چالش تجار بوشهری با جهش هزینه‌های تجارت

بامدادجنوب_داود علیزاده

روند قیمت درهم امارات در بازار آزاد ایران از فروردین ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ۱۴۰۵ را می‌توان یکی از دوره‌های پرنوسان بازار ارز در سال‌های اخیر دانست؛ دوره‌ای که علاوه بر عوامل اقتصادی داخلی، به‌شدت تحت تأثیر تحولات سیاسی و امنیتی منطقه نیز قرار گرفت. درهم امارات به دلیل نقش کلیدی در مبادلات تجاری ایران، به‌ویژه در تجارت غیررسمی و حواله‌ای، یکی از مهم‌ترین شاخص‌های تعیین‌کننده جهت حرکت بازار ارز محسوب می‌شود و بسیاری از فعالان بازار از آن به‌عنوان سیگنال پیشرو برای تغییرات نرخ دلار یاد می‌کنند.

در آغاز سال گذشته یعنی در فروردین ۱۴۰۴، قیمت هر درهم امارات در بازار آزاد ایران حدود ۱۶ تا ۱۷ هزار تومان معامله می‌شد. این سطح قیمتی حاصل ثبات نسبی بازار ارز در ماه‌های پایانی سال ۱۴۰۳ و سیاست‌های کنترلی بازارساز بود. با این حال، از اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۴ روند افزایشی به‌تدریج آغاز شد. بخشی از این افزایش به رشد تقاضای تجاری و افزایش انتظارات تورمی در اقتصاد ایران بازمی‌گشت. در همین مقطع، وقوع «جنگ ۱۲ روزه» در خردادماه سال گذشته نیز به نااطمینانی در بازار ارز دامن زد و موجب افزایش تقاضای احتیاطی برای ارز شد. در نتیجه قیمت درهم در پایان بهار ۱۴۰۴ به حدود ۲۵ هزار تومان رسید با این حال هنوز مانده بود تا بازار با شوک واقعی در مواجه با نرخ درهم واقع شود.

پس از اعلام آتش‌ بس قیمت درهم در ماه‌های بعدی کمی‌ آرام‌تر گفت و عمدتاً در محدوده ۲۰ تا ۲۳ هزار تومان در نوسان بود. در این دوره، معامله‌گران بازار ارز بیش از هر چیز به تحولات سیاسی و مذاکرات خارجی توجه داشتند. هم‌زمان افزایش تدریجی قیمت دلار در بازار آزاد باعث شد درهم نیز به‌عنوان یکی از مبناهای تعیین نرخ حواله‌ای، روندی صعودی اما تدریجی را تجربه کند.

در پاییز ۱۴۰۴، انتظارات تورمی دوباره تقویت شد و فشار بر بازار ارز افزایش یافت. در آبان و آذر همان سال، قیمت درهم در مسیر صعودی قرار گرفت. در این مقطع بحث فعال شدن «مکانیسم ماشه» در محافل سیاسی و رسانه‌ای مطرح شد و همین موضوع فضای بازار ارز را متشنج‌تر کرد. احتمال بازگشت تحریم‌های گسترده بین‌المللی باعث شد بخشی از سرمایه‌ها به سمت بازار ارز حرکت کند و در نتیجه نرخ‌ها در مسیر افزایشی قرار گیرد.

زمستان ۱۴۰۴ یکی از پرتنش‌ترین دوره‌های بازار ارز در این بازه زمانی بود. در دی‌ماه، مجموعه‌ای از رخدادهای سیاسی و امنیتی معادلات بازارها را درهم پیچید. ابتدا اعتصابات در برخی بازارها و سپس «وقایع تلخ دی‌ماه» به افزایش نااطمینانی اقتصادی انجامید. واکنش بازار ارز به این تحولات سریع بود و قیمت درهم ترمز برید تا برای نخستین بار متقاضیان با نرخ‌های بالای ۳۵ هزارتومانی درهم مواجه شوند.

تبعات وقایع دی‌ماه از یک سو، پیامدهای مکانسیم ماشه و انتظارات تورمی از سوی دیگر همگی دست به دست هم داد تا بازارهای مالی در ایران قفل شود و در بهمن‌ماه درهم به رکورد تاریخی ۴۴ هزار تومانی برسد، نرخی که تا به امروز محدوده آن همچنان حفظ شده است.

نوسانات قیمت درهم تنها یک شاخص مالی در جدول نرخ ارزها نیست، بلکه آثار اجتماعی و معیشتی قابل توجهی نیز به همراه دارد. یکی از نمونه‌های مهم آن در استان بوشهر دیده می‌شود؛ جایی که تجارت ته‌لنجی به‌عنوان یکی از فعالیت‌های اقتصادی سنتی و منبع اصلی درآمد بسیاری از خانواده‌ها شناخته می‌شود. این نوع تجارت به‌طور مستقیم با نرخ درهم در ارتباط است، زیرا بخش قابل توجهی از کالاها از بازارهای امارات خریداری می‌شود؛ بنابراین هرچه قیمت درهم افزایش یابد، قدرت خرید تجار خرد ایرانی کاهش پیدا می‌کند و آن‌ها با سرمایه ریالی ثابت خود قادر به وارد کردن حجم کمتری از کالا خواهند بود.

افزایش نرخ درهم در کنار رشد قیمت دلار طی یک سال اخیر، تأثیر مستقیمی بر قیمت کالاهای وارداتی نیز گذاشته است. بسیاری از کالاهای عرضه‌شده در بازارهای جنوب کشور، به‌ویژه کالاهای مرتبط با تجارت دریایی و مرزی، جهش‌های قیمتی قابل توجهی را تجربه کرده‌اند. نتیجه این وضعیت کاهش قدرت خرید مصرف‌کنندگان و افت نسبی تقاضا در بازار بوده است؛ موضوعی که فعالان صنفی در بوشهر و شهرهای ساحلی بارها به آن اشاره کرده‌اند.

قیمت درهم از ۱۶ هزار تومان در فروردین ۱۴۰۴ به ۴۴ هزار تومان در پایان سال رسیده است. این یعنی افزایشی حدود ۱۷۵ درصدی؛ جهشی کم‌سابقه که اثر مستقیم بر تجارت مرزی جنوب کشور، به‌ویژه استان بوشهر، دارد. بخش بزرگی از تجارت ته‌لنجی بوشهر بر پایه واردات از امارات انجام می‌شود و تقریباً تمامی معاملات آن با درهم تسویه می‌شود؛ بنابراین سه عامل هم‌زمان افزایش شدید نرخ درهم، تبعات جنگ ایران با اسرائیل و آمریکا و محدودیت یا مسدود شدن برخی بنادر امارات برای تجار ایرانی مجموعاً فشار سنگینی بر بازرگانان خرد وارد کرده است. حال باید دید در آینده این وضعیت به کدام سو خواهد رفت.