از میراث یک خیزش تا انتظار یک جهش

بامدادجنوب_الهام بهروزی
تغییر و تحول در اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان دشتی، تازه‌ترین رویداد فرهنگی استان بوشهر است که همزمان با نخستین روز آتش‌بس دو هفته‌ای میان ایران و آمریکا رقم خورد و از همین رو، توجه افکار عمومی محلی و فعالان فرهنگی را به خود جلب کرد. براساس تصمیم محمدحسین زندویان، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان بوشهر، شاهین نجفی -که از نیروهای باسابقه و شناخته‌شده استان در حوزه مدیریت فرهنگی و هنری به شمار می‌رود- به‌عنوان رئیس جدید اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی دشتی منصوب شد. در آیینی رسمی نیز از خدمات و تلاش‌های حمید ذاکری طی دو سال سرپرستی این اداره قدردانی به‌عمل آمد.
بدیهی است دشتی چه در قلمرو ادبیات و چه در عرصه هنر و قرائت قرآن، سابقه‌ای درخشان و قابل اعتنا دارد. وجود روستای قرآنی چارک، حضور قاریان برجسته و خوش‌صدا و نیز پرورش چهره‌های ادبی تاثیرگذار، این شهرستان را به یکی از کانون‌های مهم فرهنگی جنوب کشور تبدیل کرده است؛ از همین رو، مدیریت فرهنگی در دشتی کاری مهم و حساس است. مرور عملکرد سال‌های گذشته این اداره نشان می‌دهد که دوره ریاست حمید زارعی، شاعر و فعال برجسته فرهنگی منطقه، در میان اهالی فرهنگ به‌عنوان دوران طلایی و نقطه عطف توسعه فرهنگی شهرستان شناخته می‌شود که بسیاری آن را هم‌سنگ یک «خیزش فرهنگی» می‌دانند.
زارعی با شناخت دقیق از ظرفیت‌های بومی، ارتباط سازنده با نخبگان و اتکا به خلاقیت‌های فردی توانست شبکه‌ای از فعالیت‌های هماهنگ در حوزه فرهنگ پدید آورد. نخستین گام مهم او، راه‌اندازی نهضت کتابخوانی در قالب طرح ملی «پایتخت کتاب ایران» بود که با ایجاد پیوند میان دستگاه‌های اجرایی، نهادهای فرهنگی و فعالان بخش خصوصی جان تازه‌ای به فضای کتابخوانی دشتی بخشید.
راه‌اندازی گعده‌های فرهنگی، محفل‌های ادبی و مهم‌تر از همه، فعال‌سازی باشگاه‌های کتابخوانی در مدارس، برپایی منظم نمایشگاه‌های کتاب و… زمینه‌ای فراهم کرد که نه‌تنها کودکان و نوجوانان به مطالعه نزدیک‌تر شوند، بلکه فضایی برای پرورش تفکر انتقادی، گفت‌وگو درباره متون و رشد اجتماعی آنان ایجاد شود. این روند به‌حدی پیش رفت که خورموج به همراه بندر بوشهر بیشترین تعداد باشگاه‌های کتابخوانی را به خود اختصاص داد و عملا به یکی از قطب‌های مطالعه جمعی در جنوب کشور تبدیل شد.
در همین راستا، تعامل سازنده میان اداره فرهنگ و ارشاد دشتی با شهرداری و فرمانداری خورموج نیز شکل گرفت که خروجی آن را می‌توان در اجرای طرح‌های نوآورانه، افزایش تکاپوی هنری و حضور پرشور مردم در برنامه‌های فرهنگی مشاهده کرد. این شور فرهنگی به‌تدریج به یک حرکت اجتماعی فراگیر مبدل شد؛ به‌گونه‌ای که از کودک تا بزرگسال، از مدیر و بازاری تا استاد دانشگاه، همه و همه در رونق این جریان سهیم شدند. نتیجه این همگرایی آن بود که خورموج سه بار نامزد طرح «پایتخت کتاب ایران» شد و در نخستین «جام باشگاه‌های کتابخوانی کشور» با برخورداری از ۹۳۰ باشگاه فعال، عنوان شهر برتر را از آن خود کرد. این موج البته محدود به شهر نماند و به روستاهای دشتی نیز تسری یافت؛ روستای درازی با پشتکار مثال‌زدنی فعالان فرهنگی‌اش به جمع ۱۰ نامزد نهایی جشنواره «روستاها و عشایر دوستدار کتاب» راه یافت. همچنین در جشنواره مروجان کتاب، سه چهره شاخص از دشتی شامل حمید زارعی و خانم‌ها خواجه‌زاده و زارعیبه‌عنوان مروجان برتر کشور معرفی شدند.
البته در اینجا باید یادآور شد که دستاوردهای این دوره فقط به فعالیت‌های میدانی محدود نشد؛ بلکه در حوزه نشر نیز جهشی کم‌سابقه رقم خورد. انتشار بیش از ۲۰۰ عنوان کتاب در موضوعات زبان‌شناسی، ادبیات محلی، جامعه‌شناسی و جغرافیای فرهنگی شهرستان دشتی متذکر این شد که این منطقه در حال تبدیل شدن به یکی از مهم‌ترین مراکز تولید محتوای مکتوب در جنوب کشور است. در این میان، انتشار کتاب‌های ارزشمند «فرهنگ لغات متشابه» و «فرهنگ رهنگ واژگان گویشی دشتی» اثر مرحوم سیدکوچک هاشمی‌زاده؛ ادیب، پژوهشگر و لغت‌شناس برجسته دشتیاز جمله نقاط اوج این جریان محسوب می‌شود؛ آثاری مرجع و ماندگار که برای پژوهشگران زبان‌شناسی جنوب اهمیت حیاتی دارند.
جان‌بخشی دوباره به انجمن ادبی فایز و برگزاری منظم شب‌شعرها در کنار رویدادهای ادبی همچون «مشاعره علوی» و جشنواره‌های شاهنامه‌خوانی و نقالی کودک، از جمله برنامه‌هایی بود که در دوره زارعی روح تازه‌ای به فضای فرهنگی دشتی دمید. این برنامه‌ها توانستند نه‌تنها سنت ادبی دیرپای این منطقه را بازآفرینی کنند، بلکه با ایجاد بستری مستمر برای ظهور و معرفی استعدادهای نو، حلقه ارتباطی میان نسل‌های مختلف اهل قلم و هنر را تقویت کنند. به‌ویژه جشنواره نقالی و شاهنامه‌خوانی که با استقبال چشمگیر خانواده‌ها و هنرجویان روبه‌رو شد، زمینه‌ساز معرفی شاهنامه‌خوانان و نقالان کودک خورموجی در رویدادهای معتبر کشوری شد و نام خورموج را در عرصه هنرهای آیینی کودک بیش از پیش مطرح کرد.
در حوزه هنرهای نمایشی نیز این دوره شاهد جهشی چشمگیر بود. گروه‌های تئاتری دشتی با پشتوانه تمرین‌های هدفمند، حمایت‌های مطلوب و انگیزه مضاعفی که از دل این جریان فرهنگی جوانه زده بود، توانستند در رویدادهای ملی و بین‌المللی همچون جشنواره بین‌المللی هایفست ارمنستان، جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر و جشنواره ملی «مهرآیین» حضور یابند.
در حوزه موسیقی نیز دوران مدیریت حمید زارعی بی‌حاصل نماند. یکی از مهم‌ترین اتفاقات این دوره، معرفی شهر خورموج به‌عنوان «شهر شاخص موسیقی کودک» در کشور بود؛ عنوانی که نتیجه سال‌ها تلاش مربیان، هنرمندان و خانواده‌هایی است که موسیقی را بخشی جدایی‌ناپذیر از تربیت فرهنگی کودکان خود می‌دانند. این دستاورد، خورموج را در نقشه موسیقی کودک ایران به جایگاهی ویژه رساند و سبب شد تا استعدادهای موسیقیایی این شهر بیش از گذشته دیده شوند.
اما شاید مهم‌ترین بخش این دوره، نگاه جدی به توسعه زیرساخت‌های فرهنگی بود که نتایج آن تا سال‌ها در کالبد فرهنگی شهرستان باقی خواهد ماند. راه‌اندازی هفت کتابخانه مدرسه‌ای و ۶۶ کتابخانه کلاسی در مدارس، به‌علاوه سه کتابخانه روستایی در روستاهای درازی، محمدآباد و باغات، توانست دسترسی عمومی به کتاب و منابع مطالعاتی را به شکل کم‌سابقه‌ای افزایش دهد. افزون بر این، احداث نگارخانه، ایجاد سالن سینما, ساخت سالن کنفرانس و دیگر فضاهای فرهنگی، شهرستان دشتی را از مرحله فعالیت‌های محدود و مناسبتی به مرحله‌ای از فعالیت سازمان‌یافته و ماندگار رساند.
مجموعه این دستاوردها حاصل مدیریت برنامه‌محور و رویکرد توسعه‌گرایانه‌ای بود که در دوره زارعی بر اداره فرهنگ و ارشاد دشتی حاکم بود. این رویکرد نه‌تنها توانست ظرفیت‌های پنهان فرهنگی منطقه را آشکار کند، بلکه نشان داد اگر مدیریت فرهنگی مبتنی بر شناخت، تعامل و جسارت باشد، می‌تواند یک شهرستان را به نقطه ثقل فعالیت‌های ادبی و هنری در مقیاس ملی مبدل سازد.
در این میان حمید زارعی، مدیر اسبق اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی دشتی، در گفت‌وگو با بامداد جنوب با اشاره به ظرفیت‌های ادبی و فرهنگی شهرستان دشتی، بر این باور است که خورموج، نه تنها از ادب‌خیزترین شهرهای جنوبی کشور است، بلکه از گذشته تا کنون شاعران، نویسندگان و اندیشمندانی را در دامان خود پرورده که آثار و اندیشه‌های آنان بخشی از شناسنامه فرهنگی جنوب محسوب می‌شود.
وی با اشاره به اینکه خورموج را باید شهر ریشه‌دار در زبان و ادبیات دانست، افزود: شهری که شعر و داستان در آن نه پدیده‌ای وارداتی، بلکه بخشی از زیست روزمره مردمش است. این شهر روزی پرورش‌دهند شاعران صاحب‌ذوقی چون فایز دشتی، عاشق‌پیشه‌ نامدار جنوب و خالق دوبیتی‌هایی بوده که هنوز بر لب پیران و جوانان جاری است. همچنین اندیشه‌های عمیق محمدخان دشتی، مرد شعر و سیاست و سیدکوچک هاشمی‌زاده، دانای لغت و ادیب فرهیخته‌ای که با تالیف آثار ارزشمند در حوزه گویش دشتی، میراث فرهنگی این شهرستان را مکتوب و ماندگار ساخت.
به گفته زارعی، این چهره‌ها، تنها بخشی از مجموعه بزرگی از شاعران، نویسندگان، پژوهشگران و قاریان نام‌آوری هستند که در گذر سال‌ها خورموج را به دژی از فرهنگ و خرد بدل کرده‌اند که در فراز و نشیب‌های زمان، همواره پایدار مانده و توانسته هویت فرهنگی دشتی را محافظت کند. از دل همین فضا، نسل تازه‌ای از شاعران و نویسندگان نیز سر برآورده‌اند که با آثار خود، پیوند سنت و نوگرایی را رقم زده و ادبیات جنوب را در بستر ملی مطرح کرده‌اند.

این شاعر و چهره فرهنگی منطقه دشتی با تاکید بر اینکه جو فرهنگی خورموج حاصل هم‌افزایی مردمی است، تصریح کرد: دشتی، جایی است که شعر و ادب نه در محافل خاص، بلکه در خانه‌ها و کافه‌ها و حتی میدان‌های آن جریان است. بی‌شک، دشتی برای تداوم این مسیر نیازمند نگاه توسعه‌گرا و برنامه‌محور در حوزه فرهنگ است تا میراث ادبی خویش را در تراز کشوری حفظ و تقویت کند.
وی یادآور شد: خورموج همانند کتابی گشوده است که هر نسل ورق تازه‌ای به آن می‌افزاید؛ شهری که در هر کوچه‌اش ردی از واژه و در هر نغمه‌اش نشانی از فرهنگ نهفته است.
اکنون با آغاز دوره مدیریت شاهین نجفی در عرصه فرهنگ و هنر شهرستان دشتی، انتظاری طبیعی و البته جدی مبنی بر تداوم مسیر گذشته، حفظ دستاوردها و گشودن افق‌های تازه در میان جامعه فرهنگی این شهرستان به وجود آمده است؛ چراکه دشتی امروز بیش از هر زمان دیگر نیازمند مدیریتی است که بتواند این سرمایه عظیم فرهنگی را ساماندهی، تقویت و به مرحله‌ای بالاتر هدایت کند.
با نگاهی به کارنامه شاهین نجفی در عرصه فرهنگ و هنر، او از جمله مدیرانی است که همواره کوشیده میان نگاه علمی و تجربه میدانی پیوند برقرار کند. نجفی در سال‌های گذشته در جایگاه‌های مختلف فرهنگی نشان داده که به‌خوبی با ظرفیت‌های بومی، اقتضائات اجتماعی و نیازهای نوین فضای فرهنگی استان آشناست. او از معدود مدیرانی است که بر اهمیت «تولید محتوا» به‌جای صرفا «اجرای مراسم» تاکید داشته و در برنامه‌های قبلی خود، رویکردی مبتنی بر تقویت زیرساخت‌ها، گسترش مشارکت مردمی و حمایت از جوانان خلاق را دنبال کرده است.
شناخت دقیق نجفی از وضعیت فرهنگی شهرستان، ارتباط نزدیک او با هنرمندان و تجربه‌اش در مدیریت رویدادهای هنری و فرهنگی استان، سبب شده تا بسیاری از فعالان فرهنگی دشتی آغاز دوره او را نقطه تداوم و در عین حال فرصتی برای نوآوری بدانند. آنچه انتظار می‌رود، بهره‌گیری عملی و هوشمندانه از کارنامه موفق گذشته و حرکت در مسیر تقویت باشگاه‌های کتابخوانی، حمایت از پروژه‌های پژوهشی مرتبط با گویش و ادبیات دشتی، فرهنگ‌سازی در حوزه هنرهای نمایشی و موسیقایی و همچنین تعامل گسترده با نهادهای اجرایی و مردمی است.