جایی با طعم عسل

بامدادجنوب_الهام بهروزی

بازیابی «هویت» در عصر مدرنیته یکی از جدی‌ترین راهکارها برای بازشناسی «من» وجودی در هجوم بی‌وقفه ابزارهای هوشمند و زندگی ماشینی است که هر روز بیش از پیش انسان را از ریشه‌های فرهنگی‌اش دور می‌کند. در این میان، بازگشت آگاهانه به روستا و بازخوانی اصالت‌های فراموش‌شده، می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در احیای پیوند میان انسان معاصر و حافظه تاریخی او ایفا کند. روستا به‌عنوان یک نظام فرهنگی زنده متشکل از زبان محلی، آیین‌ها و مناسک، شیوه‌های معیشت، معماری بومی، دانش سنتی، حافظه تاریخی و الگوهای زیست اجتماعی است که در طول نسل‌ها شکل گرفته و تداوم یافته است.

بدیهی است آنچه امروز روستا را به مقصدی جذاب برای گردشگری تبدیل کرده، پیش از هر چیز همین سرمایه فرهنگی انباشته‌شده است که در صورت بی‌توجهی به‌سادگی در معرض فرسایش قرار می‌گیرد. امروزه در بسیاری از مناطق گردشگرپذیر، پدیده‌ای در حال شکل‌گیری است که می‌توان از آن با عنوان «جابه‌جایی مرجع فرهنگی» یاد کرد که در این وضعیت، جامعه محلی به‌تدریج به جای اتکا به فرهنگ خود به‌عنوان مرجع رفتار و تصمیم‌گیری در مسیر تطبیق با سلیقه‌ها و انتظارات بیرونی قرار می‌گیرد. این فرایند شاید در ابتدا با تغییراتی ظاهری در پوشش، معماری یا نحوه برگزاری آیین‌ها آغاز شود، اما در لایه‌های عمیق‌تر به تضعیف نظام معنایی جامعه محلی و کالایی‌شدن فرهنگ می‌انجامد. در این فرایند، سنت‌ها نه برای زیست فرهنگی مردم، بلکه برای نمایش به بازار گردشگری بازتولید می‌شوند.

در چنین شرایطی، در صفحه «روستاگردی» تصمیم گرفتیم به سراغ روستاهایی برویم که در کنار زیبایی‌های طبیعی، بخشی از فرهنگ و تاریخ محلی جنوب را نیز در خود حفظ کرده‌اند. یکی از این روستاها «بینک» است که در سال‌های اخیر با طبیعت بکر، چشم‌اندازهای ساحلی و کوهستانی و مهمان‌نوازی اهالی، به مقصدی آرام برای گردشگران داخلی و حتی خارجی تبدیل شده است. بینک در دشتی حاصل‌خیز میان خلیج فارس و کوه‌های هم‌نام خود قرار گرفته و علاوه بر جاذبه‌های طبیعی، لایه‌هایی از فرهنگ عامه و تاریخ محلی را در خود جای داده است که بازخوانی آن‌ها می‌تواند بخشی از تاریخ ناگفته جنوب و سواحل خلیج فارس را روشن‌تر کند.

آیین‌ها، شیوه‌های معیشت، روایت‌های شفاهی و حافظه تاریخی مردم بینک، بازتابی از زیست دیرپای مردمانی است که قرن‌ها در حاشیه خلیج فارس با دریا، تجارت، مهاجرت و تحولات تاریخی این پهنه آبی در پیوند بوده‌اند. از همین رو، «روستاگردی» در نخستین گام خود به سراغ بینک رفته است تا در کنار معرفی جاذبه‌های طبیعی آن، به بازنمایی اصالت فرهنگی و تاریخی‌اش بپردازد و بخشی از هویت مغفول‌مانده این خطه را در قاب روایت بنشاند.

در همین راستا، پروین عباسی که نوه «کخدا کرم»، کدخدای خوشنام بینک است، در خصوص پیشینه تاریخی این روستا به بامداد جنوب گفت: بر اساس مطالعات و پژوهش‌های زینب عباسی، نویسنده و پژوهشگر و مورخ جنوبی، قدمت روستای بینک به دوره ایلامی بازمی‌گردد. مردم این روستا همچنان به گویش محلی و گونه‌ای از زبان لری جنوبی سخن می‌گویند که بخشی از هویت فرهنگی و زبانی این منطقه را شکل داده است.

وی درباره وجه تسمیه نام این روستا نیز توضیح داد: روایت‌های مختلفی درباره نام «بینک» نقل می‌شود، اما به باور برخی پژوهشگران و ریش‌سفیدان محلی، معتبرترین روایت به واژه «بِی‌نَک» بازمی‌گردد؛ ترکیبی به معنای میان کوه و دریا که با توجه به موقعیت جغرافیایی روستا، منطقی به نظر می‌رسد و به مرور زمان در تلفظ محاوره‌ای به «بینک» تبدیل شده است. البته بومیان و ساکنان محلی، نام روستا را در گویش خود «بَنگ» تلفظ می‌کنند که همچنان در محاوره‌های روزمره‌شان رایج است.

عباسی در عین حال با رد برخی برداشت‌های غیرمستند از نام این روستا، افزود: گاه گفته می‌شود نام روستا از «بینک»، عنوان یک برند آمریکایی در حوزه عینک‌سازی گرفته شده، اما این ادعا کاملاًپ ساختگی و فاقد پشتوانه تاریخی است و هیچ نسبتی با پیشینه این منطقه ندارد.

وی، افسانه «سوزپوش» (سبزپوش) را قدیمی‌ترین افسانه این روستا معرفی و تصریح کرد: بنا بر باور اهالی، در زمان‌های بسیار دور، اجداد آن‌ها برای مدتی با مردی ناشناس بر فراز یکی از تپه‌های اطراف روستا روبه‌رو می‌شوند. مردم چند روز برای او غذا می‌برند، اما یک روز وقتی به همان محل می‌روند، اثری از آن مرد نیست و تنها بویی تند در فضا پیچیده بوده است. اهالی روستا بر این باورند که فرشتگان پیکر آن مرد را با خود برده‌اند و از همین رو، در همان محل بقعه‌ای بنا می‌کنند که بعدها به «پیر سوزپوش» مشهور می‌شود. گفته می‌شود برخی از ساکنان روستا هنوز هم برای حاجت‌خواهی به این مکان می‌روند و با چسباندن مهر به دیواره بقعه، نذر و نیاز خود را بیان می‌کنند.

عباسی با اشاره به اینکه روستای بینک از جمله روستاهایی است که فاقد شورا و دهیاری است، گفت: تا پیش از انقلاب، همانند بسیاری از روستاهای دیگر اداره امور و رتق‌وفتق مسائل روستا برعهده کدخدا بود. در آن دوره، کدخدایی این روستا را پدربزرگم «کرم» برعهده داشت و پس از او نیز این مسئولیت به عموی بزرگم، حاج محمدهاشم سپرده شد. بینک در گذشته یکی از روستاهای آباد منطقه شناخته می‌شده و از زمین‌های حاصل‌خیز برخوردار بود. به همین دلیل، بیشتر ساکنان آن به فعالیت‌هایی مانند کشاورزی، دامداری، صیادی، تجارت و دریانوردی مشغول بودند.

وی در ادامه با اشاره به خاندان‌های ساکن این روستا، گفت: خاندان عباسی از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین خاندان‌های بینک به شمار می‌آید و پس از آن نیز خاندان‌هایی چون صفوی، نظامی و نظام‌پور قرار دارند که از ملاکان و زمین‌داران این روستا هم هستند. در کنار این خاندان‌ها، خانواده‌های دیگری نیز در بینک زندگی می‌کنند که از جمله آن‌ها می‌توان به «عباسپور»، «بصره‌محمدی» (مهاجران و اصالتاً اهل دشتی) و «محمدترکش» (مهاجر با ریشه ترک) اشاره کرد.

عباسی سپس تلگرافخانه انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها را اثر تاریخی روستا برشمرد که در حوالی روستا و نزدیک به ساحل دریا است و در این باره گفت: این تلگرافخانه در زمان پهلوی اول بنا شده که مجهز به لوله‌کشی و… بوده، کارکنان انگلیسی و آمریکایی که در شرکت نفت در کوه بینک و منطقه فعالیت داشتند، در اینجا حضور داشتند. بنای این تلگرافخانه از معماری زیبایی برخوردار است ولی متاسفانه به دلیل رها شدن و گذر زمان در معرض فرسودگی و ویرانی قرار گرفته است.

وی همچنین به کوه بینک و چشم‌اندازها و زیستگاه‌های طبیعی آن اشاره کرد و گفت: یکی از جاذبه‌های منحصربه‌فرد این روستا، کوه‌های بینک است که در دل خود چشم‌اندازهای طبیعی، زیستگاه‌های متنوع جانوری و چشمه‌های آب متعددی را جای داده و بخش مهمی از هویت طبیعی این منطقه را شکل می‌دهد. این کوه‌ها علاوه بر ارزش‌های طبیعی، از نظر اقتصادی نیز برای ساکنان روستا اهمیت دارند. بخشی از تأسیسات نفتی و گازی در محدوده این ارتفاعات قرار گرفته و همین موضوع زمینه اشتغال بسیاری از جوانان روستا را فراهم کرده است؛ به‌طوری که نزدیک به ۹۰ درصد جوانان بینک در این مجموعه‌ها مشغول به کار هستند.

عباسی در ادامه با اشاره به ظرفیت‌های گردشگری این کوهستان افزود: کوه بینک دارای غارها و چشمه‌های طبیعی منحصربه‌فردی است که می‌تواند برای طبیعت‌گردان و گرشگران بسیار جذاب باشد. با این حال، بازدید از این مناطق تنها با همراهی لیدرهای گردشگری یا افراد آگاه محلی امکان‌پذیر است، زیرا مسیرهای کوهستانی آن پیچیده و در برخی نقاط خطرناک است. در این ارتفاعات زیستگاه برخی جانوران بومی، از جمله گراز و دیگر گونه‌های حیات وحش نیز قرار دارد، به همین دلیل رفت‌وآمد به این مناطق بدون راهنما می‌تواند مخاطره‌آمیز باشد.

وی درباره پوشش گیاهی این روستا نیز توضیح داد: بینک به‌دلیل برخورداری از زمین‌های حاصل‌خیز، از پوشش گیاهی متنوعی برخوردار است. درختان بومی مانند نخل، کنار، مرکبات و کهور در این منطقه به‌وفور دیده می‌شود و در فصل‌های پاییز و بهار نیز انواع گل‌های خودروی بومی و گیاهان دارویی و خوراکی همچون مِلو، جیکه (سیر کوهی)، بابونه، آویشن، ترشوک و گونه‌های دیگر در دشت‌ها و دامنه‌ کوه‌‌های اطراف روستا می‌رویند. بدون اغراق طبیعت بینک از میانه پاییز تا فروردین‌ماه جلوه‌ای کم‌نظیر پیدا می‌کند و سرسبزی و طراوت آن، چشم‌اندازی بسیار دلنشین و متفاوت به این منطقه می‌بخشد.

عباسی در ادامه به چاه‌های آب شیرین این روستا نیز اشاره کرد و گفت: آب چاه‌های بینک از کیفیت بسیار بالایی برخوردار است و شیرینی آن از گذشته زبانزد بوده است. به یمن وجود همین چاه‌ها، این روستا از دیرباز دارای باغ‌های سرسبز و پرثمری بوده که مشهورترین آن‌ها باغ «چهاب» است به کدخدا کرم تعلق داشته است. این باغ‌ها هنوز هم در روستا پابرجا هستند و همچنان طراوت و سرسبزی خود را حفظ کرده‌اند. در بخش دیگر روستا نیز چاه‌های دیگری وجود داشته که به آن‌ها «چهگه» گفته می‌شد و محل آبشخور دام‌های اهالی به‌ویژه بزها و گوسفندان بوده است.

وی، «عسل» این روستا را در کیفیت زبانزد خاص و عامل دانست و افزود: عسل تولیدی این روستا به‌دلیل تغذیه زنبورها از شهد گیاهان دارویی کوهستانی و درخت کنار از طعم و کیفیت ویژه‌ای برخوردار است. این عسل علاوه بر طعم مطلوب، دارای خواص دارویی نیز هست و همین ویژگی‌ها باعث شده همواره مشتریان خاص خود را داشته باشد و معمولا با قیمتی بالاتر از عسل بسیاری از مناطق دیگر عرضه شود.

عباسی در ادامه درباره پوشش مردم روستا نیز گفت: پوشش زنان و مردان بینک نیز همانند بسیاری از نقاط ساحلی جنوب، به‌ویژه منطقه گناوه، متاثر از فرهنگ پوششی مردمان این نواحی است و همچنان در میان اهالی رواج دارد. زنان بینک همچنان در پوشش سنتی خود از «مینار» برای پوشاندن مو استفاده می‌کنند و لباس‌هایی از جنس پارچه‌های نخی، مانند پیراهن‌های دورچین یا ترک، به همراه شلوارهای نخی و گلدار می‌پوشند. این لباس‌ها علاوه بر اینکه به ریشه‌های فرهنگی منطقه اشاره دارند، با شرایط آب‌وهوایی گرم و مرطوب منطقه نیز سازگار هستند.

وی با تاکید بر باورمندی و اعتقادات مذهبی مردم این روستا گفت: اهالی بینک مردمانی دیندار و پایبند به آیین‌های مذهبی هستند و در ایام محرم و صفر و همچنین ماه مبارک رمضان، رسم نذری‌پزان در میان آن‌ها رواج دارد. در این مناسبت‌ها بیشتر حلیم یا حلوا آردی پخته و میان اهالی توزیع می‌شود.

وی درباره فرهنگ غذایی این روستا نیز بیان کرد: به‌دلیل همجواری بینک با خلیج فارس، در سفره اهالی این روستا بیشتر غذاهای محلی و دریایی طبخ و سرو می‌شود. با این حال، از غذاهای غالب و پرطرفدار میان مردم می‌توان به رشته‌پلو با ماهی سرخ‌کرده یا مرغ سرخ‌کرده و شکم‌پر، للِک همراه با قلیه‌ماهی، ماهی تنوری، آبگوشت، شله‌ماهی (آش ماهی)، نان تنوری، گرده و دیگر غذاهای سنتی اشاره کرد که همچنان در میان خانواده‌های روستا رواج دارد.

عباسی در ادامه راه‌اندازی اقامتگاه بوم‌گردی «هزار» با مدیریت هادی صفوی را یکی از نقاط عطف توسعه گردشگری بینک دانست و گفت: ایجاد این اقامتگاه باعث شد روستا بیش از گذشته در مسیر گردشگرپذیری قرار گیرد و مسافران به‌جای بازدیدهای کوتاه، شب را در روستا اقامت کنند. همین ماندگاری گردشگران به پویایی جامعه محلی کمک کرده و زمینه رونق برخی مشاغل خرد و بومی را فراهم آورده است.

وی افزود: پیش از این نیز سواحل ماسه‌ای و صخره‌ای روستا، کوه بینک و دشت‌های سرسبز آن نقش مهمی در جذب طبیعت‌گردان داشت، اما نبود زیرساخت اقامتی موجب می‌شد بسیاری از بازدیدها به سفرهای یک‌روزه محدود بماند. با راه‌اندازی بوم‌گردی «هزار» و فراهم شدن امکان اسکان، در فصل گردشگری شاهد افزایش چشمگیر حضور مسافران در روستا هستیم که اگر با برنامه‌ریزی و حفظ ملاحظات فرهنگی و زیست‌محیطی همراه باشد، می‌تواند به توسعه‌ای پایدار برای بینک منجر شود.