پس‌لرزه‌های جنگ در تنگه هرمز

بامدادجنوب_مریم خوئینی

در هفته گذشته، چند شب آسمان جنوب کشور بار دیگر شاهد رویارویی‌های نظامی، شنیده شدن صدای انفجارها و انتشار گزارش‌هایی از انهدام یک پهپاد در استان بود؛ رخدادهایی که نگاه‌ها را بیش از پیش به خلیج فارس و تنگه هرمز، این آبراه راهبردی و حساس، معطوف کرد. در شرایطی که منطقه همچنان تحت تأثیر تحولات امنیتی اخیر قرار دارد، هر تحول در این گذرگاه بین‌المللی می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای ایران داشته باشد و بر معادلات سیاسی، امنیتی و حتی اقتصادی منطقه اثر بگذارد.

تنگه هرمز به عنوان یکی از مهم‌ترین آبراه‌های جهان، سال‌هاست در کانون رقابت‌های ژئوپلیتیکی قرار دارد. این گذرگاه باریک، خلیج فارس را به دریای عمان و آب‌های آزاد متصل می‌کند و بخش قابل توجهی از صادرات نفت و فرآورده‌های انرژی کشورهای منطقه از طریق آن انجام می‌گیرد. از همین رو، هرگونه تحول در وضعیت امنیتی یا شیوه مدیریت تردد در این مسیر، تنها یک موضوع منطقه‌ای نیست، بلکه از سوی بازارهای جهانی، شرکت‌های کشتیرانی و بازیگران بین‌المللی نیز با حساسیت دنبال می‌شود

در همین فضا، اظهارات معاون سیاسی منطقه دوم دریایی سپاه درباره اجرای «ترتیبات جدید تردد» در تنگه هرمز، بار دیگر این آبراه را در کانون توجه قرار داده است. علی محمدی پنجشنبه در حاشیه اجتماع بزرگداشت رهبر شهید انقلاب در بوشهر گفت: آمریکایی‌ها در گام نخست تلاش کردند شرایط تنگه هرمز را به نفع خود تغییر دهند، اما این اقدام ناکام ماند و در گام دوم نیز جمهوری اسلامی ایران با ترتیباتی که خود تعیین می‌کند، اراده خود را در این آبراه راهبردی تثبیت خواهد کرد.

به گفته این مقام نظامی ترتیبات جدید ایران در تنگه هرمز بر سه اصل استوار است که نخستین آن، تعیین مسیر عبور و مرور بر اساس ضوابط جمهوری اسلامی ایران و از محدوده اطراف جزیره لارک است و خارج از این مسیر، هیچ ترتیبات دیگری پذیرفته نخواهد شد. بر اساس این ترتیبات، کشتی‌های تجاری و نظامی وابسته به آمریکا و متحدان غربی آن امکان تردد به پایگاه‌های نظامی این کشور در خلیج فارس را نخواهند داشت.

این اظهارات، علاوه بر جنبه‌های نظامی، این پرسش را نیز مطرح می‌کند که تحولات اخیر تا چه اندازه می‌تواند بر جایگاه ژئوپلیتیکی ایران در منطقه اثرگذار باشد. برخی کارشناسان معتقدند که تحولات دریایی را نمی‌توان جدا از موضوع کریدورهای ترانزیتی، بنادر و مسیرهای تجاری ارزیابی کرد؛ موضوعی که در ادامه گفت‌وگو با پژوهشگر ژئوپلیتیک نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

ترانزیت دریایی به اندازه میدان نبرد مهم است

مجید دهقانیان، کارشناس ژئوپلیتیک و پژوهشگر جغرافیایی در گفت‌وگو با بامداد‌جنوب در این باره گفت: وقایع یک هفته پیش و آنچه امروز در قبال آسیب به زیرساخت‌های ترانزیتی ایران مشاهده می‌شود را نباید اقدامی منفرد و مقطعی دانست بلکه بخشی از یک راهبرد گسترده‌تر برای محدودسازی ظرفیت‌های ارتباطی و اقتصادی ایران است.

وی اضافه کرد: تجربه نشان داده است که هرگاه فشار بر مسیرهای دریایی افزایش یافته، تلاش برای محدود کردن مسیرهای جایگزین نیز در دستور کار قرار گرفته است. در این چارچوب، هدف قرار گرفتن زیرساخت‌هایی مانند چابهار، تأسیسات بندری، مراکز کنترل ترافیک دریایی و گره‌های مهم حمل‌ونقل را می‌توان در راستای کاهش توان ایران برای بهره‌برداری از موقعیت ممتاز ترانزیتی خود ارزیابی کرد.

این کارشناس ژئوپلیتیک یادآور شد: چابهار بندر دروازه اتصال ایران به اقیانوس هند و یکی از پایه‌های اصلی کریدور شمال ـ جنوب محسوب می‌شود. از این رو، تضعیف آن به معنای تضعیف یکی از مهم‌ترین ابزارهای ژئوپلیتیکی ایران در عرصه تجارت و ترانزیت منطقه‌ای است.

به گفته دهقانیان، منطق این راهبرد روشن است؛ ابتدا ظرفیت‌های جایگزین و مسیرهای پشتیبان تضعیف می‌شوند و سپس امکان اعمال فشار گسترده‌تر بر مسیرهای اصلی افزایش می‌یابد.

وی افزود: از این منظر، حمله به زیرساخت‌های ترانزیتی را می‌توان بخشی از فرآیند آماده‌سازی برای محدودسازی بیشتر دسترسی‌های تجاری و دریایی ایران دانست.

این پژوهشگر حوزه جغرافیای سیاسی در پاسخ به این پرسش که آیا ممکن است بار دیگر شاهد محاصره بنادر ایران باشیم، گفت: این احتمال وجود دارد که در صورت تشدید تنش‌ها و فراهم شدن شرایط سیاسی و نظامی لازم، الگوهای فشار دریایی نیز بار دیگر مورد توجه قرار گیرند. به بیان دیگر، هدف نهایی صرفاً آسیب زدن به یک بندر یا یک خط ریلی نیست بلکه محدود کردن نقش ایران به‌عنوان یک گره راهبردی در شبکه کریدورهای منطقه‌ای و بین‌المللی است؛ راهبردی که در آن، ترانزیت و اتصال جغرافیایی به اندازه میدان نبرد، اهمیت ژئوپلیتیکی پیدا می‌کند.

آنچه از مجموعه این تحولات برمی‌آید، آن است که رقابت‌های ژئوپلیتیکی امروز دیگر تنها در میدان‌های نظامی تعریف نمی‌شود. کنترل آبراه‌های راهبردی، بنادر و کریدورهای تجاری نیز به بخشی از معادلات قدرت تبدیل شده است؛ موضوعی که به باور کارشناسان، می‌تواند جایگاه ترانزیتی کشورها را بیش از گذشته تحت تأثیر قرار دهد.