رقابت گمنه و برنج در گرانی!

بامدادجنوب_داود علیزاده

بازار بوشهر، جایی که پیش‌تر عطر ادویه‌های گرم و شور و شر زندگی بندری با هم گره می‌خورد، این روزها بوی «حسرت» می‌دهد. وقتی در میان قفسه‌های فروشگاه‌های بزرگ و مغازه بنک‌دارها قدم می‌زنی، شاید در ظاهر کمبودی به چشم نیاید؛ کیسه‌های برنج در ابعاد و برندهای مختلف، در رنگ‌های قرمز و نارنجی صف کشیده‌؛ اما کافی است یک قدم جلوتر بروی و قیمت‌ها را از نزدیک ببینی؛ آنجاست که می‌فهمی در ورای این انبارها و قفسه‌های پر، حقیقتی تلخ نهفته است: «برنج» که روزگاری نماد قوت لایموت سفره‌های مردم ایران از جمله بوشهری‌ها بود، حالا به یک کالای لوکس تبدیل شده است.

برای من که سال‌هاست نبض بازار بوشهر را در گزارش‌هایم ثبت می‌کنم، مقایسه اعداد نیازی به ماشین‌حساب ندارد؛ این اعداد، تراژدی زندگی مردمی است که قدرت خریدشان آب رفته است. برنج‌های وارداتی (پاکستانی و هندی) که در بنادر جنوبی به دلیل نزدیکی به مبادی ورودی، همیشه برگ برنده سفره‌های کارگری و متوسط بودند، حالا با قیمت‌هایی بین ۲ میلیون و 9۰۰ هزار تومان تا ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان در هر کیسه، دهان‌کجی می‌کنند.

همین چندماه پیش از حذف ارز ترجیحی، همین کیسه‌های برنج با قیمتی در حدود ۷۰۰ هزار تومان، تکیه‌گاه اصلی سفره‌ها بود. بعد از جراحی اقتصادی ناگهان قیمت به ۱ میلیون و 4۰۰ هزار تومان ورم کرد. همه تصور می‌کردند سقف برنج هندی و پاکستانی که کیفیتش هم رضایتبخش نبود همین است و تورم تا همین‌جاست؛ اما افسوس که این «سقف»، دیری نپایید و با کاهش ارزش ریال روند صعودی قیمت‌ها، بی‌رحمانه‌تر از هر پیش‌بینی، پله‌های نردبان گرانی را طی کرد تا امروز به این رقم‌های عجیب برسیم.

معمولاً مردم استان بوشهر به دلیل شرایط اقلیمی و دسترسی به بنادر، مصرف‌کننده اصلی برنج‌های وارداتی بودند؛ هم به دلیل قیمت‌ کمتر و پخت راحت‌تر… اما حالا اتفاق عجیبی رخ داده است. فاصله قیمتی برنج وارداتی و ایرانی به حداقل رسیده و هر دو نوع در یک سطح قیمتی برای دهک‌های پایین جامعه غیرقابل‌خرید شده‌اند. مساله این نیست که برنج ایرانی گران شده یا هندی؛ مساله اصلی این است که «برنج» به عنوان کالای ثابت و بی‌چون‌وچرای سفره، از سبد خرید خانوارها رخت بربسته است. وقتی قیمت یک کیسه برنج وارداتی به عدد ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان می‌رسد، یعنی سرپرست یک خانوار کارگری باید یک روز کار کند تا برای یک وعده خانواده‌اش چهارنفره‌اش یک کیلو برنج بخرد!

البته اینجا جا دارد به یکی از جایگزین‌های برنج در سفره‌های جنوبی هم اشاره کنیم. غذایی که در گویش محلی لَلَک (لِلَک) یا گِمنه (gemne) نام دارد. گمنه در واقع نوعی گندم پوست کنده و خیلی خرد شده است که به صورت دمی به جای برنج سرو می‌شود، اما قیمت این کالا نیز از تورم جا نمانده و با استقبال شدیدی که بعد از گرانی برنج به این سمت رخ داده آن هم افزایش قیمتی عجیبی را طی کرده است و حالا به هر کیلو 130 تا 250 هزار تومان رسیده است. مبلغی که سال گذشته با آن خانوارها می‌توانستند یک کیلو برنج ایرانی با کیفیت تهیه کنند.

البته مسئولان مدام از طرح‌های حمایتی مثل «کالابرگ الکترونیک» صحبت می‌کنند. می‌گویند یازده قلم کالای اساسی مشمول این طرح شده‌اند تا تورم را مهار کنند؛ اما بیایید به زبان اعداد صحبت کنیم؛ مبلغی که به عنوان یارانه کالابرگ برای هر نفر در ماه پرداخت می‌شود، در بهترین حالت، حتی کفاف خرید ۳ کیلوگرم از همین برنج هندی و پاکستانی را هم نمی‌دهد!

بزرگ‌ترین آسیب روانی در بازار امروز بوشهر، «فراوانی بی‌فایده» است. برنج در بازار هست. کمبود فیزیکی نداریم. در انبارهای عمده‌فروش‌ها و خرده فروش‌ها، برنج موجود است به ویژه اینکه برنج‌های وارداتی از مسیر ته‌لنجی و باقیمانده در گمرک در دوران جنگ ترخیص شده اما مسئله برسر قیمت آن است.

اکنون این سؤال پیش می‌آید که نرخ برنج در بازارهای جهانی و مبدأ چگونه است؟ عمده برنج وارداتی مصرفی در استان بوشهر، برنج باسماتی پاکستانی 1121 است. در روز جمعه 19 تیرماه در مبدأ صادراتی کراچی، بسته به نوع و کیفیت، حدود یک هزار و 113 تا یک هزار و 205 دلار در هر تن معامله شده است؛ رقمی که با دلار ۱47 هزار تومانی مرکز مبادله، معادل حدود ۱۷۰ تا ۱۸۱ هزار تومان برای هر کیلوست. این قیمت فقط FOB است و هنوز هزینه‌های حمل، گمرک و توزیع به آن اضافه نشده است. این نرخ‌ها براساس قیمت‌های اعلامی صادراتی (FOB کراچی) در وب‌سایت‌های تخصصی قیمت‌گذاری برنج پاکستان، از جمله HAS Rice و PakistanRice است.

اگر هزینه‌های جانبی را به این مبالغ اضافه کنیم می توان قیمت منصفانه حدود 250 هزار تومانی برای هر کیلو برنج پاکستانی در نظر گرفت که احتمالا برای برنج‌های تنظیم‌بازار همین حدود اعمال می‌شود.