۸۰ درصد خاک نخلستان‌ها فقیر است

بامداد جنوب: خرما به‌عنوان یکی از مهم‌ترین محصولات کشاورزی و صادرات غیرنفتی ایران، نقشی کلیدی در اقتصاد مناطق جنوبی کشور، امنیت غذایی و اشتغال پایدار ایفا می‌کند. با وجود جایگاه بالای ایران در تولید جهانی خرما، فاصله معناداری میان حجم تولید و ارزش صادراتی این محصول دیده می‌شود؛ فاصله‌ای که ریشه آن را باید در چالش‌های ساختاری نخلستان‌ها جست‌وجو کرد. فقر ماده آلی خاک، تغذیه غیراصولی و مصرف بی‌هدف کودها ازجمله عواملی هستند که بهره‌وری واقعی را کاهش داده و تولید خرما را از مسیر علمی و پایدار دور کرده‌اند؛ مسائلی که اکنون زنگ خطری جدی برای آینده نخلستان‌های کشور به شمار می‌روند.

در همین زمینه رئیس پژوهشکده خرما و میوه‌های گرمسیری گفت: حدود ۸۰ درصد خاک نخلستان‌های کشور کمتر از ۰.۵ درصد ماده آلی دارند و همین فقر خاکی در کنار مصرف غیرهدفمند کودها باعث شده تولید خرما از مسیر تغذیه علمی و بهره‌وری واقعی فاصله بگیرد.

به نقل از ایانا، علیرضا جعفرنژادی گفت: «خرما یکی از محصولات مهم صادرات غیرنفتی و کشاورزی ایران است که علاوه بر ارزآوری، در تأمین نیازهای غذایی جامعه به‌ویژه در مناطق جنوبی، ایجاد اشتغال و درآمدزایی شهری و روستایی نقش مهمی دارد.»

او بیان کرد: «بر اساس آمار فائو در سال ۲۰۲۰، ایران با تولید سالانه بیش از ۳٫۱ میلیون تن خرما، سومین تولیدکننده این محصول در جهان محسوب می‌شود، اما از نظر ارزش صادراتی پس از تونس، امارات متحده عربی، پاکستان و عراق در رتبه پنجم قرار دارد.»

جعفرنژادی ادامه داد: «خرما در ۱۴ استان کشور تولید می‌شود که بیشترین سهم مربوط به سیستان و بلوچستان با ۱۸٫۱ درصد، فارس با ۱۵٫۲ درصد، جنوب استان کرمان با ۱۵٫۱ درصد و خوزستان با ۱۴٫۹ درصد است و این چهار استان در مجموع حدود ۶۳٫۳ درصد خرمای کشور را تأمین می‌کنند.»

رئیس پژوهشکده خرما و میوه‌های گرمسیری گفت: «استان خوزستان با سطح زیرکشت بیش از ۴۲ هزار هکتار نخلستان و تولید متوسط حدود ۱۹۹ هزار تن در سال، یکی از قطب‌های مهم تولید خرما در کشور به‌شمار می‌رود.»

جعفرنژادی با بیان این‌که مدیریت عناصر غذایی در ایجاد تولید پایدار و افزایش محصول بسیار حائز اهمیت است، گفت: «اما در حال حاضر اطلاعات قابل اتکایی از وضعیت عناصر غذایی خاک بسیاری از نخلستان‌ها وجود ندارد و همین موضوع موجب شده مصرف کودها بدون دانش کافی و به‌صورت توصیه‌های عمومی انجام شود.»

او افزود: «استفاده گسترده از خاک بدون توجه به ذخایر آن، انجام ندادن آزمون خاک و بی‌توجهی به نیاز گیاه در مراحل مختلف رشد، باعث شده بخش زیادی از خاک‌های نخلستانی دچار درجات مختلفی از کمبود عناصر غذایی شوند.»

جعفرنژادی ادامه داد: «نخل خرما نیز از این قاعده مستثنی نیست و تغذیه نخیلات غالباً به‌صورت غیرعلمی و بدون توجه به شرایط خاک، مراحل رشد نخل و انطباق نیاز غذایی گیاه با نوع عنصر مصرفی انجام می‌شود که نتیجه آن، بهره‌مند نشدن گیاه از عناصر غذایی به اندازه واقعی نیاز است.»

رئیس پژوهشکده خرما و میوه‌های گرمسیری با بیان این‌که گیاهان در مراحل مختلف رشدی نیاز غذایی متفاوتی دارند، گفت: «شناخت این نیازها و تأمین به‌موقع آن‌ها نقش مؤثری در افزایش عملکرد محصول و پیشگیری از بروز بسیاری از مشکلات دارد.»

وی خاطرنشان کرد: «تغذیه بهینه یکی از ارکان مدیریت بیماری‌های گیاهی است، زیرا کاربرد عناصر غذایی به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بر عوامل بیماری‌زا تأثیر گذاشته و بر ویژگی‌های ساختمانی گیاه مانند ضخامت کوتیکول و اپیدرم، سیلیسی و لیگنینی شدن بافت‌ها و همچنین قدرت و سرعت رشد گیاه مؤثر است.»

به گفته او تولید میوه در نخیلات تحت تأثیر عواملی مانند تغذیه، آبیاری و گرده‌افشانی قرار داشته و تغییر در هر یک از این عوامل می‌تواند باعث کاهش یا افزایش عملکرد شود.

وی گفت: «در میان این عوامل، گرده‌افشانی بیشترین اثر را دارد، اما کمبود عناصر غذایی و گرده‌افشانی ضعیف نیز می‌تواند موجب کاهش میوه‌نشینی و افت عملکرد شود؛ کاربرد بهینه کودها باعث افزایش تولید و بهبود خصوصیات کیفی میوه شده و عناصر پرنیاز و کم‌نیاز نقش مهمی در رشد و توسعه میوه دارند.»

جعفرنژادی مهم‌ترین چالش‌های تغذیه‌ای نخلستان‌های کشور را پایین بودن ماده آلی خاک، آهکی بودن، زهکشی ضعیف، شوری و قلیائیت بالا و تغذیه غیراصولی عنوان کرد و افزود: «حدود ۸۰ درصد خاک نخلستان‌ها کمتر از ۰٫۵ درصد ماده آلی دارند و بالا بودن آهک در این مناطق باعث کاهش جذب عناصر غذایی می‌شود.»

رئیس پژوهشکده خرما و میوه‌های گرمسیری با بیان این‌که میزان مصرف کودهای شیمیایی مانند اوره، سوپرفسفات تریپل و سولفات پتاسیم باید بر اساس آزمون خاک و سن درخت تعیین شود، اظهار داشت: «یک‌سوم کودهای نیتروژنی و تمام کودهای فسفری و پتاسیمی در انتهای بهمن یا اوایل اسفند مصرف‌شده و دو نوبت بعدی کود نیتروژنه به ترتیب در اوایل بهار و اوایل تابستان و منطبق با مرحله رشد درخت انجام می‌شود.»

جعفرنژادی ادامه داد: «توصیه عمومی مصرف اوره در نخلستان‌ها حدود ۱۵۲ تا ۲۲۰ گرم به ازای هر سال سن درخت، سوپرفسفات تریپل ۱۴۰ تا ۱۸۵ گرم و سولفات پتاسیم حدود ۱۷۰ تا ۲۰۰ گرم به ازای هر سال سن درخت است که این مقادیر باید با آزمون خاک تطبیق داده شود.»

وی با اشاره به این‌که در مرحله گل‌انگیزی از اواخر پاییز تا اواسط زمستان، مصرف کود روی و پتاسیم مایع توصیه می‌شود، افزود: «پیش از گرده‌افشانی محلول‌پاشی پتاسیم و جلبک و کودآبیاری نیتروژن و در مرحله حبابوک، محلول‌پاشی اسیدهای آمینه و ریزمغذی‌ها و مصرف کود NPK 20-20-20 سفارش می‌شود.»

رئیس پژوهشکده خرما و میوه‌های گرمسیری ادامه داد: «در مرحله کیمری، محلول‌پاشی پتاسیم، کلسیم و اسیدآمینه و کودآبیاری NPK 12-12-36، در مرحله خارک محلول‌پاشی پتاسیم و کلسیم و کودآبیاری NPK 12-12-36 و در مرحله رطب نیز محلول‌پاشی پتاسیم و مصرف همین فرمول کودی توصیه می‌شود.»

جعفرنژادی بر ضرورت نمونه‌برداری اصولی تأکید کرد و گفت: «تهیه نمونه مرکب خاک از اعماق ۰ تا ۳۰، ۳۰ تا ۶۰ و ۶۰ تا ۹۰ سانتی‌متر باید به‌صورت زیگزاگی از ۱۶ تا ۲۲ نقطه نخلستان انجام شود و نمونه‌ها به‌صورت جداگانه به آزمایشگاه ارسال شوند.» او افزود: «نمونه‌برداری آب آبیاری و تجزیه کامل آن برای تعیین کیفیت آب نیز ضروری است و ظرف نمونه باید پیش از برداشت چندین بار با همان آب شسته شود.»

جعفرنژادی ادامه داد: «ایجاد سه تا چهار چاله به ابعاد حدود ۴۰ در ۴۰ در ۴۰ سانتی‌متر در اطراف درخت در یک‌سوم انتهایی سایه‌انداز و پر کردن آن با ۱۵ تا ۲۰ کیلوگرم کود دامی پوسیده غیرشور به همراه کودهای شیمیایی بر اساس آزمون خاک توصیه می‌شود.»

رئیس پژوهشکده خرما و میوه‌های گرمسیری، گفت: «اجرای عملیات به‌زراعی شامل آبیاری صحیح، کنترل علمی علف‌های هرز، مدیریت آفات و بیماری‌ها و سایر مراقبت‌های فنی بر اساس دستورالعمل‌های تحقیقاتی، مکمل تغذیه بهینه است و نقش مهمی در افزایش پایداری تولید خرما در کشور دارد.»