افزایش قیمت گازوئیل، جهان را متلاطم می‌کند

بامداد جنوب: بسته‌شدن تنگه هرمز به‌دنبال جنگ ۴۰ روزه همه معادلات بازار جهانی انرژی را به‌هم ریخته است و بسیاری از صنایع وابسته به سوخت و به‌دنبال آن اقتصاد کشورهای جهان را با تهدیدها و محدودیت‌های جدی مواجه کرده‌است. در این میان، کاهش عرضه گازوئیل -سوختی که ستون فقرات حمل‌ونقل جهانی و موتور محرک بسیاری از فعالیت‌های صنعتی به شمار می‌رود- نگرانی‌ها را بیش از هر زمان دیگری افزایش داده‌است. در حالی که در افکار عمومی معمولا افزایش قیمت بنزین به‌عنوان نشانه‌ای از بحران انرژی مطرح می‌شود، تحلیل‌های تازه نشان می‌دهد که در شرایط کنونی گازوئیل به مسئله‌ای به‌مراتب پیچیده‌تر و مهم‌تر برای اقتصاد جهانی تبدیل شده‌است که اگرچه این سوخت کمتر در کانون توجه رسانه‌ها قرار می‌گیرد، اما توقف جریان آن می‌تواند زنجیره تامین جهانی را با اختلالی عمیق روبه‌رو کند.

گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های بین‌المللی، از جمله نیویورک تایمز، نشان می‌دهد از زمان آغاز درگیری‌ها و تشدید ناامنی در مسیرهای انتقال انرژی در منطقه خلیج فارس، قیمت گازوئیل با سرعتی بسیار بیشتر از بنزین افزایش یافته‌است. از زمان آغاز جنگ در اواخر فوریه، میانگین قیمت هر گالن گازوئیل در بازارهای جهانی حدود ۴۵ درصد رشد کرده، در حالی که قیمت بنزین در همین بازه زمانی حدود ۳۵ درصد افزایش داشته است. برآوردها نشان می‌دهد میانگین قیمت گازوئیل در بازار جهانی در ماه جاری ممکن است از مرز ۵.۸۰ دلار در هر گالن عبور کند؛ رقمی که در مقایسه با میانگین پیش‌بینی شده ۴.۳۰ دلار برای بنزین، شکاف قابل توجهی را نشان می‌دهد.

این اختلاف بازتاب‌دهنده یک بحران ساختاری در اقتصاد جهانی است. بنزین عمدتا در خودروهای سواری مصرف می‌شود، اما گازوئیل سوخت اصلی کامیون‌ها، کشتی‌ها، ماشین‌آلات کشاورزی، قطارها و بسیاری از ژنراتورهای صنعتی است. به همین دلیل هرگونه افزایش قیمت یا کمبود در عرضه این سوخت، بلافاصله هزینه حمل‌ونقل کالا، تولید مواد غذایی، استخراج مواد معدنی و حتی تامین برق در برخی مناطق جهان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در واقع، اگر بنزین سوخت زندگی روزمره شهروندان باشد، گازوئیل سوخت اقتصاد جهانی است.

در سال‌های اخیر با وجود رشد سریع خودروهای برقی و سیاست‌های کاهش انتشار کربن در بسیاری از کشورها، تقاضا برای گازوئیل همچنان در سطح بالایی باقی مانده‎است. دلیل این مسئله هم مشخص است، زیرا بسیاری از بخش‌های حیاتی اقتصاد جهانی هنوز جایگزین عملی و مقرون‌به‌صرفه‌ای برای موتورهای دیزلی پیدا نکرده‌اند. کامیون‌های سنگین که بار اصلی حمل‌ونقل زمینی کالا را بر شانه می‌کشند، عمدتا با گازوئیل کار می‌کنند. کشتی‌های باری که بیش از ۸۰ درصد تجارت جهانی را جابه‌جا می‌کنند نیز به انواع سوخت‌های دیزلی و فرآورده‌های میان‌تقطیر وابسته‌اند. حتی در بخش کشاورزی، تراکتورها، کمباین‌ها و ماشین‌آلات برداشت محصول به همین سوخت متکی هستند. به همین دلیل هرگونه اختلال در عرضه گازوئیل می‌تواند پیامدهای زنجیره‌ای گسترده‌ای بر اقتصاد جهانی داشته باشد.

بحران کنونی زمانی پیچیده‌تر می‌شود که نقش پالایشگاه‌های خلیج فارس در بازار جهانی فرآورده‌های نفتی مورد توجه قرار می‌گیرد. پیش از آغاز جنگ، کشورهای این منطقه از مهم‌ترین صادرکنندگان گازوئیل و سوخت جت به‌شمار می‌رفتند. بسیاری از پالایشگاه‌های مدرن در عربستان سعودی، امارات و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس در سال‌های گذشته سرمایه‌گذاری‌های عظیمی برای افزایش تولید فرآورده‌های میان‌تقطیر انجام داده بودند؛ فرآورده‌هایی که شامل گازوئیل، سوخت جت و سوخت‌های صنعتی است. این پالایشگاه‌ها نه تنها نیاز داخلی کشورهای منطقه را تامین می‌کردند، بلکه بخش قابل توجهی از تقاضای بازارهای آسیایی، آفریقایی و حتی اروپایی را نیز پوشش می‌دادند.

با محدود شدن عبور و مرور نفتکش‌ها و کشتی‌های حامل فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز، بخشی از این جریان صادراتی دچار اختلال شد. در این میان، کارشناسان بازار انرژی معتقدند مشکل اصلی در این بحران آن است که ظرفیت پالایشی جایگزین در دیگر نقاط جهان به اندازه‌ای نیست که بتواند به سرعت خلأ ایجاد‌شده را جبران کند. حتی کشورهایی که در تولید گازوئیل نقش مهمی دارند، برای افزایش فوری عرضه با محدودیت‌های فنی و زیرساختی روبه‌رو هستند. ساخت یا توسعه پالایشگاه‌های جدید فرایندی زمان‌بر است و در بسیاری از کشورها به دلیل قوانین زیست‌محیطی و هزینه‌های بالا، چنین پروژه‌هایی به کندی پیش می‌رود.

نگاهی به نقشه تولید جهانی گازوئیل نشان می‌دهد که بازار این سوخت به شدت متمرکز است. در سال ۲۰۲۶ ایالات متحده با تولید روزانه بیش از پنج میلیون بشکه گازوئیل در صدر تولیدکنندگان جهان قرار دارد. پالایشگاه‌های پیشرفته سواحل خلیج مکزیک، نقش مهمی در تامین سوخت برای بازارهای آمریکای لاتین و اروپا ایفا می‌کنند. پس از آمریکا، چین با بیش از چهار میلیون بشکه تولید روزانه در جایگاه دوم قرار دارد. کاهش مصرف بنزین در این کشور به‌دلیل گسترش خودروهای برقی باعث شده پالایشگاه‌های چینی بخش بیشتری از ظرفیت خود را به تولید گازوئیل صنعتی اختصاص دهند.

هند نیز در سال‌های اخیر به یکی از قطب‌های مهم پالایش نفت در جهان تبدیل شده‌است. مجتمع‌های عظیم پالایشی در مناطقی مانند جام‌نگر توانایی تبدیل نفت خام سنگین به گازوئیل با کیفیت بالا را دارند و این کشور اکنون به یکی از تامین‌کنندگان مهم بازار اروپا تبدیل شده‎است. روسیه، عربستان سعودی، کره جنوبی، ژاپن، برزیل، کانادا و آلمان نیز در میان ۱۰ تولیدکننده بزرگ گازوئیل جهان قرار دارند. با این حال، حتی مجموع ظرفیت این کشورها نیز به‌راحتی نمی‌تواند جای خالی عرضه منطقه خلیج فارس را پر کند، به‌ویژه آنکه بسیاری از آن‌ها خود با افزایش تقاضای داخلی مواجه هستند.

در کنار این محدودیت‌های عرضه، عامل دیگری نیز به تشدید بحران گازوئیل کمک کرده، سخت‌تر شدن استانداردهای زیست‌محیطی است. در بسیاری از مناطق جهان، از جمله اروپا و دریای مدیترانه، قوانین جدیدی برای کاهش انتشار گوگرد و آلاینده‌های ناشی از سوخت‌های فسیلی اجرا شده‌است. این قوانین کشتی‌ها و صنایع را ملزم می‌کند از گازوئیل با گوگرد بسیار پایین یا سوخت‌های با استاندارد یورو۵ و یورو۶ استفاده کنند. تولید چنین سوخت‌هایی نیازمند پالایشگاه‌های پیشرفته و فناوری‌های خاص است و همه کشورها توان تولید آن را ندارند. در نتیجه حتی اگر نفت خام کافی در بازار وجود داشته‎باشد، تبدیل آن به گازوئیل با کیفیت بالا همچنان یک چالش فنی و اقتصادی محسوب می‌شود.

در چنین فضایی، کشورهایی که توانایی تولید گازوئیل با استانداردهای جدید را دارند، می‌توانند نقش مهمی در متعادل کردن بازار ایفا کنند. ایران نیز در سال‌های اخیر تلاش کرده‌است با توسعه پالایشگاه‌ها و ارتقای کیفیت فرآورده‌های نفتی، جایگاه خود را در بازار منطقه‌ای تقویت کند. شبکه گسترده پالایشگاه‌های ایران از جمله پالایشگاه‌های آبادان، بندرعباس، اصفهان، تهران، تبریز، شیراز، اراک، کرمانشاه و لاوان ظرفیت قابل توجهی برای تولید انواع فرآورده‌های نفتی فراهم کرده‌است. در کنار این مجموعه‌ها، پروژه‌هایی مانند پالایشگاه ستاره خلیج فارس نیز نقش مهمی در افزایش توان تولید سوخت در کشور داشته‌اند.

اهمیت این پالایشگاه‌ها تنها به تامین نیاز داخلی محدود نمی‌شود. بسیاری از آن‌ها علاوه بر تولید بنزین و گازوئیل، فرآورده‌های دیگری مانند سوخت جت، نفت سفید، قیر و مواد اولیه پتروشیمی را نیز تولید می‌کنند. همین تنوع محصولات باعث‌شده صنعت پالایش ایران یکی از ستون‌های اصلی امنیت انرژی کشور به‌شمار رود. در شرایطی که بازار جهانی با کمبود گازوئیل مواجه است، ارتقای ظرفیت تولید و بهبود کیفیت این سوخت می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای صادرات و حضور در بازارهای منطقه‌ای ایجاد کند.

در همین راستا، اواخر سال گذشته اعلام آمادگی برای تولید گازوئیل با استاندارد یورو۶ در مجتمع پتروشیمی نوری توجه بسیاری از کارشناسان را جلب کرد. بر اساس اعلام مدیران این مجتمع در دی ۱۴۰۴، واحد تولید گازوئیل یورو۶ با ظرفیت حدود ۱۵۰ هزار تن در ماه آماده بهره‌برداری شده بود که قرار بود با تامین کاتالیست‌های مورد نیاز، تولید این سوخت به زودی آغاز شود. گازوئیل یورو۶ از جمله سوخت‌هایی است که به دلیل میزان بسیار پایین گوگرد و آلاینده‌ها، برای استفاده در کشتی‌ها و ناوگان حمل‌ونقل مدرن مناسب است و می‌تواند امکان حضور در بازارهای بین‌المللی، به‌ویژه بازار بانکرینگ کشتی‌ها را فراهم کند.

بدیهی است بازار بانکرینگ که به تامین سوخت کشتی‌های عبوری در مسیرهای بین‌المللی اختصاص دارد، یکی از بخش‌های پرارزش صنعت انرژی محسوب می‌شود. بنادر بزرگ جهان هر سال میلیون‌ها تن سوخت دریایی به کشتی‌ها عرضه می‌کنند و کشورهایی که در مسیرهای اصلی کشتیرانی قرار دارند می‌توانند سهم قابل توجهی از این بازار را در اختیار بگیرند. موقعیت جغرافیایی ایران در کنار خلیج فارس و نزدیکی به مسیرهای اصلی تجارت دریایی، این امکان را فراهم می‌کند که در صورت توسعه زیرساخت‌ها، سهم بیشتری از بازار بانکرینگ منطقه را به دست آورد.

با این حال، آینده بازار گازوئیل همچنان با عدم قطعیت‌های زیادی روبه‌رو است. برخی تحلیلگران معتقدند اگر تنش‌ها در منطقه خلیج فارس ادامه پیدا کند و محدودیت‌های حمل‌ونقل در تنگه هرمز پابرجا بماند، قیمت گازوئیل ممکن است در ماه‌های آینده به سطوحی حتی بالاتر از پیش‌بینی‌های فعلی برسد. افزایش قیمت این سوخت می‌تواند موج تازه‌ای از تورم جهانی ایجاد کند، زیرا هزینه حمل‌ونقل تقریبا در تمام کالاها و خدمات نقش دارد. از مواد غذایی گرفته تا محصولات صنعتی، همه به نوعی به سوخت‌های دیزلی وابسته هستند.

در مقابل، برخی دیگر از کارشناسان امیدوارند با افزایش تولید در کشورهای بزرگ پالایشگر و استفاده از ذخایر استراتژیک، بازار به تدریج به تعادل برسد. با این حال، حتی در خوش‌بینانه‌ترین سناریوها نیز به‌نظر می‌رسد بازار گازوئیل در کوتاه‌مدت همچنان تحت فشار باقی بماند. سرمایه‌گذاری در پالایشگاه‌های جدید و توسعه فناوری‌های تولید سوخت‌های پاک‌تر فرایندی زمان‌بر است و نمی‌تواند به سرعت اثرات بحران کنونی را خنثی کند.

آنچه امروز بیش از هر چیز خودنمایی می‌کند، این واقعیت است که گازوئیل همچنان «اسب بارکش» اقتصاد جهانی محسوب می‌شود. در حالی که بسیاری از دولت‌ها برای کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی برنامه‌ریزی کرده‌اند، بخش‌های حیاتی اقتصاد جهان هنوز برای حرکت به این سوخت متکی هستند. از کامیون‌هایی که مواد غذایی را از مزارع به شهرها منتقل می‌کنند گرفته تا کشتی‌هایی که کالاها را میان قاره‌ها جابه‌جا می‌کنند، همه به موتورهای دیزلی وابسته‌اند.

به همین دلیل بحران گازوئیل موضوعی است که با امنیت غذایی، ثبات اقتصادی و حتی نظم تجارت جهانی پیوند خورده‌است. بسته شدن تنگه هرمز نشان داد که چگونه یک گلوگاه جغرافیایی می‌تواند بازار جهانی انرژی را دچار تلاطم کند و قیمت سوختی را افزایش دهد که موتور اصلی اقتصاد جهان است. در چنین شرایطی کشورهایی که توان تولید و صادرات گازوئیل با کیفیت بالا را دارند، نقشی تعیین‌کننده در شکل دادن به آینده بازار انرژی ایفا خواهند کرد که بیش از هر زمان دیگری به تعادل میان عرضه، تقاضا و امنیت مسیرهای انتقال وابسته است.