مراقب درگیری فرسایشی در تنگه هرمز باشیم

بامدادجنوب_مریم خوئینی

امروزه بیش از پیش روشن شده است که تنگه هرمز دیگر صرفاً یک گذرگاه حیاتی برای تجارت و انرژی جهان نیست. در ماه‌های اخیر، این آبراه به یکی از مهم‌ترین نقاط تقابل سیاسی و امنیتی میان ایران و آمریکا تبدیل شده است. هر خبری درباره وضعیت تردد کشتی‌ها، گاه درگیری در تنگه، مواضع تهران و واشنگتن یا نقش میانجی‌هایی مانند عمان، بلافاصله ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی پیدا می‌کند.

در چنین شرایطی، بحث درباره سازوکار احتمالی مدیریت تردد در تنگه هرمز، تنها یک موضوع نظامی یا اقتصادی نیست، بلکه می‌تواند به آزمونی برای نحوه تصمیم‌گیری و هماهنگی در داخل ایران نیز تبدیل شود. پرسش اینجاست که اگر مسیر تازه‌ای برای مدیریت تردد در تنگه شکل بگیرد، تصمیم‌گیر اصلی کدام نهاد خواهد بود و دولت، مجلس و نهادهای امنیتی چگونه درباره آن به یک موضع مشترک خواهند رسید؟

علی ودایع، کارشناس روابط بین‌الملل در گفت‌وگو با بامداد جنوب در پاسخ به این پرسش که اگر برای مدیریت تردد در تنگه هرمز با عمان به توافق برسیم، این توافق در داخل ایران چه مسیری را باید طی کند؟ گفت: وقتی میان دو کشور توافقی امضا می‌شود و این توافق الزام‌آور باشد، به لحاظ حقوقی و ساختاری، نیازمند مصوبه مجلس است. اما با توجه به مفادی که تاکنون درباره تفاهم ایران و عمان به عنوان دو کشور ساحلی تنگه هرمز منتشر شده، به نظر می‌رسد این تفاهم نیاز به مصوبه مجلس نداشته باشد و در اینجا نظر شورای عالی امنیت ملی لحاظ می‌شود. با این حال، باید منتظر باشیم تا بندهای این تفاهم‌نامه میان ایران و عمان منتشر شود.

حاکمیت ایران و عمان بر هرمز در حال تثبیت است

وی تصریح کرد: فارغ از این موضوعات، اتفاق ویژه‌ای که در حال رخ دادن است، تثبیت حاکمیت دو کشور ایران و عمان به عنوان دو کشور ساحلی تنگه هرمز است. این موضوع از منظر ژئوپلیتیک(جغرافیای سیاسی) اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند به تثبیت جایگاه ایران به عنوان یک لنگرگاه ثبات و آرامش در غرب آسیا کمک کند.

این کارشناس روابط بین‌الملل با اشاره به جایگاه دولت پزشکیان و میزان اختیار آن در این موضوع، گفت: در سیاست خارجی، فارغ از دولت‌های بالادستی، آنچه درباره تنگه هرمز یا سایر موضوعات مشاهده می‌کنیم این است که اگرچه دستگاه وزارت امور خارجه و شخص وزیر امور خارجه میدان‌دار چانه‌زنی‌های دیپلماتیک هستند، اما با توجه به اینکه ما در شرایط جنگ قرار گرفته‌ایم، طبیعتاً هر تصمیمی که اتخاذ شود، در مجموع تصمیم ساختار حاکمیتی جمهوری اسلامی ایران است.

وی افزود: بنابراین صرفاً نباید یک فرد را به عنوان محور یک اتفاق قرار دهیم. آنچه متأسفانه به عنوان سهم‌خواهی سیاسی نیز شاهد آن هستیم، اتفاقی است که فکر می‌کنم می‌تواند بخشی از منافع ملی را در شرایط حساس، تحت تأثیر قرار دهد.

سیاست خارجی دستمایه تسویه حساب سیاسی نشود

این کارشناس حوزه بین‌الملل درباره وجود یا نبود اجماع در داخل کشور بر سر نحوه بازگشایی تنگه هرمز، بیان کرد: درخصوص تنگه هرمز، ابتدا باید درک کنیم چه اتفاقی رخ داده و بعد به موضوع نگاه کنیم. پیش از آن، باید به یک بحث همیشگی که بسیاری از کارشناسان سیاست خارجی مطرح کرده‌اند توجه داشته باشیم. متأسفانه سیاست خارجی و عملکرد دیپلمات‌ها، فارغ از جناح‌بندی‌های چپ و راست، گاهی دستمایه تسویه‌حساب‌های سیاست داخلی قرار گرفته می‌شود، در حالی که اساساً نباید چنین اتفاقی رخ دهد.

ودایع یادآور شد: در کشورهای مختلف نیز معمولاً شاهد نوعی اجماع‌سازی هستیم یا اینکه فرایندها ادامه پیدا می‌کنند و اختلاف‌نظرها بیشتر بر سر تاکتیک‌هاست. تسویه‌حساب سیاسی داخلی روی میز سیاست خارجی، اتفاقی است که متأسفانه منافع ملی ایران را، فارغ از دولت و جناح‌بندی‌های معمول سیاست داخلی، در معرض فشار و تهدید قرار می‌دهد.

وی ادامه داد: نکته دیگری که باید به آن دقت داشته باشیم این است که باید ببینیم درباره چه اتفاقی صحبت می‌کنیم. ما در قلب تحولات جنگ چهل‌روزه، شاهد تغییرات ژئوپلیتیک در خاورمیانه و به‌طور مشخص در رابطه با تنگه هرمز بوده‌ایم. آنچه در حال رخ دادن است، یک اتفاق ویژه است با این حال جمهوری اسلامی ایران در حوزه تنگه هرمز وضعیتی دارد که در آن نمی‌توان عنصر زمان را نادیده گرفت.

وی تصریح کرد: در شرایط کنونی، قدرت‌های مداخله‌گر، در کنار اسرائیل و برخی رقبای سنتی ایران در خاورمیانه، در حوزه پیرامونی تنگه هرمز به دنبال نوعی اجماع‌سازی علیه ایران هستند تا بتوانند تغییر موازنه قدرت در غرب آسیا را که طی چند روز گذشته رخ داده، به نوعی جبران کنند. می‌توان گفت بنابراین در بحث کنترل ایران بر تنگه هرمز، دو مسیر وجود دارد یکی اعمال قدرت و دیگری حرکت به سمت تفاهم، که به نظر می‌رسد در حال حاضر  مسیر تفاهم به شکل ویژه‌ای با کشور عمان دنبال می‌شود. در مقابل، نکته‌ای که باید به آن توجه و از آن مراقبت کرد این است که در بستر زمانی موجود، باید مراقب باشیم در تنگه هرمز وارد یک درگیری فرسایشی توطئه‌چینی و بازی مذاکره‌ای قدرت‌های مداخله‌گر نشویم.