شب شورانگیز «سیراف» در پایتخت

بامدادجنوب_الهام بهروزی

نهصد و دوازدهمین شب بخارا به شب «سیراف» اختصاص یافت؛ شبی که پژوهشگران و دوستداران این بندر باستانی را در پایتخت گرد هم آورد تا روایت‌های دقیق‌تر و تازه‌تری درباره جایگاه سیراف در عهد باستان و ضرورت ثبت جهانی آن در یونسکو ارائه شود.

در چنین شبی، آنچه بیش از همه به چشم آمد، بازگشت آرام اما پیوسته سیراف به متن گفت‌وگوی ملی بود؛ شهری که نامش در لابه‌لای خاک‌سپاری‌های تاریخی گم شده بود اما امروز با اتکا به اسناد تازه و کاوش‌های لایه‌به‌لایه، دوباره به‌عنوان یکی از گره‌گاه‌های تمدنی ایران مطرح می‌شود. سخنرانان شب، از بازرگانی دریایی تا معماری صخره‌ای و نقش این بندر در شبکه تبادلات جهانی، روایت‌هایی دقیق و بر خط زمان ارائه کردند؛ روایت‌هایی که نشان می‌داد سیراف نه یک «یادگاری فراموش‌شده»، بلکه یک امکان دوباره‌خوانی برای فهم جایگاه ایران در جغرافیای دریایی جهان است؛ امکانی که ضرورت ثبت جهانی این بندر را نه یک مطالبه محلی، بلکه یک خواست ملی جلوه می‌دهد.

در این میان اما نقش علی دهباشی، نقش کلیدی و معنامندی است، چراکه او با راه‌اندازی شب‌های بخارا نه تنها به پروار کردن و بازنمایی فرهنگ اصیل و دیرینه این سرزمین متمدن و خردگرای کمک زیادی کرده، بلکه زمینه بازنگاری و روایت صحیح تاریخ این جغرافیای پهناور را از زبان و دریچه دانش و کاوش‌های پژوهشگران و متخصصان پی‌ریزی کرده است. دهباشی در اقدامی نیک، ۲۸ آبان را که برابر با روز سیراف بود، به شب سیراف اختصاص داد تا این بار به شکل ملموس‌تری سیراف را به بطن گفت‌وگوی ملی بازگرداند. این ویژه‌برنامه که از جنس و طعم رطب‌های عسلی جنوب و دل‌های شرجی‌زده برای بندری کهن بود، با استقبال خوبی مواجه شد تا جایی که برخی از حاضران تا پایان، ایستاده به توضیحات سیراف‌شناسان و سیراف‌کاوان گوش فرادادند.

محمد کنگانی، سیراف‌پژوه در خصوص چند و چون برگزاری شب سیراف در زمره شب‌های بخارا به بامداد جنوب گفت: این برنامه با همفکری البرز اسلامی، دوست مشترک ما و آقای دهباشی پیشنهاد داده شد که خوشبختانه آقای آقای دهباشی از این ایده استقبال کرد و گفت، با توجه به اهمیت و نقش مهم سیراف در دریانوردی و تعاملات تجاری ایران در عهد ساسانیان، باید زودتر چنین شبی را برپا می‌کردیم، به هر روی، این شب در نهایت با حضور برخی از سیراف‌پژوهان و پژوهشگران در دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران شب ۲۸ آبان برگزار شد.

وی ادامه داد: در این شب، محمداسماعیل اسماعیلی‌جلودار به کاوش‌های باستانی سیراف، سیدمحی‌الدین جعفری به سازه‌های دستکند آبی دره لیر، رضا طاهری به تشریح موقعیت جغرافیایی سیراف، حسین مظفری مؤلفه‌های راه، شهر و برنامه‌ریزی شهری بندر سیراف در طول تاریخ، علی دهباشی به فرهنگ و اهمیت بندر باستانی سیراف در خلیج فارس و جهان و خودم هم به ضرورت ثبت جهانی سیراف و پتاسیلی که در حوزه بین‌الملل و گردشگری دارد، پرداختیم. این برنامه از نظر محتوایی، حاوی مطالب و دستاوردهای تازه و نویی بود که تعمق و درنگ بر آن‌ها مسیر ثبت جهانی این بندر کهن را هموارتر می‌کند.

کنگانی که بخش زیادی از عمرش را صرف بازشناسی سیراف و تاریخ آن به گردشگران و مسافران و نقشی که در راه آبی ابریشم و مبادلات تجاری و فرهنگی این بندر با دیگر نقاط جهان داشته، کرده است، افزود: ثبت جهانی سیراف، یک مطالبه دیرینه و بر زمین مانده است که هر بار بنا به دلایل و مسائلی به تعویق افتاده است، همین تعویق‌ها باعث شده که سیمای باستانی شهر در زیر ساخت‌وسازهای مدرن و بی‌ربط با معماری و بافتار اولیه شهر پنهان شود، به‌گونه‌ای که اگر این رویه ادامه پیدا کند، می‌توان به جرات گفت که آثار و محوطه‌های باستانی در انبوه این ساخت‌وسازها مدفون خواهد شد.

وی با تاکید بر اینکه  ثبت جهانی سیراف، اگر محقق شود، فقط یک «عنوان افتخاری» نیست که بر پیشانی این بندر  می‌نشیند، بلکه نقطه‌ای است که می‌تواند مسیر توسعه فرهنگی و اقتصادی جنوب را از حالت انتظار به مدار عمل منتقل کند، تاکید کرد: سیراف ثبت‌شده در یونسکو یعنی ورود رسمی این بندر به شبکه گردشگری جهانی؛ یعنی نامش در همان فهرست‌هایی می‌نشیند که مسیر سفر توریست‌های جدی تاریخ، باستان‌شناسی و گردشگری فرهنگی را تعیین می‌کند. هرچند همین الان هم هست اما بعد از ثبت جهانی هنوز از آوازه بیشتری برخوردار می‌شود. همین اتفاق، به‌تنهایی می‌تواند جریان تازه‌ای از گردشگران تخصصی را به بوشهر و سواحل جنوبی بکشاند؛ گردشگرانی که برای فهم یک «گره‌گاه تمدنی» سفر می‌کنند و حاضرند برای تجربه‌اش هزینه کنند.

کنگانی یادآور شد: البته به عقیده من، ثبت جهانی سیراف به رونق‌بخشی گردشگری آن کمک شایانی می‌کند؛ از افزایش اقامتگاه‌های بوم‌گردی گرفته تا راه افتادن مسیرهای پژوهشی، آزمایشگاه‌های باستان‌شناسی، تورهای تخصصی، فروش صنایع‌دستی بومی و حتی احیای خوراک و آیین‌های محلی، همه در این بندر به حرکت درمی‌آید. مهم‌تر از همه، ثبت جهانی یک نوع سپر حفاظتی نیز ایجاد می‌کند؛ یعنی سیراف دیگر یک محوطه تاریخی تنها در حاشیه خلیج فارس نیست، بلکه بخشی از میراث مشترک بشری به‌شمار می‌رود و همین موضوع هزینه هرگونه تخریب یا بی‌توجهی را در مقیاس ملی و جهانی بالا می‌برد.

یادآوری می‌شود، رونمایی از چاپ دوم «نکاتی از جغرافیای تاریخی و باستان‌شناسی سیراف» نوشته حسین بختیاری که بعد از ۵۳ سال تجدید چاپ شد، بازگویی افسانه‌های دریایی از سوی شهرزاد اسفرجانی و اجرای گروه موسیقی «باسیدون» به مدیریت مهدی حقانی دیگر بخش‌های این شب به یادماندنی بود.