خشکسالی رویکرد بهره‌برداری از فاضلاب را تغییر می‌دهد

بامدادجنوب_داود علیزاده

ایران در سال‌های اخیر با یکی از پیچیده‌ترین و ماندگارترین دوره‌های خشکسالی خود مواجه بوده است؛ پدیده‌ای که نه‌تنها منابع آب سطحی و زیرزمینی را با تهدید جدی روبه‌رو کرده، بلکه مدیریت پایدار آب را به یکی از اصلی‌ترین چالش‌های حکمرانی تبدیل کرده است. کاهش بارش‌ها، افزایش دما، رشد جمعیت، توسعه نامتوازن و مصرف بی‌رویه آب، شرایطی را رقم زده که دیگر نمی‌توان تنها با اتکا به منابع طبیعی پاسخگوی نیازهای شرب، کشاورزی و صنعتی کشور بود. در چنین شرایطی، بازچرخانی آب و استفاده مجدد از پساب تصفیه‌شده به‌عنوان یک راهکار کلان، پایدار و اجتناب‌ناپذیر بیش از هر زمان دیگری مورد توجه سیاست‌گذاران و مدیران حوزه آب قرار گرفته است.

هجدهمین همایش ملی معاونان و مدیران بهره‌برداری فاضلاب کشور که به میزبانی استان بوشهر برگزار شد، فرصتی برای بررسی وضعیت فعلی شبکه‌های فاضلاب، چالش‌های بهره‌برداری، ظرفیت‌های اقتصادی پساب و بیوگاز و همچنین نقش کلیدی بازچرخانی آب در عبور از خشکسالی‌های پیاپی بود. در این همایش، مسئولان ارشد شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور با ارائه آمار و تحلیل‌های تخصصی، بر ضرورت تغییر نگاه از توسعه صرف به سمت نگهداری، ارتقاء و بهره‌برداری بهینه از تاسیسات فاضلاب تاکید کردند.

معاون شرکت آب و فاضلاب کشور و مدیرکل دفتر نظارت و بهره‌برداری این شرکت، در این همایش با تاکید بر اهمیت بازچرخانی آب، آن را یکی از مهم‌ترین راهکارهای کلان کشور برای عبور از خشکسالی‌های پیاپی دانست. سید مرتضی احتشامی با اشاره به شرایط فعلی منابع آبی کشور اظهار کرد: مدیریت مصرف آب و بازگرداندن آب مصرف‌شده به چرخه استفاده، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی حیاتی برای تداوم حیات اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی کشور به شمار می‌رود.

وی با ارائه آماری از وضعیت فاضلاب کشور گفت: هم‌اکنون روزانه حدود ۶ میلیون و ۳۰۰ هزار مترمکعب فاضلاب در بیش از ۳۰۰ شهر و تعدادی از روستاهای کشور جمع‌آوری و از طریق ۳۲۲ تصفیه‌خانه فاضلاب تصفیه می‌شود. این حجم قابل توجه پساب، ظرفیتی بزرگ برای بازچرخانی و استفاده مجدد در بخش‌های مختلف به‌ویژه صنعت و کشاورزی محسوب می‌شود.

احتشامی با بیان اینکه در حال حاضر ۲۷۸ تصفیه‌خانه فاضلاب شهری و ۴۴ تصفیه‌خانه روستایی در کشور فعال است، افزود: استان اصفهان با ۳۴ تصفیه‌خانه فاضلاب، بیشترین تعداد تصفیه‌خانه‌های فعال کشور را در اختیار دارد و استان تهران نیز در رتبه دوم قرار گرفته است.

وی ادامه داد: شمار انشعابات فاضلاب کشور به حدود ۹ میلیون انشعاب رسیده و طول شبکه و خطوط انتقال فاضلاب بالغ بر ۷۵ هزار کیلومتر است. در مجموع، ۴۱ میلیون نفر معادل ۵۶ درصد جمعیت کشور تحت پوشش شبکه فاضلاب قرار دارند که این رقم نشان‌دهنده پیشرفت قابل توجه در توسعه زیرساخت‌های فاضلاب، در کنار چالش‌های جدی در حوزه نگهداری و بهره‌برداری است.

احتشامی تاکید کرد: در راستای نگهداری هرچه بهتر شبکه‌های فاضلاب، اقداماتی نظیر لایروبی، ویدئومتری و شست‌وشوی شبکه‌ها در اولویت‌های راهبردی شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور قرار گرفته و شرکت‌های آب و فاضلاب استانی موظف هستند عملکرد خود را مطابق شاخص‌های تعیین‌شده ارتقا دهند.

وی با اشاره به نحوه مصرف پساب تصفیه‌شده گفت: در حال حاضر بیشترین حجم پساب تولیدی تصفیه‌خانه‌های فاضلاب کشور در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرد و سهم صنعت از این منبع ارزشمند بسیار محدود است. این در حالی است که شرکت‌های صنعتی می‌توانند با افزایش استفاده از پساب، هم به پایداری منابع آب کمک کنند و هم فشار بر منابع آب شرب و زیرزمینی را کاهش دهند.

احتشامی افزود: از مجموع پساب تولیدی کشور، بیشترین سهم به استان تهران و کمترین سهم به کاشان اختصاص دارد که این موضوع نشان‌دهنده تفاوت‌های منطقه‌ای در میزان تولید و مصرف پساب است.

در ادامه این همایش، علیرضا جزءقاسمی، معاون راهبری و نظارت بر بهره‌برداری شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، با اشاره به تداوم خشکسالی‌ها در کشور گفت: سال آبی گذشته با کاهش ۴۰ درصدی بارش‌ها نسبت به میانگین بلندمدت، ایران پنجمین سال خشکسالی خود را پشت سر گذاشت و امسال نیز وارد ششمین سال خشکسالی شده‌ایم.

وی افزود: اگرچه امید می‌رود تداوم بارش‌های اخیر بتواند نوار خشکسالی‌های پیاپی را تا حدی قطع کند، اما برنامه‌ریزی کشور باید بر اساس سناریوهای کم‌آبی و مدیریت منابع محدود آب انجام شود.

جزءقاسمی با اشاره به شرایط سخت تابستان گذشته گفت: امسال با توجه به کاهش منابع آبی، تابستانی دشوار برای شرکت‌های آب و فاضلاب رقم خورد، اما با مدیریت مناسب و برنامه‌ریزی دقیق، آب شرب پایدار با کمترین تنش ممکن در اختیار هم‌وطنان قرار گرفت.

وی تاکید کرد: مدیریت تاسیسات بهره‌برداری، به‌ویژه در حوزه جمع‌آوری، انتقال و تصفیه فاضلاب، به دلیل پیچیدگی فنی و هزینه‌های بالای این تاسیسات، نیازمند دقت و نظارت مستمر است.

معاون راهبری و نظارت بر بهره‌برداری شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور با اشاره به تولید سالانه بیش از ۱.۸ میلیارد مترمکعب پساب تصفیه‌شده در کشور گفت: این عدد علاوه بر اهمیت زیست‌محیطی، ظرفیت اقتصادی بالایی دارد و می‌تواند بیش از پیش ارتقا یابد.

وی تصریح کرد: نگاه به تاسیسات فاضلاب باید از هزینه‌بر بودن به سمت درآمدزا بودن تغییر کند. در حال حاضر شرکت‌هایی در کشور وجود دارند که با سرمایه‌گذاری مناسب در حوزه پساب و تولید بیوگاز، به بهره‌وری و درآمد قابل توجهی دست یافته‌اند.

جزءقاسمی افزود: در حوزه مدیریت لجن نیز برخی شرکت‌ها پیشرو شده و توانسته‌اند با استفاده از فناوری‌های نوین، درآمدزایی مناسبی ایجاد کنند که این امر گامی مهم در جهت تنوع‌بخشی به سبد درآمدی شرکت‌های آب و فاضلاب و کاهش وابستگی به آب‌بها و فاضلاب‌بها است.

وی با تاکید بر ضرورت حفظ تاسیسات موجود گفت: در شرایط کنونی، گذار از نگاه توسعه‌محور به سمت بهره‌برداری، نگهداری و ارتقاء تاسیسات یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است. بخشی از درآمدهای حاصل از پساب و بیوگاز باید به ارتقاء تاسیسات و بهبود عملکرد شبکه‌ها اختصاص یابد.

جزءقاسمی خاطرنشان کرد: از امسال، ارزیابی شبکه‌های جمع‌آوری فاضلاب نیز در دستور کار قرار گرفته و به دلیل اهمیت این حوزه، نظارت جدی‌تری بر عملکرد شرکت‌های استانی اعمال خواهد شد.

در بخش دیگری از این همایش، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان بوشهر با اشاره به اهمیت شبکه فاضلاب در استان‌های ساحلی گفت: وجود شبکه فاضلاب در این استان‌ها از نظر بهداشت عمومی و حفاظت از محیط زیست دریایی اهمیت ویژه‌ای دارد.

علی بردستانی افزود: در حال حاضر شهرهای بوشهر، گناوه و دیلم از شبکه فاضلاب برخوردار هستند و امیدواریم با تأمین اعتبار و انجام مطالعات لازم، سایر شهرهای استان نیز در اولویت احداث شبکه فاضلاب قرار گیرند.

وی با اشاره به شرایط خاص استان بوشهر عنوان کرد: با وجود فعالیت صنایع مختلف در این استان، تاکنون مشتری مناسبی برای پساب فاضلاب پیدا نشده که یکی از دلایل اصلی آن، موقعیت ساحلی استان و استفاده گسترده از آب شیرین‌شده دریا است.

بردستانی ابراز امیدواری کرد: با بهره‌گیری از تجربیات استان‌های دیگر و برگزاری میزگردها و کارگاه‌های تخصصی، راهکارهای مناسبی برای ساماندهی و استفاده بهینه از پساب فاضلاب استان بوشهر شناسایی و اجرایی شود.

هجدهمین همایش ملی معاونان و مدیران بهره‌برداری فاضلاب کشور، همراه با نمایشگاه جانبی و کارگاه‌های آموزشی تخصصی، به مدت دو روز در بوشهر ادامه دارد و بستری برای تبادل تجربه، هم‌افزایی مدیریتی و ترسیم آینده‌ای پایدارتر برای مدیریت فاضلاب و بازچرخانی آب در کشور فراهم کرده است.