تعزیه سنتی زیارت، میراث ۴۰۰ ساله دشتستان

بامدادجنوب_الهام بهروزی

در آستانه فرارسیدن اربعین حسینی، در سومین شماره از صفحه «روستاگردی» عازم روستای زیارت دشتستان شدیم که پیش از این به «قلعه خشتی» شهره بود و امروز به عنوان یکی از اصلی‌ترین میراث‌داران هنر شبیه‌خوانی و تعزیه در جنوب ایران شناخته می‌شود. به گواه قدما و اسناد شفاهی روستا، تعزیه در این خاک قدمتی چهارصد ساله دارد و نسل‌به‌نسل میان خاندان‌های بومی چرخیده تا امروز همچنان چراغ این نمایش آیینی روشن بماند.

یافته‌ها و پژوهش‌های میدانی درباره پیشینه این هنر آیینی حاکی از آن است که نخستین نسخه‌ها و اسباب تعزیه به دست شیوخ زیارت رسید؛ بزرگانی از طایفه خزاعی که ساکن این دیار بودند. بر اساس مستندات تاریخی در پیشانی این جریان نام سیدعلاءالدین ملقب به شیخ منصور می‌درخشد؛ از نوادگان امام جواد (ع) و طایفه سلیمان‌بن‌صرد خزاعی که در پی فشار و تعقیب حکومت عباسی، مهاجرتی طولانی را آغاز کردند و منزل‌به‌منزل آمدند تا سرانجام در خاک دشتستان و در محدوده قلعه خشتی ساکن شدند و حضورشان، زیارت را به کانون نوین فرهنگ عاشورایی تبدیل کرد.

بررسی چرخه متولیان تعزیه در زیارت، از تاریخی پرفرازونشیب حکایت دارد؛ در نخستین دوره‌ها، مرحوم شیخ ابراهیم خزایی بیرق تعزیه‌خوانی روستا را برافراشت و پس از درگذشت او، همسرش عهده‌دار حفظ این میراث شد و سپس مدیریت تعزیه به سید اسماعیل فاطمی انتقال یافت. در این دوره، خاندان گل‌افشان (به‌عنوان معین‌البکا و کارگردان مجالس) شبیه‌خوانان را همراهی می‌کردند. اسناد شفاهی گویای این است که در میان سال‌های ۱۳۴۲ تا ۱۳۶۴، خانه پدری قاسم گل‌افشان، تعزیه‌گردان اهل زیارت، مامن و انبار نسخه‌ها، زره‌ها و کلاه‌خودهای تعزیه بوده است. در این دوران، شبیه‌خوانان با بهره‌گیری از ذکاوت بومی، مبانی شبیه‌خوانی را در هم‌نشینی با بازماندگان شیوخ قدیمی آموختند و هدایت میدانی تعزیه را در کنار سید اسماعیل فاطمی بر عهده گرفتند.

روایت‌های شفاهی مبتنی بر این است که پس از فوت بانی تعزیه (زنده‌یاد گل‌افشان) در سال ۱۳۶۲، فرزند ارشد وی، سکان اداره این آیین را به دست گرفت تا این‌که در سال ۱۳۶۶ بار دیگر تمام نسخ و اسباب تعزیه به خاندان فاطمی واگذار شد و این همکاری نزدیک تا سال ۱۳۹۴ ادامه یافت. درگذشت پسر ارشد گل‌افشان در این سال، نقطه‌ عطفی در تغییر ساختار تعزیه‌خوانی روستا ایجاد کرد؛ چراکه پس از آن با راه‌اندازی گروه تعزیه‌خوانی «محبان اهل‌بیت (ع)» از سوی فرزندان گل‌افشان، تلاش شد تعزیه از آسیب‌ها و انحرافات دور نگاه داشته شود و شبیه‌خوانی مجلسی به شیوه کاروانی تغییر شکل دهد.

بدیهی است امروز تعزیه در روستای زیارت دشتستان با دو رویکرد متفاوت اما موازی نفس می‌کشد؛ نخست، شیوه‌ای کاملا سنتی و وفادار به سنت پیشینیان که همچنان از سوی خاندان فاطمی و به مدیریت سیدمحمد فاطمی اجرا می‌شود. در این شیوه، زنان به تاسی از قوانین سخت‌گیرانه گذشته حضوری در میدان ندارند و مردان در نقش آنان بازی می‌کنند. ویژگی منحصربه‌فرد این گروه، آغاز تعزیه یک روز پیش از فرارسیدن محرم با مجلس ویژه «پسرفروش» است؛ سنتی خاص که در کمتر منطقه‌ای نظیر دارد و پس از آن با شروع دهه اول، مجالس ده‌گانه به ترتیب اجرا می‌شوند. در سوی دیگر، گروه «محبان اهل‌بیت (ع)» قرار دارد که با ایجاد تغییراتی در متن و اجرا، به بازخوانی جدیدتری از این هنر مذهبی همت گماشته است.

ما در این گزارش اما دست روی تعزیه سنتی این روستا گذاشتیم که با کارگردانی و معین‌البکایی سیدمحمد فاطمی همچنان اجرا می‌شود و اهالی روستا را به بطن عاشورا و صحرای کربلا می‌کشاند.

سیدمحمد فاطمی، معین‌البکا و مدیر اجرای سنتی تعزیه روستای زیارت، در گفت‌وگو با بامداد جنوب درباره پیشینه این آیین می‌گوید: درباره قدمت چهارصدساله تعزیه و علم زیارت، مدرک مکتوب و دقیقی در دست نیست و آنچه امروز نقل می‌شود، برآمده از روایت بزرگان و سالخوردگان روستاست. تعزیه و علم زیارت از گذشته‌ای دور در حافظه جمعی مردم این روستا جای داشته و همین نقل‌های شفاهی، پیوستگی این آیین را تا امروز نشان می‌دهد.

با این حال، یک نسخه دست‌نویس قدیمی، نشانه‌ای ملموس از پیشینه تعزیه در زیارت به دست می‌دهد. فاطمی از نگهداری نسخه‌ای متعلق به سال ۱۲۶۹ قمری خبر می‌دهد که به مجلس «شبخون» اختصاص دارد و روی کاغذی ضخیم نوشته شده است. این نسخه اکنون نزد او نگهداری می‌شود. هرچند این دست‌نوشته به تنهایی نمی‌تواند قدمت چهارصدساله تعزیه زیارت را اثبات کند، اما از استمرار دست‌کم دو قرن سنت نسخه‌خوانی و اجرای تعزیه در این روستا حکایت دارد.

وی با اشاره به اهمیت نسخه‌ها در حفظ اصالت تعزیه می‌افزاید: نسخه‌های قدیمی فقط متن گفت‌وگوها و اشعار نیستند، بلکه شیوه خوانش، ترتیب ورود شخصیت‌ها، نوع مواجهه اولیا و اشقیا و فضای هر مجلس را نیز در خود حفظ کرده‌اند. از این رو، نگهداری از آن‌ها اهمیت دارد؛ چرا که هرگونه دست‌کاری بی‌ضابطه در متن یا شیوه اجرا، می‌تواند تعزیه را از مسیر تاریخی خود دور کند.

فاطمی سپس به زمان اجرای تعزیه در زیارت اشاره و تصریح می‌کند: تعزیه در این روستا از همان روزهای نخست محرم با اجرای مجلس «پسر فروش» آغاز می‌شود. این مجلس جایگاهی ویژه در این برنامه دارد و مانند دیگر مجالس دهه نخست، بخشی از روندی پیوسته است که مخاطب را قدم‌به‌قدم با فضای محرم و واقعه عاشورا همراه می‌کند. رخدادهای این مجلس، زمینه‌ای ذهنی و عاطفی برای تماشاگر فراهم می‌کند تا بداند صاحب عزا، خود مقدمات این واقعه بزرگ را مهیا می‌کند و مسیر مجالس بعدی به کجا خواهد رسید.

او می‌گوید: در تعزیه زیارت، مجالس جدا از هم طراحی نشده‌اند؛ هر مجلس حلقه‌ای از یک زنجیره است و تماشاگر را برای مواجهه با مجلس بعدی آماده می‌کند. از نخستین شب‌های محرم تا رسیدن به عاشورا، روایت به‌تدریج گسترش می‌یابد و بار عاطفی و دراماتیک آن افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل، مجلس پسرفروش نیز جزئی از ساختار روایی تعزیه زیارت به شمار می‌رود و به مخاطب کمک می‌کند واقعه کربلا را در امتداد مجالس پیش و پس از آن دنبال کند.

مدیر تعزیه سنتی زیارت، وفاداری به شیوه قدیم را اصلی‌ترین ویژگی این آیین می‌داند و تاکید می‌کند که تعزیه روستا همچنان بر پایه روش‌های کهن برگزار می‌شود.  نحوه برگزاری مجالس، شیوه خواندن شبیه‌خوانان و لحن‌های اجرایی از مهم‌ترین تفاوت‌های تعزیه زیارت با برخی اجراهای دیگر در استان است. مویه‌خوانی، غربت‌نشینی، رجزخوانی و دیگر بخش‌های آوازی، در این روستا با شیوه‌ای اجرا می‌شود که ریشه در تجربه نسل‌های پیشین دارد.

فاطمی می‌افزاید: تغییر در ابزارها یا امکانات اجرایی، نباید به تغییر در بنیان تعزیه بینجامد. آنچه برای گروه اهمیت دارد، حفظ چارچوب مجلس، رعایت نسخه‌ها و پاسداشت شیوه خوانش گذشتگان است. به همین دلیل، شبیه‌خوانان پیش از دهه نخست محرم تمرین می‌کنند و معین‌البکا با تذکر و نظارت، تلاش دارد اجرای هر مجلس از نظم و اصول شناخته‌شده خود فاصله نگیرد. در این نگاه، کارگردانی تعزیه تنها ساماندهی صحنه نیست؛ بلکه مراقبت از میراثی است که با متن، آوا، آداب و حافظه جمعی روستا شکل گرفته است.

این معین‌البکا که اکنون 70 سال دارد و از 10 سالگی حضور در تعزیه را تجره کرده، در خصوص حضور زنان در تعزیه زیارت می‌گوید: حضور آن‌ها در تعزیه نیز تابع سنت رایج این روستاست. در اجرای علنی تعزیه، زنان نقش‌آفرینی ندارند و نقش‌های زنانه را مردان ایفا می‌کنند. این رویه برخاسته از سنت‌های حاکم بر اجرای تعزیه در روستا است. با این همه، زنان در پشت صحنه و در پشتیبانی از گروه حضوری موثر دارند؛ از تهیه غذا برای شبیه‌خوانان تا همراهی خانواده‌ها در برگزاری مجالس. البته در برخی اجراها از دختران خردسال نیز برای نقش‌آفرینی استفاده شده است، اما حضور زنان بزرگسال در صحنه تعزیه در زیارت، در عرف محلی رواج نداشته و پذیرفته نشده است.

وی در خصوص کاربرد سنج و دمام نیز در تعزیه این روستا می‌گوید که سنج و دمام در مجلس‌هایی که ساختار اجرایی آن‌ها به این سازها نیاز دارد، کنار گروه تعزیه قرار می‌گیرند. بی‌شک، همنوایی سنج و دمام با لحظه‌های حساس نمایش، به فضای مجلس شور و حال خاصی می‌دهد و مخاطب را بیشتر در فضای سوگ و حماسه قرار می‌دهد. با این حال، استفاده از این سازها در تعزیه زیارت تابع نیاز هر مجلس است و نباید به عنصری نمایشی و بیرون از منطق روایت تبدیل شود.

او مهم‌ترین دلیل شهرت تعزیه زیارت در سطح استان را سنتی‌بودن آن می‌داند که در شعر نسخه‌ها، شیوه خواندن شبیه‌خوانان، ترتیب برگزاری مجالس و تداوم اجرا از اول محرم تا عاشورا و مجالس پس از آن دیده می‌شود و می‌افزاید: جذابیت اشعار، لحن ویژه شبیه‌خوانان و پیوستگی برنامه‌ها، تعزیه زیارت را از یک مراسم صرف فراتر برده و به تجربه‌ای ماندگار برای مردم روستا و مخاطبان بیرونی تبدیل کرده است.

به عقیده وی، ماندگاری این آیین، بیش از هر چیز به استقبال مردم زیارت وابسته است که تعزیه را بخشی از زندگی و هویت خود می‌دانند. تعزیه در این روستا تنها در تکیه یا میدان اجرا نمی‌شود، بلکه در خاطره خانوادگی مردم، در انتقال روایت‌ها و در همراهی نسل‌ها تداوم می‌یابد. کودکان زیارت از همان سال‌های نخست زندگی با فضای تعزیه آشنا می‌شوند؛ مادرانشان آنان را به مجالس می‌آورند و این پیوند، با بزرگ‌شدن کودکان به حضور مستمر آنان در میان تماشاگران و سپس گروه‌های اجرایی تبدیل می‌شود.

وی از حضور نوجوانان و جوانان در جمع شبیه‌خوانان خبر می‌دهد و می‌افزاید: امروز شماری از نوجوانان و جوانان روستا نقش‌های تعزیه را اجرا می‌کنند و آموزش می‌بینند. همچنین گروه‌هایی از نوجوانان در مدارس، تعزیه اجرا می‌کنند و در آیین‌های سوگواری سالار شهیدان کربلا حضور دارند. این جریان، اگر با آموزش دقیق نسخه‌ها و حفظ لحن‌های بومی همراه بماند، می‌تواند تضمینی برای ادامه تعزیه زیارت در سال‌های آینده باشد که هنوز بر خاک قلعه خشتی، روایت عاشورا را به زبان نمایش و آواز زنده نگه داشته است.