مدیریت بازار نفت در سایه جنگ و تحریم

بامدادجنوب_حجت عبدالهی‌پور

با توجه به سنگینی سایه جنگ علیه ایران و تشدید تنش‌های سیاسی، امنیتی و نظامی در منطقه خاورمیانه، بازار جهانی نفت در ماه‌های اخیر در وضعیتی شکننده و چندلایه قرار گرفته است؛ وضعیتی که در آن، تهدیدهای فزاینده علیه عرضه انرژی، هم‌زمان با واقعیت‌های سختِ مازاد عرضه، تصویری متناقض اما قابل‌تحلیل از آینده قیمت‌ها ترسیم می‌کند. تهدیدهای مکرر مقامات آمریکایی علیه ایران، اعمال تحریم‌های تازه، گسترش دامنه فشارهای سیاسی بر تهران، ناآرامی‌های منطقه‌ای و تقویت حضور نظامی ایالات متحده در خاورمیانه، اگرچه ریسک‌های ژئوپلیتیکی بازار نفت را به‌طور محسوسی افزایش داده، اما بنا بر ارزیابی نهادهای معتبر بین‌المللی، هنوز نتوانسته موازنه کلی بازار را به نفع جهش پایدار قیمت‌ها تغییر دهد.

در این میان، تازه‌ترین نظرسنجی ماهانه خبرگزاری رویترز که با مشارکت بیش از ۳۰ اقتصاددان و تحلیلگر برجسته بازار انرژی انجام شده، نشان می‌دهد قیمت نفت در سال جاری میلادی احتمالاً در محدوده ۶۰ دلار در هر بشکه باقی خواهد ماند. بر اساس نتایج این نظرسنجی، میانگین قیمت هر بشکه نفت برنت در سال جاری ۶۲ دلار و ۲ سنت برآورد شده که اگرچه اندکی بالاتر از پیش‌بینی ماه قبل است، اما فاصله معناداری با سطوح اوج سال‌های گذشته دارد. در همین حال، میانگین قیمت نفت خام آمریکا نیز حدود ۵۸ دلار و ۷۲ سنت پیش‌بینی شده؛ رقمی که کاهش چشمگیر درآمدهای نفتی را برای بسیاری از کشورهای تولیدکننده تداعی می‌کند.

این برآوردها در شرایطی مطرح می‌شود که نفت برنت در مقاطعی از ماه ژانویه تا مرز ۷۰ دلار نیز معامله شده و قیمت‌ها در این ماه حدود ۱۳ درصد رشد را تجربه کرده‌اند؛ رشدی که عمدتاً ناشی از نگرانی بازار نسبت به احتمال اختلال در عرضه به‌دلیل تشدید تنش‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه، تهدیدهای مستقیم علیه ایران و حتی اختلال‌های موقت تولید در آمریکا به‌دلیل شرایط جوی بوده است. با این حال، تحلیلگران معتقدند این افزایش‌ها بیشتر ماهیتی مقطعی داشته و تحت تاثیر عوامل بنیادین بازار، پایدار نخواهد بود.

به باور کارشناسان حاضر در نظرسنجی رویترز، بازار جهانی نفت در شرایط «مازاد عرضه پایدار» قرار دارد؛ مازادی که بنا به برآوردها می‌تواند بین ۰.۷۵ تا ۳.۵ میلیون بشکه در روز نوسان داشته باشد. این سطح از مازاد، به‌گونه‌ای است که حتی ریسک‌های ژئوپلیتیکی ناشی از ایران، روسیه یا ونزوئلا نیز به‌تنهایی قادر نیستند تصویر کلی بازار را دگرگون کنند. همان‌گونه که نوربرت روکر، رئیس بخش اقتصاد و تحقیقات نسل بعدی بانک جولیوس بائر تصریح کرده، هیاهوی سیاسی و امنیتی اگرچه توجه بازار را جلب می‌کند، اما در نهایت، واقعیت عرضه و تقاضا تعیین‌کننده مسیر قیمت‌هاست.

در این میان، سیاست‌های تولیدی اوپک پلاس همچنان در کانون توجه فعالان بازار قرار دارد. طبق اظهارات منابع آگاه به رویترز، این ائتلاف بعید است در نشست‌های پیش‌رو تصمیم شتاب‌زده‌ای برای تغییر سیاست تولید اتخاذ کند. هرچند هشت عضو اوپک در سال گذشته اهداف تولید خود را افزایش دادند، اما این افزایش‌ها فعلاً متوقف شده و مدیریت محتاطانه عرضه، به‌عنوان راهبرد اصلی دنبال می‌شود. از نگاه تحلیلگران، اوپک پلاس تلاش می‌کند هم‌زمان از کف قیمتی بازار دفاع کند و سهم خود از بازار جهانی را نیز حفظ کند؛ توازنی دشوار که تصمیم‌گیری را پیچیده‌تر کرده است.

در سوی دیگر معادله، تحولات مربوط به ونزوئلا، افزایش تولید نفت خام آمریکا پس از تعطیلی‌های اخیر، ازسرگیری تولید قزاقستان از میدان تنگیز و همچنین تقویت شاخص دلار، همگی به‌عنوان عواملی عمل می‌کنند که فشار نزولی بر قیمت نفت وارد می‌سازند. افزایش ارزش دلار، خرید نفت را برای دارندگان سایر ارزها پرهزینه‌تر کرده و به کاهش تقاضای موثر منجر شده است؛ عاملی که بازار نفت در ماه‌های آینده ناگزیر با آن دست‌به‌گریبان خواهد بود.

در مجموع، آنچه امروز بازار جهانی نفت را شکل می‌دهد، نه یک عامل واحد، بلکه برآیند پیچیده‌ای از تهدید جنگ علیه ایران، تحریم‌ها، ناآرامی‌های منطقه‌ای، سیاست‌های تولید اوپک پلاس و مازاد عرضه ساختاری است؛ برآیندی که موجب شده با وجود همه تنش‌ها، قیمت نفت همچنان در کانال ۶۰ دلار مهار شود. واقعیتی که پیامدهای اقتصادی و سیاسی آن، فراتر از بازار انرژی، بر معادلات کلان کشورهای تولیدکننده و مصرف‌کننده نفت سایه انداخته و چشم‌انداز سال پیش‌رو را با عدم قطعیت‌های جدی همراه کرده است.

در چنین شرایطی که بازار جهانی نفت زیر فشار هم‌زمان تنش‌های ژئوپلیتیکی، تهدیدهای مستقیم علیه ایران و واقعیت مازاد عرضه در کانال ۶۰ دلاری مهار شده، یکی از اصلی‌ترین پرسش‌ها در فضای اقتصادی کشور، نحوه مواجهه ایران با نوسانات قیمت و اطمینان از استمرار فروش نفت در بازارهای هدف است. به‌ویژه پس از تحولات اخیر در ونزوئلا و گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال تغییر آرایش مشتریان نفتی در آسیا، این دغدغه پررنگ‌تر شده که آیا فشارهای بیرونی می‌تواند بر قیمت فروش نفت ایران و تحقق منابع پیش‌بینی‌شده در بودجه اثر بگذارد یا خیر. در این راستا، وزیر نفت با تاکید بر اشراف کامل ایران بر بازار فروش و سازوکارهای قیمت‌گذاری، به این نگرانی‌ها پاسخ داد.

محسن پاک‌نژاد در پاسخ به این پرسش مبنی بر اینکه پس از تصرف نفت ونزوئلا از سوی آمریکا این احتمال مطرح می‌شود که شاید قیمت جهانی نفت کاهش یابد و این نگرانی‌ وجود دارد که قیمت فروش نفت ایران پایین‌تر از حد بودجه باشد، گفت: نفت بازاری پویاست.

وی با تاکید بر اینکه تعیین قیمت‌های پایه بر اساس شاخص‌های جهانی که خارج از کنترل ما هستند، تابعی از متغیرهای برون‌زا به‌شمار می‌آیند، ادامه داد: اشراف و توان تغییرات ایران و هماهنگی با خریداران نهایی، در قالب مذاکرات متناسب با هزینه‌های عملیاتی پیش می‌روند و شرایط عرضه در بازار و حجم تقاضا هم به‌صورت فصلی تغییر می‌کنند.

پاک‌نژاد تأکید کرد: شاخص‌های متفاوتی در تعیین قیمت موثر است و بی‌شک همکاران ما شاخص‌ها را مدنظر دارند و بهترین قیمت را برای فروش در نظر می‌گیرند.

وزیر نفت در واکنش به این نگرانی که آمریکا با توجه به اینکه نفت ونزوئلا را در اختیار دارد ممکن است با مشتریان دائمی ایران (مانند چین) وارد معامله شود، گفت: ما به حوزه کاری خود اشراف داریم و نباید نگران این بخش‌ها باشید.

برآیند تحولات اخیر بازار جهانی نفت نشان می‌دهد که اگرچه سایه تنش‌های ژئوپلیتیکی، تهدیدهای مستقیم علیه ایران و تحولات ونزوئلا بر فضای روانی بازار سنگینی می‌کند، اما معادلات اصلی همچنان بر محور واقعیت‌های عرضه و تقاضا می‌چرخد. در چنین فضایی، اظهارات وزیر نفت حاکی از آن است که سیاست انرژی کشور، نه بر مبنای واکنش‌های هیجانی، بلکه بر پایه شناخت دقیق از بازار، انعطاف در مذاکرات و هماهنگی مستمر با خریداران تعریف شده است. به‌نظر می‌رسد در شرایطی که قیمت نفت در کانال‌های محدود نوسان می‌کند، سیاست ایران حفظ سهم بازار و صیانت از منافع اقتصادی، از مسیر مدیریت هوشمندانه و اشراف عملیاتی بر بازار جهانی انرژی است؛ مسیری که عبور از آن بیش از هر چیز، نیازمند واقع‌بینی و پرهیز از نگرانی‌های شتاب‌زده است.