کتاب بهترین ابزار برای حفظ شادابی کودکان در بحران‌هاست

بامدادجنوب_الهام بهروزی

بحران‌ها از هر دستی همیشه تهدیدی جدی برای به هم‌ریختن امنیت روانی و آرامش درونی افراد به‌ویژه کودکان و نوجوانان به‌شمار می‌روند؛ چراکه با برهم زدن تعادل و برنامه ‌روتین زندگی آن‌ها، شرایطی ناشناخته و غیرمنتظره قد علم می‌کند که رویارویی با آن‌ها برای این افراد آسیب‌پذیری دوچندانی دارد. در چنین شرایطی روانشناسان و متخصصان سلامت اجتماعی توصیه می‌کنند که کودکان و افراد حساس و آسیب‌پذیر از اخبار منفی و شرایط تهدیدزا دور نگه داشته شوند.

در آشوب‌های اخیر متاسفانه شرایط استرس‌زایی بر کشور حاکم شد که نه تنها سلامت جسمانی، بلکه سلامت روانی کودکان را نیز نشانه گرفت. در این میان، برخی از کارشناسان فرهنگی توصیه کردند که خانواده‌ها با انجام فعالیت‌های فرهنگی و هنری نظیر نقاشی کشیدن، قصه‌گویی، تماشای فیلم و کارتون و از همه مهم‌تر کتاب خواندن، آن‌ها را از فضای متشنجی که بر جامعه در مدت کوتاهی مستولی شد، دور نگه دارند.

به عقیده این افراد، کتاب با توجه به ماهیت و کارکردی که دارد، می‌تواند دنیای آرام و امنی را برای کودکان در بحران‌ها بیافریند و تا حد زیادی از تنش‌های فکری و روانی که بر جامعه حاکم می‌شود، دور نگه دارد.

یک کارشناس حوزه کتاب در این باره به بامداد جنوب گفت: زمانی که فضای روانی جامعه تحت تاثیر بحران‌ها و بلایای طبیعی و انسانی نظیر جنگ، زلزله‌، آشوب‌ها و اعتراضات مردمی متشنج می‌شود، کودکان و سالمندان بیش از هر قشر دیگری در وضعیت مخاطره‌آمیزی قرار می‌گیرند، بنابراین ضرورت دارد در چنین شرایطی خانواده‌ها به شکل هوشمندانه، فضای امنی را برای این افراد فراهم کنند.

زهرا هلالیان‌مطلق در ادامه با اشاره به اینکه کودکان با توجه به اینکه درک و شناخت عمیق و ژرفی از حوادث و بحران‌ها ندارند، در رویارویی با اخبار منفی و حوادث در معرض آسیب‎‌ها و اختلالات جدی روانی قرار می‌گیرند، از همین‌رو، باید با برنامه‌سازی ذهن و روان آن‌ها را چنین مسائلی دور نگه داشت، افزود: در شرایط بحرانی باید تلاش کنیم که حس امنیت را به آن‌ها منتقل و با قصه‌گفتن یا پخش فیلم یا انیمیشن یا کارتون کودکان را در طول روز سرگرم کنیم.

به گفته وی، هنرهایی مانند نقاشی می‌توانند در شرایط بحرانی، مترجمان خوبی برای تخلیه اضطراب‌ها، استرس‌ها و ناآرامی‌های درونی کودکان باشند. مطالعات نشان داده است که اغلب کودکان در شرایط این‌چنینی به ترسیم اشکال مبهم روی می‌آورند که با واکاوی آن‌ها می‌توان تا اندازه‌ای پی به بی‌قراری‌ها آن برد. در چنین مواقعی می‌توان با همراه شدن با آن‌ها کمک کرد تا جهان ذهنی آن‌ها به آرامش برسد و رنگارنگ و شاد شود.

هلالیان‌مطلق، قصه‌گویی را دیگر راهکار اثربخش برای آرام کردن کودکان در شرایط بحرانی نظیر آنچه در ۱۸ و ۱۹ دی در پی آشوب‌های خیابانی در برخی از شهرها بروز پیدا کرد، دانست و افزود: در این شرایط هرگز کودکان را نباید از خانه بیرون آورد و تا جای ممکن آن‌ها را در امن‌ترین نقطه خانه قرار داد. می‌توان با قصه‌گویی موزیکال و متحرک آن‌ها را در فرایند قصه مشارکت داد تا دنیای ذهنی آن‌ه از هر گزند و آسیبی در امان بماند.

به عقیده وی، جهان قصه‌ها همواره میدان نبرد دو نیروی خیر و شر است که اغلب پایان‌بندی آن به پیروزی خیر علیه شر ختم می‎‌شود، بنابراین انتخاب قصه‌های جذاب و هدفمند در شرایط ملتهب می‌تواند کمک شایانی به سرگرم کردن معنامند کودکان کند. این قصه‌ها ضمن اینکه آن‌‎ها را مشغول و سرگرم می‌کند، چیزهای مهمی مثل گذشت، همدلی، همدردی و مهرورزی را به آن‌ها یاد می‌دهد، بی‌شک تقویت همدلی و همبستگی به روحیه‌بخشی و امیدآفرینی در کودکان منجر می‌شود.

این کارشناس و فعال فرهنگی اما کتاب را بهترین و مهم‌ترین ابزار برای شادابی کودکان در لحظات و شرایط بحرانی دانست و گفت: کتاب دنیای زیبایی را پیش روی کودکان می‌گشاید به‌ویژه کتاب‌های داستان و شعر. تحقیقات نشان داده است که شعرخوانی موجب افزایش معنادار هوش معنوی، توانایی مقابله با مشکلات، خودآگاهی، عشق و علاقه و توجه به ارزش‌های اخلاقی در کودکان می‌شود.

وی با تاکید بر اینکه داستان‌ها نیز کارکردهای متفاوتی در روحیه کودکان داشته و دارند، تصریح کرد: کودک عموما در داستان‌ها با قهرمان‌ها و شخصیت‌های اول هم‌ذات‌پنداری می‌کنند و همین باعث می‌شود که ذهنشان کاملا در جهان داستان احاطه شود برای لحظات یا ساعاتی! آن‌ها در چالش‌ها و مشکلات پا به پای شخصیت‌های داستان پیش می‌روند تا به راهکارهای راهگشایی که در ادامه قصه رخ عیان می‌کنند، برسند. همه این داستان‌ها پر از درس و پند هستند. والدین به راحتی می‌توانند با مانوس کردن کودکان‌شان با کتاب، ضمن اینکه به‌صورت غیرمحسوس آن‌ها را از شرایط پراضطراب دور نگه می‌دارند، بسیاری از نکات مهم را به زبان داستان به آن‌ها می‌آموزند.

هلالیان مطلق تاکید کرد: تحقیقات و مطالعات فرهنگی در سال‌های اخیر نشان داده است که در عصری که به عصر هوشمندسازی و انفجار تکنولوژی شهره شده است، زیست کودکان به‌شکل بارزی با گوشی‌های هوشمند و دیگر وسایل ارتباطی عجین شده است، از همین‌رو، آن‌ها به‌راحتی از طریق تلفن همراه در معرض انواع خبرها و آسیب‌ها قرار دارند. بنابراین بهتر است که گوشی‌های هوشمند آن‌ها به کتابخانه‌ها یا سینماهای کوچکی مبدل شود تا بدین‌شکل دنیا را متوازن با رشد طبیعی‌شان بشناسند. متاسفانه امروزه، گوشی‌های هوشمند و دیگر عناصر مدرنیته موجب شده که اغلب کودکان با دنیای بزرگ‌ترها مانوس شوند تا دنیای کودکانه!

این فعال فرهنگی یادآور شد: امروز بسیاری از آثار فاخر ادبی جهان و ایران به کتاب‌های الکترونیکی یا گویا مبدل شده‌اند که می‌توان آن‌ها را در گوشی‌های همراه کودکان بارگذاری کرد تا مورد مطالعه قرار بگیرند. البته من توصیه می‌کنم که تا جای ممکن برای کودکان تا سن مورد توصیه روانشناسان برای استفاده از تلفن همراه، گوشی هوشمند تهیه نشود و به جای آن، ابزارهای دیگری مثل کتاب یا بازی‌های فکری و… خریداری شود. مطلوب این است که در تهیه کتاب، خانواده‌ها ذائقه و سلیقه کودک خود را مورد توجه قرار بدهند تا کودک با کتاب ارتباط بگیرد و به خواندن یا شنیدن آن راغب و علاقه‌مند شود.