زنان به هیأت رئیسه بازگشتند

بامداد جنوب: طلسم غیبت ۲۳ ساله حضور زنان در هیأت رئیسه مجلس شورای اسلامی سرانجام در اجلاسیه سوم مجلس دوازدهم شکسته شد و سمیه رفیعی، نماینده تهران، توانست به عنوان دبیر هیأت رئیسه مجلس انتخاب شود؛ رخدادی که بار دیگر موضوع حضور و نقش‌آفرینی زنان در ساختار قانون‌گذاری کشور را در کانون توجه قرار داده است.

مجلس دوازدهم در خردادماه ۱۴۰۳ فعالیت خود را با حضور ۱۴ نماینده زن آغاز کرد؛ زنانی که از حوزه‌های مختلف انتخابیه توانستند به بهارستان راه یابند و سهمی از کرسی‌های قانون‌گذاری کشور را به خود اختصاص دهند. الهام آزاد، سارا فلاحی، فاطمه محمدبیگی، فاطمه مقصودی، زهرا سعیدی، سمیه رفیعی، زهره سادات لاجوردی، زهرا خدادادی، مریم عبداللهی، شهین جهانگیری، عالیه زمانی کیارسی، فاطمه جراره، بهشید برخوردار و زینب قیصری، ۱۴ نماینده زنی هستند که در مجلس دوازدهم حضور دارند.

در میان این نمایندگان، انتخاب بهشید برخوردار نیز از جهات مختلف قابل توجه بود چراکه برای نخستین بار یک زن از میان اقلیت‌های دینی و مذهبی کشور توانست به عنوان نماینده اقلیت‌ها وارد مجلس شورای اسلامی شود و ردای نمایندگی این بخش از جامعه را بر تن کند. این اتفاق از نگاه بسیاری از ناظران، نشانه‌ای از افزایش تدریجی حضور زنان در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی کشور به شمار می‌رود.

حضور سمیه رفیعی در هیأت رئیسه

اما مهم‌ترین اتفاق برای زنان مجلس دوازدهم، بدون تردید راه یافتن سمیه رفیعی به هیأت رئیسه مجلس بود؛ جایگاهی که طی بیش از دو دهه گذشته هیچ زنی به آن دست نیافته بود. رفیعی که متولد سال ۱۳۶۱ و نماینده مردم تهران است، در حال حاضر در کمیسیون کشاورزی مجلس عضویت دارد و ریاست فراکسیون محیط زیست و منابع طبیعی مجلس را نیز عهده‌دار است.

انتخاب او به عنوان دبیر هیأت رئیسه مجلس، به نوعی پایان‌دهنده طلسم ۲۳ ساله‌ای بود که پس از مجلس ششم شکل گرفته بود. پیش از این، تنها دو زن یعنی سهیلا جلودارزاده و شهربانو امانی توانسته بودند در مجلس ششم به عضویت هیأت رئیسه مجلس درآیند. پس از آن، هیچ زنی موفق به حضور در این جایگاه نشده بود.

سهیلا جلودارزاده در مجلس ششم به مدت چهار سال به عنوان منشی هیأت رئیسه فعالیت داشت و شهربانو امانی نیز در همان دوره به سمت منشی هیأت رئیسه انتخاب شد. حضور همزمان این دو زن در هیأت رئیسه مجلس ششم، در آن زمان اتفاقی کم‌سابقه تلقی می‌شد، اما این روند در دوره‌های بعدی تداوم نیافت و حضور زنان در سطوح مدیریتی مجلس با رکود مواجه شد.

اکنون با انتخاب سمیه رفیعی، بار دیگر بحث نقش زنان در مدیریت پارلمانی کشور مطرح شده است. برخی از تحلیلگران معتقدند حضور زنان در هیأت رئیسه مجلس می‌تواند زمینه‌ساز افزایش مشارکت آنان در سطوح بالاتر تصمیم‌گیری باشد هرچند همچنان موانع و محدودیت‌هایی در این مسیر وجود دارد.

یادآوری می‌شود رفیعی در شرایطی به هیأت رئیسه مجلس راه یافته که در طول تاریخ مجلس شورای اسلامی تاکنون هیچ زنی موفق نشده ریاست کمیسیون‌های تخصصی مجلس را بر عهده بگیرد. در حال حاضر نیز زنان نماینده بیشتر در قالب عضویت در کمیسیون‌ها یا فراکسیون‌های مختلف فعالیت می‌کنند و کمتر به جایگاه‌های مدیریتی کلیدی دست یافته‌اند. در این میان، ریاست سمیه رفیعی بر فراکسیون محیط زیست و منابع طبیعی مجلس، یکی از معدود نمونه‌های حضور زنان در جایگاه‌های مدیریتی پارلمان محسوب می‌شود.

نگاهی به آمار حضور زنان در ادوار مختلف مجلس شورای اسلامی نیز نشان می‌دهد که اگرچه تعداد نمایندگان زن در طول سال‌ها افزایش یافته، اما این روند همچنان با فراز و فرود همراه بوده است. بر اساس آمار موجود، طی ۱۲ دوره مجلس شورای اسلامی، در مجموع ۱۲۵ زن توانسته‌اند به عنوان منتخب مردم وارد خانه ملت شوند.

در دوره‌های اول تا سوم مجلس، تنها چهار زن در مجلس حضور داشتند. این تعداد در دوره چهارم به ۹ نفر رسید و در دوره پنجم نیز ۱۴ زن توانستند به مجلس راه پیدا کنند. مجلس ششم با حضور ۱۳ نماینده زن یکی از دوره‌های فعال در زمینه حضور زنان به شمار می‌رفت؛ دوره‌ای که علاوه بر افزایش نقش‌آفرینی زنان، شاهد حضور آنان در هیأت رئیسه مجلس نیز بود.

مجلس دهم رکورددار حضور نمایندگان زن

در دوره هفتم نیز ۱۳ زن در مجلس حضور داشتند، اما این تعداد در دوره هشتم به هشت نفر کاهش یافت. در دوره نهم مجلس، تعداد نمایندگان زن به ۹ نفر رسید و در مجلس دهم رکورد حضور زنان با ۱۷ نماینده ثبت شد؛ آماری که تاکنون بالاترین میزان حضور زنان در مجلس شورای اسلامی محسوب می‌شود. در مجلس یازدهم نیز ۱۶ زن به عنوان نماینده مردم فعالیت کردند و اکنون در مجلس دوازدهم، ۱۴زن در جایگاه نمایندگی مردم قرار دارند.

اگرچه تعداد زنان حاضر در مجلس هنوز فاصله قابل توجهی با سهم واقعی آنان در جامعه دارد، اما روند تدریجی افزایش حضور زنان در عرصه قانون‌گذاری، از نگاه بسیاری از کارشناسان، نشانه‌ای از تغییرات آرام در ساختار سیاسی کشور است. انتخاب سمیه رفیعی به عنوان عضو هیأت رئیسه مجلس نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است؛ اتفاقی که می‌تواند راه را برای حضور پررنگ‌تر زنان در مدیریت پارلمانی و مسئولیت‌های کلان سیاسی هموارتر کند.

اکنون باید دید آیا این اتفاق به آغاز فصلی تازه در نقش‌آفرینی زنان در ساختار مدیریتی مجلس منجر خواهد شد یا همچنان حضور آنان در سطوح تصمیم‌گیری، محدود و نمادین باقی می‌ماند.