مذاکره نیست، اما کانال‌های ارتباطی باز هستند

بامدادجنوب_مریم خوئینی

در حالی که تهران و واشنگتن همچنان فاصله قابل‌توجهی با ازسرگیری مذاکرات رسمی دارند، به نظر می‌رسد دیپلماسی میان دو کشور کاملاً متوقف نشده است. اظهارات اخیر سخنگوی وزارت امور خارجه درباره ادامه تبادل پیام‌ها از طریق میانجی‌ها، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده که ارتباط غیرمستقیم میان ایران و آمریکا در چه نقطه‌ای قرار دارد و آیا می‌تواند در آینده به مسیر تازه‌ای برای گفت‌وگو منجر شود؟ تفاوت میان «مذاکره» و «تبادل پیام» اگرچه در ظاهر تنها یک تفاوت در ادبیات دیپلماتیک به نظر می‌رسد، اما در عمل می‌تواند نشان‌دهنده حفظ یک کانال ارتباطی برای انتقال مواضع، مدیریت اختلافات و بررسی امکان حرکت به سمت گفت‌وگو باشد.

اکنون پرسش این است که این کانال تا چه اندازه می‌تواند مؤثر باشد و چه عواملی تعیین می‌کند پیام‌ها همچنان در رفت‌وآمد بمانند یا در نهایت راه را برای مذاکره مستقیم باز کنند.

وقتی ترامپ تبادل پیام را مذاکره معنا می‌کند

محمد چمکوری، استاد دانشگاه و کارشناس روابط بین‌الملل در گفت‌وگو با بامدادجنوب در خصوص کانال‌های ارتباطی و تبادل پیام میان ایران و امریکا و معنی آن در ادبیات دیپلماسی، بیان کرد: دونالد ترامپ در این بازه زمانی بارها ادعای مذاکره را مطرح کرد و می‌توان گفت یکی از شگردهای اوست. یعنی حتی اگر فرد دیگری گفت‌وگو کند به طور مثال عمانی‌ها طرف گفت‌وگو باشند، باز هم ترامپ ادعا می‌کند که مذاکره در جریان است. بنابراین حتی اگر تبادل پیام هم صورت بگیرد، باز می‌گوید در حال مذاکره هستیم. این یک روال شناخته‌شده است، که با آن آشنایی داریم.

وی تصریح کرد: با این حال، ما از طریق گفت‌وگو با عمان می‌خواهیم موضوع تنگه هرمز را به نحوی پیش ببریم که در صورت دستیابی به توافق، آن را به سازمان بین‌المللی دریانوردی اعلام کنیم. به این معنا که دو کشوری که بر منطقه تنگه هرمز حاکمیت دارند، به یک توافق رسیده‌اند و این توافق به عنوان یک سند جهانی ثبت شود.

این استاد دانشگاه افزود: هدف این است که به نحوی آمریکایی‌ها را به عقب برگردانیم، یعنی با توجه به توافقی که بعداً به عنوان یک سند ثبت می‌شود، به طریقی آن‌ها را خلع سلاح کنیم که امکان تعرض یا حمله مجدد به سواحل و عمق ایران را نداشته باشند. اما نکته مهمی که وجود دارد این است که عمانی‌ها چندان استقلال کاملی در تصمیم‌گیری ندارند.

عمانی‌ها مستقل عمل نمی‌کنند

چمکوری در پاسخ به این پرسش که ایران می‌گوید مذاکره‌ای در کار نیست و صرفاً تبادل پیام انجام می‌شود، بنابراین در چه شرایطی میان دو کشور تبادل پیام صورت می‌گیرد؟ گفت: جمهوری اسلامی ایران مبنا را بر گفت‌وگوهای غیرمستقیم گذاشته‌ و سیاست خارجی ما در حال حاضر مبتنی بر گفت‌وگوی غیرمستقیم است. وقتی گفت‌وگو غیرمستقیم باشد، یکی از کانال‌های آن، ارسال و تبادل پیام است. از طرف دیگر، اخیراً یکی از رسانه‌های آمریکایی مطلبی منتشر کرده بود که در آن به نقل از ترامپ آمده بود که آمریکا فعلاً به مسأله هسته‌ای ایران کاری ندارد. این نشان می‌دهد که آمریکا در این خصوص، از موضع خود عقب‌نشینی کرده و به دنبال توافق است. به نظر می‌رسد آن‌ها می‌خواهند به شکلی آبرومندانه از جنگی که آغاز کرده‌اند، خارج شوند.

وی بیان کرد: از سوی دیگر، می‌دانیم عمانی‌هایی که در حال گفت‌وگو هستند، به‌شدت تحت تأثیر فشار پنج کشور حاشیه خلیج فارس و همچنین آمریکا قرار دارند و نمی‌توانند کاملاً مستقل عمل کنند. عمان اکنون تحت فشار است که هم بتواند نظر پنج کشور حوزه خلیج فارس را جلب کند و هم نظر آمریکا را. به همین دلیل، آن شبی که قرار شد درباره عبور و مرور در تنگه هرمز با عمان توافق شود، هرچند این توافق به معنای بازگشایی تنگه نبود، توافق کلی اتفاق نیفتاد و توافق موقت صورت گرفت.

توافق‌های موقت و ادامه وضعیت نه جنگ، نه صلح

این کارشناس حوزه بین‌الملل تصریح کرد: توافق‌های موقت هم پدیده چندان جالبی نیست؛ چراکه آمریکایی‌ها به دنبال این هستند که تا ماه آبان، یعنی زمان انتخابات کنگره، ترامپ بتواند جایگاه خود را در میان رأی‌دهندگان و جمهوری‌خواهان حفظ کند و اکثریت کنگره را به دست آورد. اگر نتواند اکثریت را کسب کند، دو سال باقی‌مانده برای او می‌تواند به یک کابوس تبدیل شود. این مسأله مهمی است. به همین جهت، ما اکنون در موقعیتی قرار داریم که می‌توان آن را «نه جنگ و نه صلح» دانست و توافق‌ها نیز بیشتر در قالب توافق‌های موقت و آتش‌بس‌های مقطعی شکل می‌گیرند.

چمکوری درباره وضعیت میانجی‌ها در زمان کنونی که تبادل پیام صورت نمی‌گیرد و مذاکره رسمی انجام نمی‌شود، گفت: قطری‌ها نقش فعال‌تری نسبت به اسلام‌آباد دارند، چراکه مهارت بیشتری در این زمینه دارند و پاکستان در میانجی‌گری تجربه کمتری دارد.

وی افزود: قطری‌ها علاوه بر اینکه پیام‌ها را منتقل می‌کنند، تلاش می‌کنند به نوعی یک سوپاپ اطمینان هم برای ایران ایجاد کنند. گاهی اوقات ممکن است یک «در باغ سبز» به ایران نشان بدهند؛ البته متأسفانه در این دوره، حیله‌گرتر عمل می‌کنند.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: پاکستانی‌ها به دنبال منافع خودشان هستند، در این مسأله شک نکنید. قطری‌ها هم به دنبال منافع خودشان و همچنین تأمین امنیت‌شان در حوزه خلیج فارس هستند. گاهی اوقات وعده‌هایی هم می‌دهند و مقامات ما نیز این روش را درک می‌کنند و می‌دانند که با چه رویکرد و سمتی باید پیش بروند. وزارت امور خارجه هم به همین دلیل اعلام کرده است که گفت‌وگویی نخواهیم داشت و آنچه وجود دارد، تبادل پیام است.