سیگنال جمعه بازارها را بهم ریخت

بامدادجنوب_داود علیزاده

پس از کش‌وقوس‌های بسیار عصر یکشنبه بالاخره مقامات بلندپایه سیاسی از نهایی شدن تفاهم میان ایران و آمریکا برای توقف جنگ خبر دادند و اعلام شد که این تفاهم قرار است روز جمعه هفته جاری به امضا برسد. روز دوشنبه نیز از یک‌سو خبرهایی درباره دستور دونالد ترامپ برای پایان محاصره دریایی ایران و حرکت به سمت رفع تحریم‌ها منتشر شد و از سوی دیگر اظهارات مسعود پزشکیان دوپامین لازم را به بازارها تزریق کرد. پزشکیان با اشاره به متن تفاهم بین جمهوری اسلامی و آمریکا گفت: «تفاهم‌نامه نه‌تنها برای داخل کشور، بلکه برای کل منطقه و «نیروهای مقاومت» افتخار بزرگی به شمار می‌رود و اجرای کامل این تفاهم‌نامه می‌تواند بسیاری از مسائل را برطرف کند و شرایط تازه‌ای را در ایران و منطقه رقم بزند!»

این اظهارات به‌سرعت بر انتظارات فعالان بازار ارز و طلا اثر گذاشت. بررسی نرخ‌ها (حوالی ساعت ۱6 دوشنبه) نشان می‌دهد قیمت دلار در معاملات این روز تا محدوده ۱۶۰ هزار تومان عقب‌نشینی کرده (نرخ روز گذشته ۲۴ خرداد در محدوده ۱۷۰ هزار تومان) معامله می‌شد. شاید بد نباشد که یادآوری کنیم که نرخ دلار هشتم اسفندماه یک روز پیش از جنگ در محدوده 165 هزار تومان معامله می‌شد.

در شرایطی است که طی ماه‌های اخیر بسیاری از دارندگان ارز از فروش خودداری می‌کردند. فعالان بازار و دلالان ارزی می‌گویند حجم فروش از سوی مردم نسبت به هفته‌های گذشته افزایش‌یافته و عرضه ارز در بازار بیشتر است.

برخی از معامله‌گران معتقدند حتی در روزهای اعلام آتش‌بس نیز چنین موجی از فروش در بازار مشاهده نمی‌شد و بخش قابل توجهی از دارندگان ارز همچنان منتظر تعیین تکلیف تحولات سیاسی بودند، اما انتشار اخبار جدید موجب شده بخشی از مردم برای فروش ارزهای خود اقدام کنند. بااین‌حال، فعالان بازار درباره ادامه روند نزولی قیمت‌ها اتفاق‌نظر ندارند.

به گفته فعالان غیر رسمی بازار آزاد، بخش مهمی از معاملات فعلی تحت تاثیر هیجانات ناشی از اخبار سیاسی انجام می‌شود و هنوز برای پیش‌بینی دقیق مسیر آتی بازار زود است و باید منتظر صبح شنبه بود که با روشن‌تر شدن ابعاد توافق احتمالی میان ایران و آمریکا، روند نزولی قیمت‌ها تا چه سطحی ادامه خواهد یافت و آیا این کاهش نرخ‌ها پایدار خواهد ماند یا خیر؟

بااین‌حال در دیگر بازار موازی یعنی طلا هر گرم طلای 18 عیار که روز یکشنبه در ساعات پایانی معاملات به 17 میلیون و 300 هزار تومان رسیده بود، عصر دوشنبه به حدود 16 میلیون و 500 هزار تومان سقوط کرده است؛ افتی قابل‌توجه در فاصله‌ای کوتاه که از تغییر انتظارات در بازار حکایت دارد. نرخ طلای 18 عیار یک روز پیش از جنگ در محدوده 20 میلیون تومان پرسه می‌زد.

سکه نیز با عقب‌نشینی محسوس به 168 میلیون تومان رسیده است و چیزی حدود 30 میلیون تومان از آخرین روزهای پیش از جنگ پایین‌تر نشسته است. همه این رصدها نشان می‌دهد که در اقتصاد ایران مانند دیگر نقاط جهان‌بخش مهمی از تقاضای ارز و طلا ماهیت احتیاطی و سرمایه‌گذاری مبتنی بر نااطمینانی دارد. هر زمان احتمال تشدید تنش‌های سیاسی یا نظامی افزایش پیدا می‌کند، تقاضا برای دارایی‌های امن بالا می‌رود و قیمت‌ها جهش می‌کند. اکنون اما خبر توافق، انتظارات تورمی و ریسک‌های ژئوپلیتیک را تا حدی تعدیل کرده و همین تغییر ذهنیت، فشار فروش ایجاد کرده است.

البته باید این نکته را نیز در نظر داشت که در واقع بازار پیش‌دستانه عمل کرده؛ یعنی پیش از آنکه آثار واقعی توافق در متغیرهای اقتصادی نمایان شود، معامله‌گران بر اساس انتظارات جدید دست به فروش زده‌اند. نکته قابل‌توجه اینجاست که هم‌زمان با افت قیمت طلا در داخل، بهای ااونس جهانی افزایش‌یافته و به 4314 دلار رسیده است. به‌طور معمول رشد اونس باید از قیمت طلای داخلی حمایت کند، اما در شرایط فعلی اثر کاهشی نرخ ارز بر بازار داخلی بسیار پررنگ‌تر بوده است.

قیمت طلای داخلی به‌طور کلی از دو متغیر اصلی تاثیر می‌پذیرد: قیمت اونس جهانی و نرخ دلار در بازار داخلی. به همین دلیل، حتی اگر بهای جهانی طلا افزایش پیدا کند، درصورتی‌که نرخ ارز در داخل کاهش شدیدی داشته باشد، ممکن است قیمت طلا در بازار ایران نزولی شود. در شرایط فعلی نیز دقیقاً همین اتفاق رخ‌داده و اثر کاهشی افت دلار، افزایش اونس جهانی را خنثی کرده است.

سکه علاوه بر ارزش ذاتی طلا، دارای «حباب» ناشی از انتظارات و تقاضای سفته‌بازی است. در دوره‌های تنش، این حباب بزرگ‌تر می‌شود. اکنون با کاهش ریسک سیاسی، بخشی از تقاضای هیجانی در حال خروج از بازار است و همین موضوع می‌تواند به کوچک‌تر شدن حباب سکه منجر شود. اگر روند نزولی دلار ادامه یابد، احتمال تخلیه بیشتر حباب نیز وجود دارد؛ هرچند در صورت بازگشت نوسان ارزی، سکه می‌تواند دوباره با واکنش سریع‌تری نسبت به طلای خام مواجه شود.

تجربه نشان داده بازار ایران به اخبار سیاسی واکنش سریع و گاه هیجانی نشان می‌دهد، اما پایداری روندها به عوامل بنیادی‌تری مانند دسترسی به منابع ارزی، سیاست‌های بانک مرکزی و نرخ تورم وابسته است؛ اگر توافق به مرحله اجرا برسد و نشانه‌های ملموسی از افزایش درآمدهای ارزی و کاهش محدودیت‌های تجاری دیده شود، افت قیمت‌ها می‌تواند ادامه‌دار باشد. در غیر این صورت، بازار پس از تخلیه هیجان اولیه وارد مرحله نوسان و بازتعریف تعادل خواهد شد. ضمن آنکه کاهش قیمت دلار لزوماً باعث کاهش فوری قیمت کالاها نمی‌شود، چون اولاً بسیاری از فروشندگان موجودی انبارشان را با دلار گران‌تر خریده‌اند و حاضر نیستند با ضرر بفروشند؛ ثانیاً هزینه‌های دیگر مثل دستمزد، حمل‌ونقل، مالیات و انرژی معمولاً با کاهش دلار پایین نمی‌آید؛ ثالثاً بی‌ثباتی و انتظار تورمی باعث می‌شود تولیدکننده و فروشنده مطمئن نباشد ارزانی دلار پایدار است، پس قیمت را نگه می‌دارند؛ علاوه بر این، در بازارهایی که رقابت کم است یا انحصار وجود دارد، کاهش هزینه لزوماً به مصرف‌کننده منتقل نمی‌شود.

بد نیست گریزی نیز به بازار در زمان توافق برجام بزنیم. در آن دوران نیز بازارها سیگنال‌های مثبتی دریافت کردند اما در نهایت زیاد پایدار نبود و حتی در بازده یک ساله بازارها شاهد کاهش ارزش ریال بودند. به طور مثال از تیر ۱۳۹۴ که خبر برجام اعلام شد تا دی که به مرحله اجرایی درآمد، دلار آزاد کاهش پیدا نکرد؛ بلکه افزایش داشت. به طور مثال دلار در ۸ تیر ۱۳۹۴ حدود سه هزار و 324 تومان و در ۱۴ دی ۱۳۹۴ حدود سه هزار و 700 تومان بود؛ یعنی حدود ۳۴۵ تومان رشد؛ اما خروج از برجام تأثیر منفی عجیبی بر اقتصاد ایران و کاهش ارزش ریال داشت. به طور مثال پس از خروج آمریکا از برجام در اردیبهشت سال 97 تا پاییز همان سال ریال کاهش ارزشی حدود 70 درصدی را تجربه کرد.