اعتبار یک جایزه ادبی از کجا می‌آید؟

جوایز ادبی به‌ویژه جوایز شعر، زمانی می‌توانند اعتبار پیدا کنند که سازوکار داوری آن‌ها مستقل، شفاف و دور از مداخله برگزارکنندگان باشد. متأسفانه در سال‌های اخیر، در برخی جوایز ادبی، این اصول و استانداردها جدی گرفته نشده است.

در جوایز معتبر جهانی، دبیرخانه‌ای مستقل وجود دارد که آثار منتشرشده را طی سال گردآوری و برای داوری در اختیار هیأت داوران قرار می‌دهد. اعضای دبیرخانه و اسپانسر نباید در روند انتخاب برنده دخالت داشته باشند و نام داوران نیز نباید پیش از اعلام نتایج نهایی اعلام شود؛ زیرا داور باید بتواند بدون فشار، لابی و ملاحظات بیرونی رأی خود را بدهد. مهم‌تر از همه، رأی هیأت داوران باید محترم و نهایی باشد؛ وگرنه اساساً فلسفه وجودی هیأت داوران زیر سؤال می‌رود.

با این معیارها، نمی‌توان از کنار تجربه برخی جوایز ادبی در سال‌های اخیر به سادگی گذشت. برای نمونه، درباره جایزه شعر شاملو، از همان دوره نخست، بحث‌هایی درباره دخالت دبیر جایزه در رأی هیأت داوران مطرح شد؛ از جمله درباره نادیده گرفتن رأی داورانی چون شاپور جورکش و دکتر پروین سلاجقه و اعلام نام شمس لنگرودی در کنار برندگان. در پی این اتفاق، داوران کناره‌گیری خود را اعلام کردند. در سال دوم نیز دوباره بحث دخالت دبیر و تغییر نام برنده اصلی مطرح شد.

من معتقدم جایزه ادبی پیش از آن‌که به دنبال اعتبار دادن به یک شاعر یا کتاب باشد، باید اعتبار خودش را حفظ کند. اگر داور انتخاب می‌شود، رأی او باید محترم باشد؛ اگر قرار است برگزارکننده در نتیجه نهایی تصمیم بگیرد، دیگر چه نیازی به هیأت داوران است؟ از طرف دیگر، خروجی یک جایزه نیز اهمیت دارد. وقتی طی چند سال، از درون یک جایزه کمتر صدای شعر خلاق، متفاوت و ماندگار شنیده می‌شود، باید پرسید مشکل از شاعران است یا از سازوکار انتخاب؟

جایزه ادبی قرار نیست مهر تائید یک جریان، یک حلقه یا یک سلیقه خاص باشد. وظیفه‌اش کشف و معرفی صداهایی است که شاید بیرون از مناسبات رایج ادبی کمتر دیده شوند. به همین دلیل، استقلال داوری، محرمانه ماندن نام داوران تا زمان اعلام نتیجه و احترام به رأی نهایی آنان، نه یک امتیاز، بلکه شرط اولیه اعتبار یک جایزه است. با این اوصاف، من نسبت به جوایز ادبی با چنین کیفیت و سازوکاری خوش‌بین نیستم. اعتبار یک جایزه با نام‌های بزرگ ساخته نمی‌شود؛ با استقلال، شفافیت، داوری بی‌طرفانه و احترام به رأی داوران ساخته می‌شود.