نبود نقشه‌راه؛ پاشنه آشیل بومگردی‌ها

بامدادجنوب_الهام بهروزی

بومگردی امروزه از یک مفهوم نوپا و حاشیه‌ای به بازیگر جدی صنعت گردشگری کشور تبدیل شده؛ چراکه در بازتعریف هویت محلی، احیای بافت‌های تاریخی، تقویت اقتصاد روستاها و جوامع محلی و حتی تغییر نقشه ذهنی گردشگران از برخی استان‌ها نقشی تعیین‌کننده ایفا کرده است. در این میان، در استان بوشهر به‌واسطه ویژگی‌های فرهنگی، اقلیمی و زیستی خاصی که دارد، بومگردی‌ها توانسته‌اند گردشگری را از تمرکز صرف بر شهرها خارج کرده و به دل روستاها و زیست‌بوم‌های کمتر دیده‌شده ببرند.

با این حال، مسیر توسعه بومگردی در بوشهر همان‌قدر که فرصت‌ساز بوده، با چالش‌های جدی نیز روبه‌روست؛ از نبود نقشه‌راه مشخص و قوانین سخت‌گیرانه گرفته تا فشارهای مالی، مشکلات زیرساختی و موانعی که گاه نفس فعالیت را برای فعالان این حوزه دشوار کرده است. در چنین شرایطی، بازخوانی فرصت‌ها، تجربه‌ها، آسیب‌شناسی وضعیت موجود و شنیدن صدای کنشگران میدانی این حوزه، ضرورتی انکارناپذیر است.

رئیس انجمن حرفه‌ای اقامتگاه‌های بومگردی استان بوشهر در خصوص تاثیر اقامتگاه‌های بومگردی در توسعه گردشگری استان به بامداد جنوب گفت: بومگردی‌ها در پنج سال اخیر باعث شدند که خیلی از مردم کشور، بوشهر را بهتر بشناسند. قبلا وقتی اسم بوشهر می‌آمد، بعضی‌ها فکر می‌کردند جزء استان هرمزگان یا خوزستان است یا حتی برخی تصور می‌کردند جزء فارس است؛ اما امروز با وجود بومگردی‌ها، مردم روستاهای بوشهر را به‌خوبی می‌شناسند. حتی خیلی از افراد غیربومی از شهرهای دیگر و حتی از کشورهای دیگر به بوشهر آمده‌اند و این استان را به‌عنوان محل زندگی خود انتخاب کرده‌اند. اینجا اتفاقی که افتاده این است که گردشگری، تمرکز خود را از شهرها خارج کرده و به سمت روستاها رفته؛ آن هم به واسطه وجود بومگردی‌ها.

محمد بهرامی، عملکرد بومگردی‌های استان را در جذب گردشگران غیرنوروزی موفق ارزیابی کرد و افزود: مخاطب و هدف اصلی اقامتگاه‌ها عموما گردشگران غیرنوروزی هستند. حتی گردشگرانی که در فصل تابستان به استان سفر می‌کنند، با هدف تجربه‌گرایی جذب بومگردی‌ها شده‌اند و بومگردی‌ها در این زمینه موفق عمل کرده‌اند.

وی با بیان اینکه البته گردشگران نوروزی بیشتر مسافر محسوب می‌شوند که سفر آن‌ها الزاما منجر به توسعه پایدار نمی‌شود، تصریح کرد: البته هم گردشگر و هم مسافر هر دو می‌توانند برای صنعت گردشگری ما هم فوایدی داشته باشند و هم آسیب‌هایی ایجاد کنند، اما در موضوع گردشگری، حضور گردشگر تاثیر سنگین‌تری در تراز توسعه دارد و معمولاً منجر به توسعه‌ای پایدارتر و باکیفیت‌تر می‌شود.

رئیس انجمن حرفه‌ای اقامتگاه‌های بومگردی استان بوشهر در پاسخ به این سوال مبنی بر اینکه حفاظت از محیط زیست و مشارکت جامعه که اصول اکوتوریسم را شکل می‌دهند تا چه میزان از سوی بوم‌گردی‌های استان رعایت می‌شوند، گفت: درصد بالایی از بومگردی‌هایی که فعال هستند، بر اساس همین پایه‌ها و اصول محیط‌زیستی، ارتقای سطح کیفی زندگی جامعه محلی و توسعه پایدار پیش رفته‌اند و عموما بومگردی‌های موفق، آن‌هایی بوده‌اند که این چارچوب را حفظ کرده و آن را خط‌مشی خود قرار داده‌اند.

بهرامی با تاکید بر اینکه بومگردی‌هایی که خوب و موفق عمل کردند، در توسعه گردشگری استان سهم زیادی داشته‌اند، افزود: به جرات می‌گویم بومگردی‌ها به صنایع‌دستی هویت بخشیدند؛ صنایعی که قبلا صرفا به‌عنوان دکور استفاده می‌شدند، اما بومگردی‌ها نشان دادند که این سفره حصیری فقط برای دکور نیست یا سینی حصیری طبیعی فقط برای تزئین به کار نمی‌رود، بلکه می‌شود از آن‌ها در زندگی روزمره استفاده کرد.

وی ادامه داد: بسیاری از گردشگرها با این نگاه آمدند و صنایع‌دستی بومی استان را خریداری کردند که همین موضوع توسعه را به همراه داشت. بنابراین تمرکز بومگردی‌ها فقط بر اقامت نبوده؛ در کنار آن از فعالیت‌های محیط‌زیستی، رویدادهای فرهنگی و هنری غافل نشدند و با توجه به این مباحث باعث افزایش نشاط در روستاها و شهرها شدند.

بهرامی با تاکید بر اینکه عموما گردشگرانی که بومگردی را انتخاب می‌کنند، به این دلیل سراغ آن می‌آیند که بتوانند تجربه یک زیست محلی و یک سفر تجربه‌گرا را داشته باشند، یادآور شد: تجربه‌هایی مثل حضور در مزرعه، کنار ساحل یا شرکت در کارگاه‌های صنایع‌دستی و هر آن چیزی که بومگردی را متفاوت می‌کند. همین تفاوت و همین تجربه‌ها باعث می‌شود به‌جای اقامت در شهر با امکانات بیشتر، به سمت بومگردی‌ها بیایند. بنابراین مخاطب اصلی بومگردی‌ها کسانی هستند که به‌دنبال سطح بالاتری از تجربه‌گرایی در سفر هستند.

رئیس انجمن حرفه‌ای اقامتگاه‌های بومگردی استان بوشهر در پاسخ به این سوال مبنی بر اینکه بوم‌گردی‌ها چقدر در ایجاد تجربه گردشگری شبانه در شهرها و روستاهای بوشهر نقش‌آفرینی می‌کنند؟، توضیح داد: به عقیده منۀ، گردشگری شبانه بوشهر در شهر و روستاها یک ظرفیت بالقوه است که با رویدادهای مختلف و برنامه‌های جانبی متنوعی که در کنار اقامت تعریف شده، کمک زیادی به گردشگری بوشهر کرده است؛ از ستاره‌شناسی گرفته تا برنامه‌هایی که در فصل‌های کم‌سفر اجرا می‌شوند، مثل دریا، پدل‌برد و آن آرامشی که از دریا می‌شود گرفت یا کلوت‌هایی که آلودگی نوری بسیار کمی دارند، همچنین محفل‌ها و دورهمی‌هایی که به‌صورت شبانه اجرا می‌شوند و شب‌زنده‌داری جنوب را روایت می‌کنند. این موضوع کمک بسیار خوبی به گردشگری بوشهر کرده است.

بهرامی تاکید کرد: اینکه بوشهری‌ها شب‌زنده‌داری می‌کنند، به نوع زیست و فرهنگ آن‌ها برمی‌گردد؛ یعنی زمانی که کولر و وسایل خنک‌کننده وجود نداشته و زیست عموماً به‌صورت شبانه اتفاق می‌افتاده است. بنابراین اگر بتوانیم این فرهنگ را حفظ کنیم و به‌درستی به آن بپردازیم، بوشهر در این زمینه ظرفیت بسیار بالا و تفاوت قابل‌توجهی نسبت به دیگر شهرها دارد.

به عقیده این فعال گردشگری، ما نیاز داریم که یک‌سری قوانین سخت‌گیرانه را برداریم. ما همیشه شاکی هستیم که چرا موسیقی که مال ما نیست، مال فرهنگ ما نیست و نوع ادبیات خوبی هم ندارد، دارد رواج پیدا می‌کند. در حالی که ما اول باید به داشته‌های خودمان که غنی هم هستند اعتبار بدهیم؛ به موسیقی محلی‌مان، آیین‌های محلی‌مان و پوشش و خوراک محلی‌مان جان دوباره ببخشیم. باید اجازه بدهیم این‌ها رشد کنند، دیده شوند و عرضه شوند. اگر این اتفاق بیفتد، خودبه‌خود کسی سراغ آن موسیقی‌ها نمی‌رود و کسی آن‌ها را اجرا نمی‌کند.

بهرامی ادامه داد: اما متاسفانه ما جلوی این را می‌گیریم و بعد شاکی می‌شویم که چرا موسیقی‌هایی که هویتی ندارند، شنیده می‌شوند. دلیلش این است که ما جلوی موسیقی هویت‌دار و اصیل خودمان را گرفته‌ایم و اجازه اجرای آن را نمی‌دهیم!

وی با اشاره به موانع و دشواری کار بومگردی‌ها گفت: مهم‌ترین موانعی که باعث شده بوم‌گردی‌ها آن‌طور که باید در استان رشد نکنند، از دید من در چند محور اصلی قابل‌جمع‌بندی است؛ نخست، موانع زیرساختی؛ دسترسی به بسیاری از مقصدهای گردشگری استان با مشکلات جدی مواجه است و همین مسئله، امکان توسعه متوازن گردشگری را محدود کرده است. دومین مانع، حوزه حمل‌ونقل است؛ هزینه بالای پروازها، محدود بودن تعداد پروازها و کم‌بودن مبدأهای پروازی، از جمله عواملی است که گردشگری بوشهر را با چالش مواجه کرده است.

بهرامی افزود: مانع سوم، مسائل قانونی است؛ اضافه‌شدن ضوابط و زوائد قانونی، مسیر فعالیت را برای سرمایه‌گذاران این حوزه دشوارتر کرده و انگیزه ورود یا تداوم فعالیت را کاهش داده است. چهارمین مانع، فشارهای مالی و افزایش هزینه‌های بالاسری است؛ به‌ویژه هزینه آب و برق که در سال‌های اخیر رشد قابل‌توجهی داشته و آسیب جدی به بوم‌گردی‌ها وارد کرده است. به‌طور مشخص، نحوه محاسبه هزینه آب برای بوم‌گردی‌ها به‌گونه‌ای است که مصرف بالاتر از پنج مترمکعب، با تعرفه‌ای محاسبه می‌شود که تا ۲۷ برابر مصرف مسکونی است؛ تعرفه‌ای که عملاً مشابه آن چیزی است که برای صنایع بزرگی مانند پتروشیمی‌ها در نظر گرفته می‌شود.

این فعال گردشگری ادامه داد: پنجمین مانع، کمبود نیروی انسانی متخصص است؛ نبود دبیرستان‌ها و هنرستان‌های تخصصی در حوزه گردشگری باعث شده آموزش نیروی انسانی متناسب با نیاز واقعی این بخش به‌درستی شکل نگیرد و این خلأ، به‌صورت مستقیم بر کیفیت و پایداری فعالیت بوم‌گردی‌ها اثرگذار باشد.

رئیس انجمن حرفه‌ای اقامتگاه‌های بومگردی استان بوشهر تاکید کرد: در واقع در هر کسب‌وکاری چالش وجود دارد، اما بومگردی‌ها به‌نظر من کسب‌وکاری هستند که فقط با نگاه اقتصادی جلو نمی‌روند. این کار عشق زیادی می‌خواهد، زحمت زیادی می‌خواهد و صبوری زیادی می‌خواهد؛ مثل بزرگ‌کردن یک بچه که باید پایش بایستی، توسعه‌اش بدهی و رهایش نکنی. نبود آموزش و آگاهی کامل نسبت به این مسیر و هدف، باعث شده برخی بومگردی‌ها در مدت کوتاهی وارد چرخه فعالیت شوند، اما بعد افت کنند و به سمت تعطیلی بروند. در کنار این موضوع، همان هزینه‌های انرژی که به آن اشاره شد و همچنین قوانین سخت‌گیرانه، در ایجاد این شرایط نقش داشته‌اند.»

به عقیده بهرامی، یکی از معضلات جدی که برای بومگردی‌ها، به‌عنوان تأسیسات نوظهور گردشگری، نه‌تنها در استان بلکه در کشور وجود دارد، نبود نقشه‌راه است. عموماً بومگردی‌ها به‌واسطه یک‌سری آدم‌های خلاق ایجاد شده‌اند، راهبری می‌شوند و مدیریت می‌شوند، اما از سوی سیستم حاکمیتی، چه در استان و چه در سطح کشور، نقشه‌راه مشخصی برای آن‌ها وجود ندارد. این در حالی است که دولت باید نقش راهبردی خود را در این بخش ایفا کند؛ اینکه مسیر را ترسیم کند، مشخص کند کجا واقعاً نیاز به ایجاد بومگردی وجود دارد و سرمایه‌گذار را به این سمت ترغیب کند و کجا نیازی به بومگردی نیست و می‌توان خدمات دیگری را در کنار یا به‌جای آن توسعه داد و این موارد را به‌درستی معرفی کرد. متاسفانه به دلیل نبود این نگاه کارشناسی‌شده و برنامه‌ریزی مدون، آسیب‌های زیادی به این حوزه وارد شده و لازم است هرچه زودتر این نواقص اصلاح شود و یک برنامه مشخص و مدون برای بومگردی‌ها تدوین شود.

وی سپس توسعه بومگردی‌ها را در بافت تاریخی بوشهر و تبدیل بناهای شاخص آن را به مراکز اقامتی امیدبخش دانست و گفت: در شهر و روستا، از زمانی که موضوع حفظ و ارزش‌گذاری بناهای تاریخی مطرح شد، افرادی مانند دکتر کولی‌وند و آقای عبدی‌پور وارد بافت شدند و مرمت بناهای قدیمی را آغاز کردند. مردم دیدند که این خانه‌ها الزاماً نباید آپارتمان شوند؛ همین خانه‌های قدیمی ارزشمند هستند، زیبایی دارند و افراد زیادی برای دیدن آن‌ها می‌آیند. همین اتفاق در روستاها هم افتاد.

بهرامی تاکید کرد: خودم شخصا یادم هست یک‌بار به روستایی که محل زندگی و بومگردی ماست رفتم؛ خانمی مشغول آماده‌کردن تنور برای پخت نان محلی بود و برای روشن‌کردن آتش، از تکه‌های در و پنجره‌های قدیمی استفاده می‌کرد؛ اما در سال‌های اخیر شاهد هستیم به‌واسطه ارزش‌گذاری بناهای تاریخی و باززنده‌سازی آن‌ها برای خرید در یا پنجره قدیمی تقاضا داشتیم، هرچند موفق نشدم تهیه کنم و این موضوع من را خوشحال کرد؛ چون نشان می‌دهد ارزش این خانه‌ها و در و پنجره‌ها شناخته شده و حالا همه به فکر حفظ، مرمت و استفاده از آن‌ها هستند. این اتفاق نتیجه همان ارزش‌گذاری است که بومگردی‌ها و اقامتگاه‌های سنتی ایرانی در شهرها و روستاها انجام داده‌اند.

رئیس انجمن حرفه‌ای اقامتگاه‌های بومگردی استان بوشهر در ادامه از برخی از حمایت‌های صوری از بخش بومگردی‌ها گلایه کرد و گفت: متاسفانه تیترهای جذابی که برای حمایت از بومگردی‌ها مطرح می‌شود، اغلب در حد تیتر باقی می‌ماند؛ مانند «اختصاص چندین همت برای توسعه بومگردی‌ها»؛ اما زمانی که نوبت به صدور بخشنامه و اجرای عملی می‌رسد، شرایط به‌گونه‌ای دیگر تعیین می‌شود. برای مثال، به ازای هر ۲۰۰ میلیون تومان تسهیلات، مدیر بومگردی ملزم می‌شود یک نفر را تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی قرار دهد. دولت در قبال پرداخت این ۲۰۰ میلیون تومان و کارمزد آن، از مدیر بومگردی تعهد می‌گیرد که به مدت ۶۰ ماه یک نفر را به‌کار گیرد. به عبارتی، اگر بدون در نظر گرفتن تورم سالیانه و افزایش حقوق و حق بیمه محاسبه کنیم، سرمایه‌گذار متعهد می‌شود حداقل حدود ۹۰۰ میلیون تومان بابت حقوق و بیمه به دولت پرداخت کند.

بهرامی همچنین به مشکل‌تراشی‌ها در جانمایی بومگردی‌ها در برخی از مناطق اشاره و تاکید کرد: چرا باید با یک طرح موافقت شود و حتی سرمایه‌گذار برای دریافت تسهیلات به بانک معرفی شود، اما پس از آنکه زمان، انرژی و کل سرمایه سرمایه‌گذار صرف این مسیر می‌شود، در نهایت به دلایلی مانند قرار داشتن در حریم نیروگاه یا واقع شدن در جزیره خارگ مجوز صادر نشود؟ این در حالی است که سامانه‌هایی مانند «علی‌بابا» و «جاباما» که زیر نظر وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فعالیت می‌کنند، در همان مناطق بیش از ۱۰۰ واحد اقامتی مبله بدون مجوز را برای اجاره عرضه می‌کنند. اگر مسئله، مسئله امنیتی است، بدون تردید اقامت در بومگردی‌هایی که تحت نظارت و رصد دولت فعالیت می‌کنند، به‌مراتب امن‌تر از خانه‌های مبله بدون مجوز است.