«سرصفری»، آخرین پرده سوگواری

بامدادجنوب_الهام بهروزی

صفر به واپسین روزهای خود رسیده است و اهالی جنوب برای بدرقه این ایام، آیین‌هایی را به‌جا می‌آورند که پیوندی دیرین با جان و جهان‌شان دارد. سوگواری در بوشهر به مانند بیشتر نقاط ایران، جریانی است سیال که از اربعین حسینی تا شهادت امام رضا (ع) با همان شور و شکوه پیشین در حسینیه‌ها و مساجد تداوم می‌یابد. بی‌شک صدای نوحه‌ها و طنین سنج و دمام، نشان از زنده بودن این سنت‌ها دارد که باعث شده تاریخ و فرهنگ این منطقه در میان مردم و مساجد قدیمی حفظ شود.

این آیین‌های سوگواری، طی قرن‌ها به هویت فرهنگی مردم بوشهر معنا بخشیده‌اند. از سینه‌زنی‌ بوشهری که نماد همبستگی و اتحاد است تا آیین‌های خاص پایانی این ایام، هر حرکت و نوایی بخشی از شناسنامه فرهنگی این سرزمین است. آنچه در این روزها بر خاک این دیار جاری است، پاسداشتی آگاهانه از میراثی است که کهنسالان به نسل امروز سپرده‌اند تا با شناخت ریشه‌ها، چراغ این آیین‌های ناملموس در برابر گرد و غبار فراموشی روشن باقی بماند.

یک پژوهشگر حوزه آیین‌های نمایشی و بومی جنوب کشور درباره آیین‌های عزاداری ماه صفر در استان بوشهر به بامداد جنوب گفت: آیین‌های سوگواری دهه پایانی ماه صفر امتداد عزاداری‌های محرم است و بسیاری از مراسمی که در این ایام برگزار می‌شود، از نظر ساختار، شیوه اجرا و حتی موسیقی آیینی، با آیین‌های ماه محرم مشترک است. مردم استان بوشهر از اربعین حسینی تا سالروز رحلت پیامبر اکرم (ص)، شهادت امام حسن مجتبی (ع) و شهادت امام رضا (ع)، مجالس عزاداری را با همان شور مراسم دهه اول محرم برپا می‌کنند که این استمرار، یکی از ویژگی‌های مهم فرهنگ عزاداری در این منطقه محسوب می‌شود.

جواد متین با اشاره به اینکه در این روزها مساجد، حسینیه‌ها و تکایا در نقاط مختلف استان به‌ویژه در شهرهای بوشهر، گناوه، دشتستان، تنگستان، دشتی، دیر، کنگان و جم میزبان مراسم عزاداری هستند، افزود: در شهر بوشهر نیز مساجد دهدشتی، توحید، شیخ سعدون، حسینیه بهبهانی و شماری از مساجد قدیمی همچنان از مهم‌ترین مراکز برگزاری آیین‌های عزاداری دهه پایانی صفر هستند که در مناسبت‌های مذکور مراسم سینه‌زنی سنتی، نوحه‌خوانی، مرثیه‌خوانی، سنج و دمام‌زنی و زنجیرزنی در آن‌ها اجرا می‌شود.

وی با بیان اینکه آیین‌های عزاداری بوشهر بخشی از میراث فرهنگی و هویت تاریخی مردم این سرزمین محسوب می‌شوند، تصریح کرد: این آیین‌ها طی قرن‌ها شکل گرفته‌اند و هر کدام دارای قواعد، موسیقی، ادبیات، ریتم، شیوه اجرا و حتی کارکرد اجتماعی خاص خود هستند. در حقیقت، عزاداری در بوشهر یک نظام فرهنگی است که در آن موسیقی، شعر، حرکت، مشارکت اجتماعی و باورهای مذهبی در کنار هم قرار می‌گیرند و یک سنت زنده را شکل می‌دهند.

این نویسنده و پژوهشگر جنوبی سپس با اشاره سینه‌زنی سنتی بوشهر به عنوان یکی از منحصربه‌فردترین آیین عزاداری جنوبی گفت: سینه‌زنی بوشهری یکی از شاخص‌ترین آیین‌های عزاداری کشور است که به دلیل شیوه خاص اجرا، هماهنگی حرکات عزاداران و موسیقی ویژه آن در سراسر ایران شناخته شده است. در این شیوه، عزاداران به صورت حلقه‌وار و با قرار دادن دست چپ بر کمر نفر کناری، همراه با نوحه‌خوان حرکت می‌کنند و با ضرباهنگ مشخصی بر سینه می‌زنند. این هماهنگی، نمادی از اتحاد، همدلی و انسجام است. از همین روی است که سینه‌زنی بوشهری علاوه بر جنبه مذهبی، ارزش مردم‌شناختی و آیینی نیز دارد.

وی در ادامه به نوحه‌خوانی اشاره کرد و افزود: نوحه‌خوانی نیز جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ عزاداری بوشهر دارد. نوحه‌های بوشهری دارای ساختار موسیقایی خاص، وزن‌های منحصربه‌فرد و مضامین عمیق مذهبی هستند و بسیاری از آن‌ها نسل به نسل منتقل شده‌اند. نوحه‌خوان در این آیین تنها خواننده نیست، بلکه هدایت‌کننده مجلس عزاداری است و ارتباط میان شعر، موسیقی و حرکت عزاداران را برقرار می‌کند.

این پژوهشگر حوزه آیین‌های نمایشی افزود: سنج و دمام نیز یکی دیگر از شناخته‌شده‌ترین جلوه‌های عزاداری بوشهر است که امروزه به نماد این استان تبدیل شده است. اگرچه بسیاری این آیین را یک اجرای موسیقایی می‌دانند، اما در واقع سنج و دمام بخشی از ساختار آیین عزاداری است. صدای دمام در فرهنگ مردم بوشهر، اعلام آغاز مراسم سوگواری است و مردم با شنیدن آن خود را برای حضور در آیین عزاداری آماده می‌کنند. هماهنگی میان نوازندگان سنج و دمام نیز حاصل سال‌ها تجربه و آموزش سینه‌به‌سینه است.

متین با اشاره به اینکه بسیاری از این آیین‌ها در ماه صفر نیز بدون تغییر ادامه پیدا می‌کنند، گفت: تفاوت اصلی عزاداری‌های دهه پایانی صفر با محرم در محتوای نوحه‌ها و مناسبت‌های مذهبی آن است، اما ساختار مراسم همان ساختار اصیل عزاداری بوشهر است. مردم اعتقاد دارند تا پایان ماه صفر، ایام سوگواری ادامه دارد و به همین دلیل، بسیاری از مراسم شادی و جشن نیز تا پایان این ماه برگزار نمی‌شود.

وی سپس آیین «سرصفری» را آیین ویژه ماه صفر دانست و گفت: شاخص‌ترین آیینی که در آخرین روز ماه صفر برگزار می‌شود، آیین سرصفری است. این آیین یکی از سنت‌های مذهبی و عامیانه منحصربه‌فرد استان بوشهر، به‌ویژه شهرستان گناوه محسوب می‌شود. واژه «سرصفری» در گویش محلی به معنای سرآمدن یا پایان یافتن ماه صفر است و این مراسم در حقیقت نماد پایان دو ماه عزاداری محرم و صفر و آغاز ورود به ماه ربیع‌الاول است.

متین با تاکید بر اینکه خاستگاه اصلی این آیین، بندر گناوه به‌طور مشخص محله کوی عبدامام و حسینیه حضرت زینب (س) استف تصریح کرد: اگرچه ریشه‌های آن را می‌توان در فرهنگ مذهبی سراسر استان مشاهده کرد، اما این آیین به شکل منسجم و با حفظ سنت‌های گذشته، همچنان در گناوه برگزار می‌شود و به یکی از مهم‌ترین جلوه‌های میراث ناملموس این منطقه تبدیل شده است.

متین درباره ساختار این آیین نیز توضیح داد: مهم‌ترین بخش سرصفری، تجلیل از پیرغلامان، ذاکران، مداحان، بانیان و خادمان مجالس عزاداری است. این مراسم در واقع فرصتی برای قدردانی از کسانی است که سال‌ها در برگزاری آیین‌های مذهبی نقش داشته‌اند و از این طریق، تجربه و سنت به نسل‌های جوان منتقل می‌شود. در کنار آن، نوحه‌خوانی، سینه‌زنی سنتی و گاهی سنج و دمام نیز اجرا می‌شود و در پایان با جمع‌آوری نمادهای عزاداری یا تغییر پرچم‌ها پایان رسمی ایام سوگواری اعلام می‌شود.

وی با اشاره به اهمیت این آیین‌ها در حفظ هویت فرهنگی استان گفت: امروز استان بوشهر یکی از غنی‌ترین استان‌های کشور در حوزه میراث فرهنگی ناملموس است. تاکنون بیش از ۷۰ اثر ناملموس و معنوی این استان در فهرست آثار ملی ثبت شده که از این تعداد، ۲۴ اثر به آیین‌ها و مراسم عزاداری محرم و صفر اختصاص دارد. افزون بر این، پرونده پنج اثر ناملموس دیگر مرتبط با آیین‌های عزاداری نیز تکمیل شده و برای ثبت در فهرست آثار ملی در دست بررسی است.

متین با اشاره به اینکه نوحه‌ها، شیوه‌های سینه‌زنی، سنج و دمام، مرثیه‌خوانی، آیین سرصفری و دیگر مراسم عزاداری، بخشی از شناسنامه فرهنگی مردم بوشهر هستند. حفاظت از این میراث، تنها وظیفه نهادهای فرهنگی نیست، بلکه مردم، هیات‌های مذهبی، پژوهشگران و دستگاه‌های اجرایی باید در کنار یکدیگر برای حفظ اصالت این آیین‌ها تلاش کنند تا این میراث ارزشمند به همان شکل اصیل به نسل‌های آینده منتقل شود.

این پژوهشگر در ادامه با نقد رویکرد تصدی‌گری صرف دولتی در حوزه میراث فرهنگی تاکید کرد: اینکه تصور کنیم حفاظت از آیین‌های عزاداری تنها در لیست وظایف اداره‌کل میراث فرهنگی یا نهاهای فرهنگی تعریف می‎شود یک تصور اشتباه است؛ چراکه آیین اگر به شکلی تصنعی و تنها برای ثبت در کاتالوگ‌ها و پروند‎های اداری بازتعریف شود، در واقع از بستر فرهنگی خود جدا شده و به دست فراموشی سپرده می‎شود. به عقیده من، تبدیل آیین به یک شیء یا سند تاریخی که فقط در قفسه اسناد بایگانی می‎شود، در عمل به معنای مرگ آن است.

به عقیده وی، میراث ناملموس خون جاری در رگ‌های جامعه است. اگر جامعه محلی از پیرغلامان گرفته تا جوانان سنج‌زن خود را پاسدار این هویت نبینند، بی‌شک هیچ ابلاغیه اداری نمی‌تواند روح اصالت را در کالبد آیین‌های ما حفظ کند. دولت تنها می‎تواند بستر قانونی را فراهم کند اما صیانت واقعی از این آیین‌ها در مساجد و حسینیه‎ها و به همت خود مردم صورت می‎گیرد.

متین در خصوص نقش نویسندگان، رسانه‎ها و پژوهشگران بومی در پاسداشت و معرفی این آیین‌ها گفت: اینجا نقش نخبگان فرهنگی و نویسندگان بومی برجسته می‌شود. ما نیازمند پژوهش‎هایی هستیم که از سطح گزارش‎های ژورنالیستی دم‎دستی عبور کرده و به عمق اسطوره‎شناسی ساختار موسیقایی و تحلیل نشانه‎شناختی این آیین‌ها نفوذ کنند. پژوهشگر بومی باید با قلمی ریشه‎دار و متکی بر اسناد شفاهی موجود در سینه کهنسالان و همچنین منابع مکتوب این آیین‎ها را مستندسازی کند.

این نویسنده و روزنامه‌نگار یادآور شد: پژوهشگران باید این آیین‌ها را تفسیر کند تا برای نسل آینده چرایی و چگونگی این سنت‌ها روشن شود. بدیهی است وقتی یک پژوهشگر بومی درباره تفاوت ضرباهنگ سینه‎زنی بوشهری با مناطق دیگر یا ریشه‎های تاریخی نوحه‌های بخشو می‌نویسد در واقع دارد یک سد دفاعی در برابر تحریف و بدعت‌گذاری این آیین‌ها می‎سازد.

متین یادآور شد: به جرات می‌گویم ما در این برهه که همه چیز ماشینی و مقهور تکنولوژی شده، ما به تاریخ‌نگاری آیین نیاز داریم؛ به اینکه مستندات مکتوب ما جایگزین حافظه لرزان شفاهی شود. رسانه‌های بومی به ویژه رسانه‌هایی مانند بامداد جنوب باید به تریبون تبیین تبدیل شوند و با انتشار پژوهش‌های اصیل میان آکادمیسین‌های حوزه فرهنگ و توده مردم پیوند ایجاد کنند. این مسئولیت اخلاقی ماست که پیش از آنکه غبار فراموشی بر چهره این آیین‌ها بنشیند، آن‎ها را با جوهر قلم و دوربین مستندنگاری تثبیت کنیم.