توسعه دریامحور، نسخه بوشهر برای امنیت پایدار

بامدادجنوب_مریم خوئینی

در سال‌های اخیر، نگاه به مقوله امنیت دچار تحول جدی شده و بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند امنیت پایدار بیش از آنکه حاصل رویکردهای صرفاً نظامی و انتظامی باشد، محصول توسعه اقتصادی، عدالت منطقه‌ای و بهبود معیشت مردم است. در همین چارچوب، در روزهای اخیر حسین علائی فرمانده پیشین نیروی دریایی سپاه و از صاحب نظران برجسته امور راهبردی در تحلیلی جامع، ریشه ناامنی‌های جنوب شرق کشور را نه در ضعف‌های امنیتی، بلکه در چالش‌های اقتصادی و محرومیت‌های مزمن دانسته و راهکار برون‌رفت از این وضعیت را «بسیج عمومی اقتصادی» و به میدان آوردن ظرفیت‌های مردمی تعریف کرده است.

این دیدگاه، اگرچه با تمرکز بر استان سیستان و بلوچستان مطرح شده، اما از منظر مفهومی قابل تعمیم به سایر مناطق راهبردی کشور، به‌ویژه استان‌های جنوبی است. استان بوشهر با برخورداری از موقعیت ممتاز ژئوپلیتیکی، دسترسی گسترده به دریا، تمرکز صنایع بزرگ انرژی و نقش کلیدی در اقتصاد ملی، در عین حال با چالش‌هایی در حوزه معیشت محلی، توزیع نابرابر منافع توسعه و مشارکت محدود جوامع بومی در اقتصاد منطقه‌ای مواجه است.

از این رو، طرح این پرسش ضروری به نظر می‌رسد که آیا می‌توان با تغییر نگاه از «امنیت‌محوری» به «توسعه‌محوری»، و با فعال‌سازی ظرفیت‌های مردمی و اقتصادی، زمینه‌ساز امنیت پایدار و متوازن در استان بوشهر شد؟ گفت‌وگو با کارشناسان و صاحب‌نظران در این حوزه می‌تواند به روشن شدن ابعاد این مسأله و ترسیم مسیر آینده توسعه و امنیت در جنوب کشور کمک کند.

مسأله بوشهر، بسیج نشدن ظرفیت‌هاست

مجید دهقانیان استاد دانشگاه و پژوهشگر جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک در گفت‌وگو با بامداد جنوب در این باره گفت: به نظر من دوگانه‌ توسعه امنیت یک بحث مهم و ریشه‌ای است خصوصاً اینکه می‌توان ردپای آن را در جوامع استان‌های جنوبی دید. نکته ثابت شده این است که امنیت پایدار با نگاه امنیتی و انتظامی به نقطه تعادل خواهد رسید اما به حد کمال و مطلوب خود نخواهد رسید . پیشرفت عادلانه، مشارکتی و مبتنی بر مزیت‌های واقعی هر منطقه لازمه امنیت پایدار است.

دهقانیان معتقد است باید توجه کرد که  مفهوم «بسیج عمومی اقتصادی» در استان بوشهر، به‌طور طبیعی اقتضائات متفاوتی با جنوب شرق کشور دارد. بوشهر نه استان محروم به معنای کلاسیک است و نه فاقد ظرفیت؛ در واقع مسأله اصلی، بسیج نشدن ظرفیت‌هاست. وی یادآور شد: در جنوب شرق، مسأله بیشتر دسترسی، محرومیت تاریخی و شکاف‌های ساختاری است، اما در بوشهر با استانی مواجهیم که ثروت تولید می‌کند، اما توزیع و پیوند آن با جامعه محلی ضعیف است که دلایل مشخصی دارد. بنابراین بسیج اقتصادی در بوشهر یعنی فعال‌سازی مردم، نخبگان، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی حول ظرفیت‌های موجود، نه صرفاً جبران فقر. اما ظرفیت اصلی و کانونی این استان چیست؟

تعریف زنجیره ارزش توسعه دریامحور خارج از جامعه محلی

این استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه وجه مشترک تمام مناطق جنوبی ایران «دریا»ست و در عین حال، وجه مشترک همه آنها کم‌توجهی تاریخی به توسعه‌ دریا‌محور است. گفت: بوشهر با این همه ساحل، بندر، لجستیک، گردشگری دریایی و صنایع وابسته، هنوز نتوانسته اقتصاد دریا را به پیشران واقعی توسعه و امنیت اجتماعی تبدیل کند. دلیلش کمبود منبع یا ظرفیت نیست مشکل در حکمرانی، سیاست‌گذاری بخشی، نگاه نفت‌محور و کمبود سازوکارهای مرتبط  میان دریا و زندگی  مردم بوده است.

دهقانیان تصریح کرد: جوامع محلی ساحلی بوشهر سهم کمتری(حداقلی) و البته سنتی از منافع دریا و بنادر دارند، چون اغلب مالکیت، تصمیم‌گیری و زنجیره ارزش خارج از جامعه محلی تعریف شده است. صیاد سنتی، کارگر بندر، یا جوان ساحل‌نشین معمولاً در پایین‌ترین حلقه زنجیره می‌ایستد یا اصلا زنجیره را خوب درک نمی‌کند و شغل‌های کاذب را انتخاب می‌کند این در حالی است که سود اصلی در حلقه‌های بالادستی و مدیریتی متمرکز شده است. این شکاف، اگر اصلاح نشود، به شکاف اجتماعی و در نهایت تهدید امنیت پایدار منجر می‌شود چرا که گذشت زمان و عدم استفاده مناسب از ظرفیت‌های دریا در زمان مناسب، چالش هایی به همراه خواهد داشت.

گذار از اقتصاد نفت‌محور به دریا‌محور لازمه توسعه بوشهر

وی افزود: معتقدم تمرکز صنایع نفت، گاز و پتروشیمی در بوشهر یک شمشیر دولبه بوده است. از یک‌سو تولید ثروت ملی کرده و از سوی دیگر، به‌دلیل پیوند ضعیف با اقتصاد محلی، بعضاً احساس «بی‌نصیب‌ماندن» را در کف جامعه تقویت کرده است. پیوند واقعی میان صنایع بزرگ انرژی و معیشت مردم، از مسیر مشارکت، بومی‌سازی زنجیره تأمین، آموزش مهارت‌محور و سرمایه‌گذاری محلی می‌گذرد که نه با شعار مسئولیت اجتماعی، بلکه با سپردن بخشی از تولید، خدمات، حمل‌ونقل، تعمیرات، نوآوری و حتی سهام‌داری به مردم استان شکل خواهد گرفت.

دهقانیان با بیان اینکه برای افزایش مشارکت مردم بوشهر در سرمایه‌گذاری و تولید، باید سازوکارهایی مثل تعاونی‌های دریایی، صندوق‌های سرمایه‌گذاری محلی، سهام‌داری طرح‌های بندری و دریایی، و حمایت واقعی از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط در اقتصاد دریا فعال شود، گفت: تجربه‌های محدودی از مشارکت مردمی در استان وجود دارد، اما مسأله این است که این تجربه‌ها الگو نشده‌اند و گسترش نیافته‌اند. در جمع‌بندی اگر امنیت را نتیجه توسعه بدانیم، مهم‌ترین اولویت اقتصادی بوشهر در ده سال آینده باید گذار آگاهانه از اقتصاد صرفاً نفت‌وگازمحور به اقتصاد دریا‌محور باشد. نفت و گاز آینده اقتصاد جهان نیست. دریا، لجستیک، غذا، انرژی‌های نو، گردشگری و زیست‌فناوری دریایی آینده قابل پیش‌بینی‌تری دارند. کشوری که دریا دارد، بالقوه ثروتمند است؛ به شرط آنکه سیاست‌گذاران این ثروت بالقوه را به برنامه عملی تبدیل کنند.

وی در پاسخ به این پرسش که چه درس‌هایی می‌توان از تجربه استان‌های کمتر برخوردار مانند سیستان و بلوچستان برای بوشهر گرفت تا از بروز شکاف‌های اجتماعی و امنیتی پیشگیری شود؟ بیان کرد: درس مهمی که می‌توان از استان‌هایی مانند سیستان و بلوچستان گرفت، این است که نادیده گرفتن توسعه محلی، حتی در مناطق دارای ظرفیت، دیر یا زود به شکاف اجتماعی و امنیتی منجر می‌شود. البته ماهیت مسائل آن استان با بوشهر متفاوت است، اما پیشگیری از شکاف، نیازمند اقدام پیش‌دستانه است، نه واکنشی.

دهقانیان تأکید کرد: یک نکته بنیادین را نباید فراموش کرد که باور به فقر، خطرناک‌تر از خود فقر است. بوشهر را نباید استان کم‌توسعه یا فقیر دید. این استان ثروتمند بالفعل اما استفاده‌نشده است. دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی استان هم باید از حالت انفعال خارج شوند و حل مسائل مغفول‌مانده اقتصاد دریا را به مأموریت اصلی خود تبدیل کنند. توسعه وقتی به امنیت می‌رسد که مردم، علم، سرمایه و سیاست در یک مسیر مشترک حرکت کنند؛ و این مسیر، برای بوشهر بیش از هر چیز، از دریا می‌گذرد.