کشاورزی بوشهر به گلخانه پناه می‌برد

بامدادجنوب_داود علیزاده

استان بوشهر سال‌هاست که کشاورزی را در یکی از سخت‌ترین بسترهای اقلیمی کشور دنبال می‌کند؛ استانی با تابستان‌های طولانی و داغ، بارندگی محدود، منابع آبی شکننده و زمین‌های کشاورزی که در همه نقاط آن در دسترس نیست. در چنین شرایطی، کشاورزی سنتی بیش از گذشته زیر فشار قرار گرفته و تداوم تولید، ناگزیر به سمت شیوه‌هایی حرکت کرده که مصرف آب را کاهش دهد، بهره‌وری را بالا ببرد و از زمین محدود، محصول بیشتری به دست بیاورد. در کنار این مسائل، ناترازی انرژی نیز به یکی از چالش‌های تازه اما جدی بخش تولید تبدیل شده؛ مسئله‌ای که هم بر هزینه‌های تولید اثر گذاشته و هم برنامه‌ریزی کشاورزان و سرمایه‌گذاران این حوزه را دشوارتر کرده است.

با وجود این تنگناها، بخش کشاورزی بوشهر همچنان زنده و پویاست و در سال‌های اخیر، کشت گلخانه‌ای به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مسیرهای سازگاری با شرایط اقلیمی استان، بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. اکنون گلخانه‌ها در استان بوشهر دیگر فقط یک شیوه تولید جایگزین نیستند، بلکه به‌تدریج به یک ضرورت راهبردی برای حفظ کشاورزی، افزایش کیفیت محصول و توسعه بازارهای صادراتی تبدیل شده‌اند.

در این زمینه کبری توکلی، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر، در گفت‌وگو با ما با تشریح وضعیت موجود گلخانه‌ها در استان، از آغاز دوباره فعالیت این واحدها برای کشت پاییزه خبر می‌دهد و در عین حال، به چالش‌های اقتصادی و فنی پیش‌روی گلخانه‌داران نیز اشاره می‌کند.

وی با بیان اینکه در حال حاضر 217 هکتار گلخانه فعال در استان بوشهر وجود دارد، می‌گوید: «این گلخانه‌ها از اواخر ماه جاری، با کشت نشاء گوجه‌فرنگی و سایر صیفی‌جات، فعالیت خود را از سر می‌گیرند.»

به گفته او، یکی از مزیت‌های مهم بوشهر، برخورداری از سه فصل کشاورزی در طول سال است؛ ظرفیتی که موجب شده برنامه تولید در این استان، انعطاف‌پذیری و پویایی خاصی داشته باشد.

معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر توضیح می‌دهد: «از آنجا که در استان بوشهر سه فصل کشاورزی وجود دارد، این نشاءها برای کشت پاییزه مورد استفاده قرار می‌گیرند.» همین ویژگی اقلیمی باعث شده بوشهر در برخی محصولات خارج از فصل، مزیت نسبی داشته باشد و بتواند در زمان‌هایی که تولید در سایر استان‌ها کاهش می‌یابد، سهم بیشتری از بازار را در اختیار بگیرد.

با این حال، گلخانه‌داران و کشاورزان بوشهری در سال جاری با مشکلات متعددی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. توکلی در این باره می‌گوید: «افزایش قیمت بذر، کود و همچنین وسایل و نهاده‌های جانبی که عمدتاً مبتنی بر محصولات پتروشیمی هستند، از مهم‌ترین مشکلات فعالان این بخش در سال جاری است.»

افزایش هزینه این اقلام، به‌طور مستقیم قیمت تمام‌شده محصول را بالا می‌برد و حاشیه سود تولیدکننده را کاهش می‌دهد؛ موضوعی که به‌ویژه برای گلخانه‌های کوچک و متوسط، فشار مضاعفی ایجاد کرده است.

به گفته این مسئول، گلخانه‌داران علاوه بر گرانی نهاده‌ها، با همان محدودیت‌های زیربنایی همیشگی استان نیز مواجه‌اند؛ محدودیت در منابع آب، کمبود زمین کشاورزی باکیفیت و همچنین ناترازی انرژی؛ اما نکته قابل‌توجه اینجاست که همین مجموعه مشکلات، در نهایت ضرورت حرکت به سمت کشت گلخانه‌ای را پررنگ‌تر کرده است.

توکلی تأکید می‌کند که شرکت توزیع برق در سال گذشته سعی کرده تا با کشاورزان همکاری لازم را داشته باشد و امسال نیز قول مساعدت داده است.

با این حال وی معتقد است در شرایط کنونی، دیگر نمی‌توان با الگوهای پرمصرف و سنتی گذشته، آینده کشاورزی استان را تضمین کرد. او می‌گوید: «با وجود کمبود زمین، محدودیت منابع آبی و مسائل مربوط به انرژی، حرکت به سمت کشت گلخانه‌ای برای استان بوشهر عملاً اجتناب‌ناپذیر شده است.»

به گفته وی، در محیط گلخانه‌ای امکان مدیریت بهتر آب، تغذیه گیاه، کنترل دما و رطوبت و نیز کاهش هدررفت نهاده‌ها فراهم است؛ مزیتی که در شرایط اقلیمی بوشهر اهمیتی دوچندان دارد.

یکی دیگر از محورهای مهم این گفت‌وگو، مسئله کیفیت و بازار فروش محصولات گلخانه‌ای است. معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر تأکید می‌کند که محصولات تولیدشده در گلخانه‌ها، به دلیل امکان مدیریت دقیق‌تر شرایط رشد، از کیفیت بالاتری برخوردارند و همین مسئله آن‌ها را برای بازارهای صادراتی جذاب‌تر می‌کند.

او می‌گوید: «محصولات گلخانه‌ای به دلیل کیفیت بالاتر، می‌توانند مورد توجه بازارهای صادراتی قرار گیرند و برای استان ارزآوری داشته باشند.»

به گفته معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر، گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای بوشهر از جمله محصولاتی است که در بازارهای خارجی نیز مشتری دارد و بخشی از آن به روسیه صادر می‌شود. همچنین کشورهای حاشیه خلیج فارس از دیگر مقاصد مهم محصولات گلخانه‌ای استان بوشهر به شمار می‌روند. نزدیکی جغرافیایی بوشهر به این بازارها، در کنار قابلیت تولید خارج از فصل، می‌تواند ظرفیت مهمی برای افزایش صادرات غیرنفتی استان ایجاد کند.

توکلی در ادامه، به تنوع‌بخشی در تولیدات گلخانه‌ای نیز اشاره می‌کند و می‌گوید استان بوشهر در کنار محصولات رایج صیفی، نیم‌نگاهی به تولید میوه‌های استوایی نیز دارد. او می‌افزاید: «در حال حاضر محصولاتی مانند موز و آناناس نیز در استان بوشهر تولید می‌شود.» این رویکرد، اگرچه هنوز در مقیاس محدودتری نسبت به صیفی‌جات دنبال می‌شود، اما می‌تواند در آینده به یکی از مزیت‌های متفاوت کشاورزی استان بدل شود.

در بخش دیگری از این گفت‌وگو، از معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر درباره این پرسش مطرح می‌شود که آیا تولید موز، با توجه به تصور عمومی درباره نیاز آبی بالای این محصول، با شرایط کم‌آبی بوشهر سازگار است یا خیر؟

او در پاسخ توضیح می‌دهد: «رقم مورد کشت موز در گلخانه‌های استان بوشهر، نسبت به نمونه‌های سنتی کم‌آب‌بر است و استفاده از آبیاری تحت فشار نیز باعث شده این میوه در حدود گوجه‌فرنگی آب مصرف کند.» این توضیح نشان می‌دهد که در کشاورزی نوین، نوع رقم، شیوه کشت و فناوری آبیاری می‌تواند برآوردهای رایج درباره مصرف آب برخی محصولات را تغییر دهد.

توکلی همچنین از برنامه‌های حمایتی و فنی جهاد کشاورزی برای ارتقای عملکرد گلخانه‌ها خبر می‌دهد. به گفته او، جهاد کشاورزی تلاش کرده است با برگزاری دوره‌ها و برنامه‌های آموزشی و نیز حضور مهندسان ناظر بر گلخانه‌ها، هم کیفیت محصولات و هم راندمان تولید را افزایش دهد. این نظارت‌ها و آموزش‌ها، از انتخاب بذر و مدیریت تغذیه گیاه گرفته تا کنترل آفات، تنظیم شرایط محیطی و بهینه‌سازی مصرف آب، می‌تواند نقش مهمی در کاهش خطاهای تولید و افزایش بهره‌وری داشته باشد.

یکی از نکات مهمی که توکلی بر آن تأکید دارد، اصلاح یک تصور رایج درباره احداث گلخانه است. او می‌گوید گلخانه الزاماً نباید با سازه‌های بسیار گران‌قیمت و پیچیده ساخته شود. به گفته وی، می‌توان با ساختارهای کم‌هزینه‌تر نیز فضاهای گلخانه‌ای ایجاد کرد و در نهایت به محصولی با کیفیت بهتر و راندمان مناسب‌تر رسید. این موضوع به‌ویژه برای کشاورزانی اهمیت دارد که سرمایه اولیه محدودی دارند اما می‌خواهند از شیوه‌های سنتی فاصله بگیرند و به سمت تولید اقتصادی‌تر حرکت کنند.

در واقع، آنچه امروز در بوشهر در حال شکل‌گیری است، صرفاً افزایش سطح گلخانه‌ها نیست؛ بلکه تغییر نگاه به کشاورزی است. در استانی که محدودیت آب، خاک و انرژی هر سال محسوس‌تر می‌شود، دیگر توسعه کشاورزی بدون تکیه بر فناوری، مدیریت دقیق نهاده‌ها و الگوهای نوین تولید، دشوار و حتی ناممکن خواهد بود. گلخانه‌ها در این میان، به‌عنوان یکی از عملی‌ترین گزینه‌ها، می‌توانند هم تاب‌آوری کشاورزی استان را افزایش دهند و هم کیفیت تولید را به سطحی برسانند که در بازارهای داخلی و خارجی رقابت‌پذیر باشد.