پردیس همچنان در بازار اوره خاورمیانه می‌تازد

بامدادجنوب_حجت عبداللهی‌پور

هیچ زنجیره‌ای در قرن بیست و یکم به اندازه تولید و تجارت اوره برای اقتصاد جهانی به‌ویژه کشاورزی آسیا اهمیت تعیین‌کننده ندارد. منطقه آسیا ـ اقیانوسیه که در دهه اخیر به مرکز ثقل تقاضا و عرضه اوره جهان تبدیل شده، در سال ۲۰۲۴ با سهمی معادل ۶۰ درصد کل بازار جهانی اوره، عنوان بزرگ‌ترین بلوک مصرف و تولید این ماده حیاتی را از آن خود کرد. این عدد نه صرفاً نمایانگر حجم تجارت، بلکه منعکس‌کننده وزن راهبردی آسیا در شبکه انرژی، خوراک شیمیایی و امنیت غذایی جهان است.

بنا بر گزارش‌های منتشرشده، حجم بازار اوره در منطقه آسیا در سال ۲۰۲۴ از مرز ۹۰ میلیون تن عبور کرد و ارزش کل مبادلات آن بیش از ۵۸ میلیارد دلار برآورد شد؛ رشدی که با میانگین نرخ رشد مرکب سالانه (CAGR) حدود ۲.۳ درصد تا سال ۲۰۳۰ ادامه خواهد یافت. این رشد، ارتباط مستقیم با گسترش اراضی کشت، افزایش جمعیت شهری و فشار برای تولید پایدار غذا در اقتصادهای نوظهور آسیایی دارد.

چین و هند در این منظومه دو پیشران اصلی محسوب می‌شوند؛ چین با ظرفیت بالای تولید آمونیاک و خوراک گاز طبیعی، بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکننده اوره در آسیا است، درحالی‌که هند با وجود دارا بودن زیرساخت تولید داخلی قدرتمند، هنوز سالانه بیش از ۹ میلیون تن اوره وارد می‌کند تا تقاضای فزاینده بخش کشاورزی خود را پوشش دهد. در جنوب شرق آسیا نیز کشورهایی چون اندونزی، ویتنام و مالزی وابستگی بالایی به واردات اوره از چین، ایران و روسیه دارند و بخش اعظم کود نیتروژنه مصرفی آنان در قالب گرانول و پریل از طریق بنادر دریایی وارد می‌شود.

در سمت صادرات، داده‌ها و آمارهای می‌گویند که محموله‌های ثبت‌شده اوره آسیایی در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۶ میلیون تن بوده که نسبت به دو سال قبل، کاهش ۳ تا ۵ درصدی را تجربه کرده است؛ افتی که عمدتاً در اثر افزایش مصرف داخلی، رشد هزینه خوراک گاز طبیعی و تغییر سیاست‌های محدودکننده صادرات چین رقم خورد. بااین‌حال، ظرفیت توسعه خطوط تولید در کشورهای دارای مزیت خوراک ارزان‌تر مانند ترکمنستان، اندونزی و ایران، مسیر تازه‌ای برای بازآرایی صادرات منطقه فراهم کرده است.

حال آمارهای تحلیلی نشان می‌دهد که ساختار قیمت اوره در آسیا به‌شدت تابع سه متغیر اصلی است: قیمت خوراک تولید (گاز طبیعی) که در سال ۲۰۲۵ میانگین ۳.۲ تا ۳.۸ دلار بر میلیون بی‌تی‌یو برآورد شده؛ هزینه حمل‌ونقل دریایی که در سه‌ماهه سوم ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل بیش از ۲۱ درصد افزایش یافته و سیاست‌های تعرفه‌ای و صادراتی که از سوی دولت‌ها اعمال می‌شوند، مانند دوره‌های محدودیت صادرات چین یا یارانه‌های کشاورزی در هند و اندونزی.

در نتیجه، توازن میان تولید، واردات و صادرات اوره در آسیا، نه صرفاً تابع عرضه و تقاضا، بلکه وابسته به معادله چندوجهی سیاست و انرژی است. از منظر کشاورزی نیز، رشد تقاضای کود نیتروژنه در آسیای جنوبی و جنوب شرق، روندی صعودی دارد؛ به‌گونه‌ای که مصرف سالانه اوره در این منطقه از ۸۵ میلیون تن در سال ۲۰۲۰ به پیش‌بینی ۹۵ میلیون تن در ۲۰۲۵ رسیده است.

در این بازار بزرگ و پرنوسان، جایگاه ایران در دهه گذشته از تامین‌کننده منطقه‌ای به بازیگر موثر جهانی ارتقا یافته است. در محور این تحول، نام پتروشیمی پردیس به‌عنوان بزرگ‌ترین مجتمع تولید اوره خاورمیانه و یکی از پنج تولیدکننده‌ بزرگ جهان می‌درخشد. این مجتمع در طول ۱۸ سال فعالیت صنعتی خود بیش از ۳۸ میلیون و ۶۵۰ هزار تن اوره تولید کرده و با ظرفیت سالانه ۶.۵ میلیون تن، حدود ۴.۵ میلیون تن از تولیدش را به بازارهای صادراتی از جمله هند، برزیل، چین و آسیای جنوب شرقی صادر می‌کند. این رقم، معادل حدود ۷ درصد صادرات جهانی اوره است و ایران را در جایگاه یکی از صادرکنندگان کلیدی در بازار آسیایی تثبیت کرده است.

اما اهمیت پردیس تنها در حجم تولید خلاصه نمی‌شود؛ دستاورد این مجتمع در حوزه نوآوری و فناوری سبز آن را به نقطه عطفی در صنعت جهانی اوره تبدیل کرده است. در بهمن ۱۴۰۰، واحد تحقیق‌وتوسعه پردیس با همکاری محققان دانشگاه تهران، پس از ۱۰ سال تحقیق و ۳ سال بومی‌سازی صنعتی، موفق به تولید کود اوره دوستدار محیط‌زیست با ویژگی‌های ضدکلوخگی، رهایش کند و زیست‌پایه شد. این محصول برای نخستین‌بار در جهان در مقیاس صنعتی تولید شد و پردیس را در سطح استانداردهای بین‌المللی ISO و ASTM در حوزه کیفیت و سازگاری محیطی قرار داد.

مطابق داده‌های داخلی و گزارش‌های فنی ارائه‌شده از سوی مجریان طرح، اوره کامپوزیتی جدید پردیس نسبت به اوره معمولی دارای مزایای متعددی است که شامل کاهش انتشار فرمالدئید به اتمسفر تا ۲۲ درصد؛ افزایش مقاومت گرمایی بین ۳۷ تا ۱۱۳ درجه سانتی‌گراد؛ افزایش انرژی ذوب ۴۳ درصد و انرژی تجزیه ۲۳ درصد؛ سرعت رهایش نیتروژن ۱۶ درصد کندتر؛ که منجر به بهره‌وری بیشتر در زمین‌های زراعی می‌شود و کاهش چشمگیر تشکیل بیورت و آمونیاک در فرآیند مصرف مزرعه‌ای می‌شوند.

این فناوری مبتنی بر استفاده از نانوذرات صفحه‌ای و پودر گیاهی است که هیچ حلال شیمیایی در ترکیب آن وجود ندارد و با حذف انتشار فرمالدئید، مغایرتی با استانداردهای زیست‌محیطی جهانی ندارد. اثرات این پیشرفت نه‌تنها در بخش کشاورزی بلکه در صنایع چوب و خودروسازی نیز مشهود است. استفاده از اوره جدید در ساخت چسب‌های رزین اوره–فرمالدئید سبب افزایش استحکام و کاهش میزان گازهای سمی منتشرشده، و در صنعت خودرو باعث افزایش دمای تجزیه از ۲۴۰ به ۳۵۳ درجه سانتی‌گراد و جلوگیری از تولید مواد سرطان‌زا در اگزوز ناوگان دیزلی می‌شود.

بر پایه گزارش‌های بازار انرژی، ایران در سال ۲۰۲۵ در جمع پنج کشور دارای بیشترین مازاد صادرات اوره جهان قرار گرفته است؛ سهم عمده این موفقیت متعلق به پتروشیمی پردیس است که با بهره‌گیری از خوراک گاز طبیعی عسلویه و دسترسی مستقیم به بنادر خلیج فارس، مزیت رقابتی پایدار و منحصربه‌فردی ایجاد کرده است. در ساختار صادراتی کشور، ارزش کل فروش اوره در سال گذشته از مرز یک‌میلیارد و هشتصد میلیون دلار عبور کرد و پردیس با سهم بیش از ۴۰ درصدی در این رقم، عملاً ستون اصلی ارزآوری غیرنفتی ایران محسوب می‌شود؛ جایگاهی که این مجتمع را به یکی از محورهای اصلی دیپلماسی صنعتی جمهوری اسلامی ایران در بازارهای آسیایی و آمریکای جنوبی بدل ساخته است.

با وجود این سطح عملکرد، برخلاف برخی گزارش‌های غیر‌تحلیلی درباره کاهش فعالیت صادراتی پردیس، داده‌های رسمی عملیاتی از فازهای مجتمع نشان می‌دهد که شرکت نه‌تنها در مدار تولید کامل قرار دارد، بلکه از ابتدای نیمه دوم سال مالی با شتاب قابل توجهی در روند فروش و افزایش حجم صادرات مواجه بوده است؛ وضعیتی که تخلیه مستمر انبارها و رشد حمل دریایی آن، ردیابی آماری این جهش فروش را به‌روشنی تائید می‌کند.

بر پایه گزارش روزهای اخیر میز نفت، موجودی انبارهای ذخیره اوره در مجتمع پردیس طی هفته‌های اخیر به کمتر از ۴۰ درصد ظرفیت کل ذخیره‌سازی رسیده است؛ عددی که برخلاف تصورات بیرونی، نه نشانه رکود، بلکه نشانگر تخلیه سریع کالا و تداوم بارگیری‌های صادراتی در مسیر بنادر خلیج فارس است.

تحلیل کارشناسان انرژی تائید می‌کند که این سطح موجودی با برنامه‌ حمل مستمر و قراردادهای فروش فعال در بازارهای آسیای جنوبی و آمریکای لاتین کاملا هم‌خوان است و تا هفته آینده، حجم موجودی به کف عملیاتی صنعت خواهد رسید. به بیان ساده، انبارهای پردیس امروز ایستگاهی برای صادرات هستند، نه مقصدی برای انباشتن کالا.

در امتداد همین روند، داده‌های مالی رسمی شرکت مُبَیِن این نکته است که پردیس طی نیمه دوم سال مالی منتهی به اسفند ۱۴۰۳ موفق به تحقق رشد ۲۹ درصدی فروش صادراتی شده است. ارزش فروش در شش‌ماهه نخست سال، حدود ۳۹۰ میلیون دلار ثبت شده بود که با رفع محدودیت خوراک و آزادسازی ظرفیت کامل در سه فاز مجتمع، در نیمه دوم به ۵۰۴ میلیون دلار افزایش یافته است.

افزایش هم‌زمان حجم فروش، تخلیه انبارها و رشد صادرات به‌روشنی بیانگر پویایی زنجیره لجستیک و تثبیت جایگاه پردیس در بازارهای هدف جهانی است؛ جایگاهی که اکنون به‌واسطه استمرار تأمین خوراک از عسلویه و دسترسی به بنادر صادراتی خلیج فارس، یکی از مزیت‌های منحصربه‌فرد ایران در نقشه‌ی اوره آسیا محسوب می‌شود.

یکی از شاخص‌های بین‌المللی سنجش عملکرد تجاری پردیس، نرخ انطباق قیمت فروش صادراتی با نرخ جهانی آرگوس است. در پایان سال مالی ۱۴۰۴، این شاخص به سطح ۹۸ درصد رسیده که در مقایسه با ۹۲ درصد سال گذشته، رشد شش واحد درصدی را ثبت کرده است. این به‌معنای آن است که پتروشیمی پردیس اکنون اوره صادراتی خود را تقریباً با نرخ جهانی عرضه می‌کند و تخفیف‌های تجاری که معمولاً برای حفظ سهم بازار اعطا می‌شوند، به کم‌ترین میزان خود رسیده‌اند.

افزایش این انطباق به‌تنهایی معادل بیش از ۶۰ میلیون دلار افزایش درآمد ارزی سالانه در مقیاس تولید سه‌میلیون‌تنی مجتمع است. در واقع، مدیریت فروش و چانه‌زنی قیمتی پردیس توانسته الگویی باثبات از تطبیق نرخ‌های داخلی با بازار آزاد جهانی ارائه کند؛ دستاوردی که در شرایط محدودیت ارزی، اهمیت راهبردی دوچندان دارد.

در بازاری که قیمت‌های مرجع اوره در محدوده ۳۸۰ تا ۴۰۰ دلار به ازای هر تن در نوسان‌اند، پردیس توانسته نرخ‌های فروش خود را با ثبات بالا و انطباق قیمتی تقریباً کامل حفظ کند. مدیریت پایدار نرخ در مقیاس تولید و فروش سه‌میلیون‌تنی، توان و زیرساخت لجستیکی قدرتمندی می‌طلبد؛ سازوکاری که به‌گفته تحلیلگران بازار، تنها در مجتمع‌های عظیم و منسجم امکان‌پذیر است.

البته در روزهای گذشته، برخی رسانه‌ها با استناد به کاهش موقت قیمت در معاملات صادراتی، ادعاهایی را درباره «فروش زیر قیمت جهانی» و «سوءمدیریت تجاری» در پردیس مطرح کرده‌اند اما بررسی گزارش‌های رسمی و تحلیل کارشناسان حوزه انرژی نشان می‌دهد این برداشت‌ها فاقد پایه فنی و اقتصادی‌ هستند.

بر اساس خطوط قیمتی جهانی آرگوس، تفاوت میان نرخ لحظه‌ای و نرخ صادرات قراردادی در بازه ۲ تا ۳ درصد طبیعی است و در چارچوب هزینه حمل، بیمه و حق تعهدات تحویل (FOB)محاسبه می‌شود. پردیس با انطباق میانگین ۹۸ درصدی با نرخ جهانی عملاً در بالاترین سطح مدیریت تجاری قرار دارد و نه‌تنها زیر قیمت نمی‌فروشد، بلکه با هدایت چانه‌زنی هوشمند در بازارهای هدف، توانسته صادرات خود را شفاف، مستمر و سودآور حفظ کند.