این جایزه میدان حضور غزلسراهای آوانگارد است

بامدادجنوب_الهام بهروزی

جایزه مستقل غزل حسین جلال‌پور رویداد است که بعد از درگذشته این شاعر فقید جنوبی از سوی خانواده و دوستان وی در بندر گناوه (زادگاه این شاعر) پی‌ریزی شد. رویدادی که با هدف از سرگیری دغدغه‌های جلال‌پور در حوزه غزل شکل گرفت. حسین جلال‌پور از جمله شاعرانی بود که غزل را نه صرفا به‌عنوان یک قالب، بلکه به‌مثابه یک نظام زبانی و اندیشه‌ای جدی گرفت. او با نگاهی هستی‌شناختی به شعر، در پی بازآفرینی غزل از درون بود؛ از همین رو، به تغییرات سطحی و پوسته‌ای بسنده نکرد و با تکیه بر دانش عمیق خود از شعر کلاسیک، به‌ویژه غزل، دست به بازسازی بنیادهای زبانی این قالب زد. حاصل این رویکرد، رسیدن به زبانی تازه و مستقل در غزل معاصر بود؛ زبانی که در عین نوگرایی، سلامت و دقت زبانی خود را حفظ می‌کرد.

جلال‌پور تنها یک غزل‌سرای برجسته نبود، بلکه زبان‌شناسی دقیق و پژوهشگری پیگیر هم به شمار می‌آمد. هرچند از او تنها یک دفتر غزل با عنوان «کلاغِ بعد از باغ» منتشر شده است، اما تصحیح و احیای متون مهمی از شعر کلاسیک و بومی، از جمله آثار محمدخان دشتی و خواجوی کرمانی، جایگاه او را در سپهر ادبیات فارسی تثبیت کرده است. بسیاری از شاعران معاصر، تجربه شعری او را رسیدن به مرحله‌ای از مکاشفه در غزل می‌دانند؛ تجربه‌ای که در نمونه‌هایی از غزل‌های پلی‌فونیک (چندصدایی) او نیز نمود دارد؛ آثاری که کمتر غزل‌سرای امروز توانایی تحقق آن را داشته است.

جایزه مستقل غزل حسین جلال‌پور با الهام از همین نگاه معرفتی، زبان‌محور و تجربه‌گرا، شکل گرفت تا میدان حضور غزل‌سرایانی باشد که فراتر از سنت‌های تثبیت‌شده می‌اندیشند. پنجمین دوره این جایزه، فرصتی است برای بازخوانی میراث فکری و شعری جلال‌پور و بررسی مسیر امروز غزل مدرن ایران. در گفت‌وگوی پیش‌رو با حسن فراهادی، دبیر این رویداد، به ارزیابی آثار رسیده، معیارهای داوری، جایگاه غزل آوانگارد و نقش این رویداد در گسترش پژوهش‌های مرتبط با غزل پرداخته‌ایم. با ما همراه باشید.

 در پنجمین جایزه مستقل غزل حسین جلال‌پور چه تعداد اثر به دبیرخانه رسیده و گستره جغرافیایی شاعران شرکت‌کننده چگونه بوده است؟

در مجموع نزدیک ۵۰۰ اثر از سرتاسر ایران، فارسی­زبان سایر کشورها و مهاجران ایرانی ساکن در کشورهای مختلف به دبیرخانه جایزه ارسال شد.

کیفیت کلی آثار رسیده را در مقایسه با دوره‌های پیشین چگونه ارزیابی می‌کنید؟

در مجموع، کیفیت آثار رسیده به جایزه پنجم رضایت­بخش بود ولی نسبت به دوره­های گذشته، در این دوره تا حدودی بخش کتاب غزل و پژوهش غزل کیفیت بهتری داشتند و بخش غزل­های ارسالی نسبت به دوره­های گذشته از کیفیت پایین­تری برخوردار بود.

چه مولفه‌های فکری و جهان‌بینی در غزل‌های ارسالی این دوره برجسته‌تر بوده‌اند؟

همان‌طور که در بالا گفتم غزل­های ارسالی این دوره نسبت به دوره­های گذشته کیفیت پایین­تری دارند. عمق کم در اندیشه و جهان­بینی، نگاه سطحی به عناصر شعری، استفاده دم­دستی از کلمات در شعرهای ارسالی این دوره مشهود بود.

دفترهای غزل ارسالی از نظر ساختار، انسجام و هویت زبانی چه ویژگی‌هایی داشته‌اند؟

غزل تجربه­گرا و مدرن سال­هاست به پشتوانه جسارت حسین جلال­پور و هم­نسل­هایش راه خود را به عنوان یک ژانر مهم در ادبیات پیدا کرده است و جوانان به خوبی دارند در این ژانر و در این راه قلم و قدم می­زنند. در این دوره کتاب­های زیادی به دبیرخانه رسید که پشت تعداد زیادی از آن کتاب­ها می­شد یک شاعر جسور و آوانگارد را ملاحظه کرد.

مهم‌ترین معیارهای تخصصی داوری آثار در این جایزه چه بوده است؟

نوآوری در محتوا، استحکام و نوگرایی زبان، پرداخت و تجربه­گرایی، نگاه شاعرانه، نزدیکی به فضای زبانی و شعری حسن جلال­پور از معیارهای داوری آثار جایزه پنجم بوده است.

فرایند داوری آثار از مرحله دریافت تا انتخاب نهایی به چه صورت انجام شده است؟

پس از کدگذاری اشعار ارسالی، ابتدا پیش­داوری تمامی آثار رسیده به جایزه در بخش­های مختلف انجام شد. در این دور، آثاری که با موضوع جایزه سنخیت نداشته یا حداقل­های مورد نیاز برای حضور در بخش داوری نهایی را رعایت نکرده بودند از دور رقابت حذف شده و مابقی آثار برای داوران دور نهایی ارسال شدند. در بخش نهایی داورها به تمامی آثار امتیاز داده و امتیازات به شکل مجزا و بدون اینکه داورها از امتیاز یکدیگر اطلاع داشته باشند به دبیرخانه ارسال شد. با جمع­بندی امتیازها از سوی دبیرخانه، آثاری که بالای ۵۰ درصد از مجموع امتیاز داوری را اخذ کرده بودند برای انتخاب نامزدهای نهایی به گروه داوری ارجاع و سپس داورها با مشورت همدیگر نامزدهای نهایی هر بخش را انتخاب کردند.

هیأت داوران بر اساس چه شاخص‌ها و مولفه‌هایی انتخاب شده‌اند؟

اجازه بفرمایید در خصوص فرایند انتخاب هیات داوری جایزه توضیحاتی عرض کنم. پس از دوره اول که انتخاب داورها با هیات علمی جایزه بود، فرایند انتخاب داور در دوره­های بعد به این صورت تغییر کرد که دریافت­کنندگان نشان در دوره قبل که سه نفر هستند به همراه دو داور دوره پیش و دو غزل­سرای خارج از جایزه افراد پیشنهادی خود را برای داوری به دبیرخانه اعلام می­کنند و با توجه به امتیازات کسب­شده داورها انتخاب می­شوند.

آیین پایانی پنجمین دوره جایزه چه بخش‌هایی را شامل می‌شود؟

آیین پایانی جایزه که در دو روز ۱۱ و ۱۲ دی­ماه و همزمان با سالروز تولد مانایاد حسین جلال­پور در بندر گناوه برگزار خواهد شد شامل مراسم افتتاحیه، نشست­های تخصصی، شب غزل و اختتامیه خواهد بود.

این جایزه چه نقشی در تقویت و ارتقای جایگاه غزل در شعر معاصر ایران داشته است؟

تحت تاثیر جریانات متعدد شعر نو که با نام­های مختلف از دهه­های ابتدایی قرن ۱۴ تا هم­اکنون و همچنان در حال ظهور و بروز است، برای غزل به­نظر شانسی برای زنده­ماندن نمانده بود! غزل­سراهایی چون سیمین بهبهانی، حسین منزوی و… از نظر نوپردازان، کلاسیک­کارهایی بودند که به سنت ادبیات کلاسیک ما غزل می­گفتند و هرچند پذیرفته­شده بودند ولی در مجلات متجدد کمتر دیده و شنیده می­شدند؛ اما از کنار همین غزل­سراها نسلی رشد کرد که غزل­هایشان تمامی مولفه­های شعر نو را داشت و توانست حتی گام فراتر بگذارد و در برخی عرصه­ها از شعر نو جلو بیفتد. جایزه غزل حسین جلال­پور میدان حضور غزل­سراهای آوانگاردی است که یا پشت در تفکر غزل­سراهای کلاسیک ماند­ه­اند و یا به پشت سد نوگرایان سنتی گیر کرده­اند.

نقش حسین جلال‌پور در جریان غزل امروز ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

حسین جلال­پور از آن­دست غزل­سراهای نوگرایی است که در کنار جسارت و تجربه­گرایی، با شناختی که از زبان و کلمه دارد، بر خلاف هم­نسل­هایش و جوان­ترها، که بعضاً زبان را فدای محتوا، فرم و فضا می­کنند سلامت زبانی خود را حفظ کرده و این یکی از مشخصات غزل حسین جلال­پور است که وی را در جریان غزل امروز متمایز کرده است.

چه عواملی موجب تمایز این جایزه در میان غزلسرایان معاصر، به‌ویژه شاعران جوان، شده است؟

همان‌گونه که در بالا گفتم این جایزه ویژه غزل مدرن و تجربه­گرایی است که از دهه هفتاد آغاز شده و اکنون در نسل جوان مخاطب­های پیگیری دارد و شاعرهای پیشرو. این جایزه اولین جایزه مستقل غزل مدرن و آوانگارد است که علاوه بر غزل و کتاب غزل به پژوهش غزل هم می­پردازد.

این جایزه چه تاثیری بر گسترش پژوهش، دانش نظری و مطالعات مرتبط با غزل داشته است؟

اگر به آمار بخش پژوهش جایزه در پنج دوره نگاهی بیندازیم، شاید بتوانید به جواب برسید. آثار پژوهشی رسیده به جایزه دوم نسبت به جایزه اول رشد ۵۰ درصدی داشت. جایزه سوم نیز نسبت به جایزه اول رشد ۵۰ درصدی و نسبت به جایزه دوم هم­تعداد بود. جایزه چهارم نسبت به جایزۀ اول رشد ۱۳۰ درصدی و نسبت به جایزه دوم و سوم رشد ۵۵ درصدی داشت؛ اما آثار پژوهشی در جایزه پنجم نسبت به جایزه اول رشد ۲۸۰ درصدی، نسبت به جایزه دوم و سوم رشد ۱۵۵ درصدی و نسبت به جایزه چهارم رشد ۶۵ درصدی داشته است. این آمار، هرچند دلیل مطلقی نیست، اما نشان می­دهد اشتیاق به پژوهش غزل و نوشتن در مورد غزل دارد گسترش پیدا می‌کند.