«اکبر عبدی» هیچ‌گاه اسیر تصویر همیشگی خود نشد

بامدادجنوب_الهام بهروزی

درگذشت اکبر عبدی، کمدین برجسته سینمای ایران در روزهایی که جنگ بار دیگر بر کشور سایه افکنده، خبری تلخ و شوکی بزرگ برای جامعه به‌ویژه سینمادوستان بود. چهره بشاش و پرانرژی این بازیگر همواره به مخاطبان نوید ماندگاری می‌داد و شاید همین تصویر ماندگار، باور خبر فقدان او را دشوارتر کرده است. در این میان، شاید نگاه خود عبدی به مرگ نیز در این ناباوری بی‌تاثیر نباشد؛ چنان‌که سال‌ها پیش در کتاب «سنگ قبر»، در پاسخ به این پرسش که روی سنگ قبرش چه خواهند نوشت، گفته بود: «الان به فکر مُردن نیستم که به نوشته روی سنگ قبرم فکر کنم. یک سری کار دارم که باید انجام دهم، روی این موضوع هم فکر خواهم کرد. مثل اینکه می‌خواهی ما را بُکشی، انگار همه مشکلات حل شده و فقط این مانده که من روی سنگ قبرم چی بنویسم. (خنده‌های اکبر عبدی دیدنی است.)»

کوچ این بازیگر نه تنها جامعه هنری ایران بلکه دولتمردان را به سوگ نشانده، در این زمینه مسعود پزشکیان، رئیس جمهور با انتشار پیامی در این خصوص نوشت: «توانمندی شگفت‌انگیز و انعطاف‌پذیری خیره‌کننده این معلم عرصه بازیگری در آفرینش نقش‌های متنوع و ماندگار و هنرنمایی استادانه در تلفیق درام و کمدی، بحق او را به «مرد هزارچهره» سینمای ایران مبدل ساخت. حافظه تاریخی مردم ما هرگز نقش‌آفرینی‌های خاطره‌انگیز او را از یاد نخواهد برد؛ از صمیمیت معصومانه در «باز مدرسه‌ام دیر شد» تا ایفای نقش عمیق و جاودانه در شاهکار «مادر»، و درخشش تحسین‌برانگیز در آثاری چون «اجاره‌نشین‌ها»، «آدم‌برفی»، «ای ایران» و…؛ این همه از او هنرمندی مردمی ساخت که بی‌هیچ تکلفی، قلب مخاطبان خویش را تسخیر می‌کرد و آنان را با جان نقش‌های خویش همراه می‌ساخت.»

بدیهی است اکبر عبدی بازیگری طناز و بی‌بدیل در شاد کردن مردم بود. وی با تکیه بر میمیک چهره یا حتی حرکت کوچکی بدون نیاز به کلام، مخاطب را به خنده وامی‌داشت؛ توانمندی نایابی که بازیگران امروز به‌ندرت از آن بهره‌ای دارند. عبدی که شناخت عمیقی از سینمای کمدی داشت، هر نقش و دیالوگی را به بهترین شکل زندگی می‌کرد. وی هرگز به ورطه لودگی نیفتاد؛ او بازیگری جامع‌الشرایط بود که افزون بر شاهکارهای طنز، در نقش‌های جدی و درام نیز حضوری درخشان و ماندگار از خود به یادگار گذاشت.

به عقیده برخی از منتقدان سینما، اکبر عبدی پدر سینمای کمدی ایران بود. او با شناخت از نیاز و روحیه جامعه دست به انتخاب می‌زد و خنداندن مردم را دوست داشت و برای آن تلاش می‌کرد. یکی از دلایل ماندگاری وی در سینما و تلویزیون همین مردم‌دوستی‌اش بود.

اکبر عبدی مهم‌ترین بازیگر سینمای کمدی ایران بود

در این میان، افشین علیار، عضو انجمن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران با ابراز اندوه از درگذشت این کمدین شناخته‌شده و بی‌بدیل سینمای ایران به بامداد جنوب گفت: خبر تلخ و تکان دهنده بود؛ «اکبر عبدی درگذشت» باورش برای من که او را مردی برای تمام فصول می‎دانستم، سخت بود. به عقیده من، عبدی مهم‌ترین بازیگر سینمای کمدی ایران بود. او با انتخاب نقش‎های منحصربه‌فرد در دهه 60 و 70 ثابت کرد که سینمای کمدی را به‎مثابه تعریف درست ژانر می‎شناسد.

به گفته وی، عبدی در اوایل دهه 60 با سریال‌های «محله بروبیا»، «محله بهداشت» و «باز هم مدرسه‌‍‌ام دیر شد» درخشید اما اواخر دهه 60 با بازی در فیلم «اجاره‌نشین‌ها»ی مهرجویی معروف شد. بازی او در اجاره‌نشین‎ها فراموش نشدنی بود، اما در ادامه عبدی راهش را در بازیگری پیدا کرد و با توجه به فیزیک و نوع گفتارش تبدیل به شیرین‎ترین بازیگر سینمای ایران شد؛ مهم‎ترین نکته بازی عبدی در دو دهه آغاز بازیگری‌اش انتخاب‎های درست او بود. عبدی با کارگردان‌های مهم سینمای ایرانی نظیر علی حاتمی، ناصر تقوایی، داریوش مهرجویی، محسن مخملباف و بهروز افخمی کار کرد.

این منتقد سینما با تاکید بر اینکه عبدی در همه نقش‎هایش وسواس خاصی داشت و طوری نقش خود را بازی می‎کرد که در یاد مخاطب حک شود، افزود: چگونه می‎شود بازی مهم او را در «دلشدگان» یا «آدم برفی» یا نقش غلامرضا در فیلم «مادر» را فراموش کرد؟ عبدی همواره تلاش می‌کرد انواع مختلف بازیگری را عرضه کند، بی‌آنکه تحصیلات آکادمیک سینمایی داشته باشد. بازیگری برای عبدی نبوغ ذاتی بود که کارگردانان بزرگ آن را کشف کردند و صیقل دادند، از همین رو، جایگاه عبدی در سینمای ایران با شگفتی همراه شد؛ افزون بر این، عبدی در تلویزیون هم خوش درخشید، بازی او در نقش الوات در سریال «در چشم باد» فراموش ناشدنی است.

علیار با بیان اینکه در سینما و تلویزیون ایران بازیگران کمدی کم نبودند اما تعداد بسیار کمی توانسته‌اند مرز میان کمدی، تراژدی و شخصیت‌پردازی را این‌گونه درنوردند، تصریح کرد: اکبر عبدی از همان معدود بازیگرانی بود که حضورش فقط برای خنداندن نبود؛ او با بدن، چهره، صدا و حتی سکوتش نقش را زندگی می‎کرد.

به عقیده وی، عبدی از نسلی آمد که بازیگری را نه با جلوه‌های بصری، بلکه با شناخت دقیق از شخصیت معنا می‌کرد. او می‌توانست در یک فیلم مخاطب را از ته دل بخنداند و در فیلمی دیگر بغض را در گلوی همان مخاطب بنشاند. کمتر بازیگری در سینمای ایران چنین دامنه‌ای از توانایی را تجربه کرده است.

این منتقد سینما سپس به ویژگی‌های این بازیگر فقید اشاره و تصریح کرد: شاید بزرگ‌ترین ویژگی اکبر عبدی، شجاعت او در انتخاب نقش‌هایی بود که بسیاری از بازیگران حتی حاضر به نزدیک شدن به آن‌ها نبودند. او هیچ‌گاه اسیر تصویر همیشگی خود نشد و بارها ثابت کرد بازیگر واقعی کسی است که در خدمت نقش باشد، نه در اسارت چهره. البته کارنامه عبدی نیز مانند هر هنرمند بزرگی فراز و فرودهایی داشته است. حضور در برخی آثار ضعیف، گاه از درخشش استعداد کم‌نظیرش کاسته، اما هیچ‌کدام نتوانسته جایگاه تاریخی او را در سینمای ایران مخدوش کند. بنابراین ارزش یک بازیگر را باید با قله‌هایش سنجید، نه با لغزش‌هایش.

علیار با تاکید بر اینکه اکبر عبدی تنها یک بازیگر محبوب نبود؛ بلکه بخشی از حافظه جمعی چند نسل از ایرانیان است، گفت: هر بار که مقابل دوربین قرار می‌گرفت، یادآور این حقیقت بود که بازیگری، پیش از هر چیز، هنر تبدیل شدن است؛ هنری که عبدی سال‌هاست آن را به بهترین شکل ممکن به نمایش گذاشته است.

این منتقد سینما و روزنامه‌نگار با اشاره به اینکه خبر رفتن هنرمندانی چون اکبر عبدی یادآور پایان بخشی از خاطرات مشترک چند نسل از مردم ایران استف تاکید کرد: عبدی با استعداد کم‌نظیر، چهره منحصربه‌فرد و توانایی مثال‌زدنی در ایفای نقش‌های کمدی و جدی، جایگاهی ویژه در تاریخ سینمای ایران به دست آورد. او از معدود بازیگرانی بود که می‌توانست با یک نگاه، یک سکوت یا یک تغییر لحن، احساسات متفاوتی را در مخاطب برانگیزد. از آثار خاطره‌انگیز تلویزیونی تا فیلم‌های سینمایی، حضور او همواره نشانی از خلاقیت، جسارت و عشق به بازیگری بود. بسیاری از شخصیت‌هایی که خلق کرد، سال‌ها در ذهن مردم باقی مانده‌اند و هنوز با یادآوری آن‌ها لبخند بر لب مخاطبان می‌نشیند.

علیار با بیان اینکه اکبر عبدی سکانس پایانی خود را هم بازی کرد، بی‌تردید جامعه هنری ایران یکی از تأثیرگذارترین بازیگران خود را از دست داد؛ هنرمندی که مرز میان کمدی و درام را بارها درنوردید و ثابت کرد بازیگری، بیش از هر چیز، هنر جان بخشیدن به شخصیت‌هاست، خاطرنشان کرد: اما میراث هنرمندان بزرگ هرگز با پایان زندگی‌شان از میان نمی‌رود. فیلم‌ها، نقش‌ها و خاطراتی که اکبر عبدی برای مردم ایران به یادگار گذاشت، همچنان زنده خواهد ماند و نسل‌های آینده نیز او را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بازیگران تاریخ سینمای ایران خواهند شناخت. نام اکبر عبدی، فارغ از هر زمان و نسل، با هنر، خاطره و لبخند گره خورده است؛ میراثی که ماندگار خواهد ماند.

اکبر عبدی در بداهه‌گویی خلاقیتی بی‌نظیر داشت

در این میان، جهانگیر اژدری، بازیگر و کمدین بوشهری که تجربه همکاری با کارگردانان نام‌آشنایی چون حمید نعمت‌الله، داود میرباقری، منوچهر هادی و محمدحسین لطیفی را در کارنامه دارد، در گفت‌وگو با بامداد جنوب ضمن تسلیت درگذشت اکبر عبدی، از ابعاد شخصیتی و هنری این بازیگر فقید سخن گفت.

اژدری که از کودکی دلبسته هنرنمایی‌های عبدی بوده و او را الگوی بازیگری خود قرار داده است، درباره تجربه همکاری با وی گفت: همواره در آرزوی هم‌بازی شدن با آقای عبدی بودم تا اینکه سال ۹۷ در برنامه «شبی با عبدی» به کارگردانی محمدحسین لطیفی، این فرصت فراهم شد تا در قامت دستیار کارگردان با وی همکاری کنم؛ تجربه‌ای که شناخت مرا از نبوغ او عمیق‌تر کرد. عبدی در بداهه‌گویی خلاقیتی بی‌نظیر داشت؛ به‌سرعت محتوا را درک می‌کرد و با تلفیق آن با بداهه‌های منحصربه‌فرد، جانی تازه به اجرا می‌بخشید.

این هنرمند گناوه‌ای، درگذشت این هنرمند را ضایعه‌ای جبران‌ناپذیر در سینمای ایران دانست و افزود: اکبر عبدی در کنار بزرگانی چون علی نصیریان، جمشید مشایخی، جمشید هاشم‌پور و پرویز پرستویی، از بازیگران ماندگار و تکرارنشدنی تاریخ سینمای ماست. متأسفانه در نسل جدید بازیگری به‌ویژه در عرصه کمدی نتوانسته‌ایم چهره‌هایی صاحب‌سبک و ماندگار پرورش دهیم. بسیاری از بازیگران امروز با وجود کسب عنوان «سوپراستار»، پس از درخشش اولیه در ورطه تکرار گرفتار می‌شوند، در حالی که عبدی همواره حرفی نو برای گفتن داشت.

اژدری یادآور شد: سینمای کمدی ایران یکی از ستون‌های اصلی خود را از دست داد و نام و سبک اکبر عبدی برای همیشه در حافظه هنری ایران جاودانه خواهد ماند.