقیده من، رسانه، یکی از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین عوامل در ترویج هر آیین، فرهنگ یا جریان اجتماعی است؛ اما نه هر رسانه‌ای. رسانه‌ای می‌تواند تاثیرگذار باشد که واقعا مخاطب خود را پیدا کرده باشد و تعداد بینندگانش در سطحی باشد که بتوان آن را «رکورددار» یا «مرجع» در میان دیگر برنامه‌ها دانست. در چنین شرایطی می‌توان گفت این رسانه نه‌تنها تاثیرگذار است، بلکه تاثیرگذارترین ابزار در میان هم‌نوعان خود محسوب می‌شود.

وی تاکید کرد: برنامه حسینیه معلی نیز با توجه به ماهیت مذهبی‌اش، در حال حاضر رکورد بسیاری از آمارهای بازدید و مخاطب را جابه‌جا کرده است. این که یک برنامه مذهبی بتواند چنین جایگاهی به دست بیاورد، خود یک شاخصه مهم و قابل تأمل است. وقتی چنین برنامه‌ای رکورددار می‌شود، طبیعتا نقش تعیین‌کننده‌ای در انتخاب و پرداختن به آیین‌ها پیدا می‌کند؛ یعنی هر آیینی که در حسینیه معلی به آن پرداخته شود، عملا فرصت بازپروری، بازتولید و دیده شدن پیدا می‌کند. بعد از پخش این آیتم‌ها، مردم نه‌تنها کنجکاو می‌شوند که درباره آن آیین‌ها بیشتر بدانند، بلکه در بسیاری از موارد به‌صورت حضوری به شهرها و مناطق مختلف می‌روند تا این آیین‌ها را از نزدیک و به شکل کامل مشاهده کنند. در نتیجه، این برنامه امروز به نقطه‌ای رسیده که شاید بیش از هر رسانه دیگری توجه عمومی را به آیین‌های اصیل و منطقه‌ای جلب کرده و باعث شده این مراسم دوباره مورد توجه قرار بگیرند و حتی به چرخه اجرا برگردند.