شهر موجودی زنده است، نه میدان رقابت سیاسی

بامدادجنوب_مریم خوئینی

با نزدیک شدن به انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا، ارزیابی عملکرد شوراهای گذشته و بررسی مسیر پیش‌رو بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. در همین راستا، گفت‌وگویی داشتیم با حمیده ماحوزی، عضو پیشین شورای شهر بوشهر که بیش از ده سال تجربه حضور در این نهاد مردمی را دارد و از مسائل، چالش‌ها و فرصت‌ها آگاه است. در این مصاحبه، ماحوزی از ضرورت‌های بازتعریف نقش شوراها، توجه به توسعه متوازن شهری و لزوم حضور افراد متخصص و دلسوز در تصمیم‌گیری‌های شهری سخن می‌گوید. او یادآور شد که شهر به عنوان پیچیده‌ترین ساختار تمدن بشری نیازمند حکمرانی هوشمند، مشارکت‌جو و آینده‌نگر است.

ماحوزی با بیان اینکه شورای شهر نهادی تولد یافته از اراده مردم است که نقشی محوری در هدایت شهرها ایفا می‌کند، به تجربیات ۱۰ ساله عضویتش در شورای شهر بوشهر اشاره کرد که در آن صحنه‌های زیادی را به چشم دیده‌ است از تصویب یک طرح تاریخی برای نوسازی بافت فرسوده تا گلایه‌های همیشگی شهروندان از ترافیک و نبود پارکینگ، پسماند، مشکلات در زمینه خدمات شهری و … ؛ مسائلی که تنها گزارش‌های اداری نیستند بلکه روایت زندگی روزمره در شهر بوشهر هستند.

بوشهر در تقاطع یک بحران و یک فرصت تاریخی

وی افزود: بوشهر در تقاطع یک بحران و یک فرصت تاریخی ایستاده است. از یک سو فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی، کم‌آبی، رشد شتابان جمعیت، و از سوی دیگر ظرفیت‌های بی‌نظیر گردشگری، اقتصادی و فرهنگی. در این میانه مدیریت شهری چگونه می‌تواند نقش خود را به درستی ایفا کند؟ این موضوعی پژوهشی است و به واکاوی بیشتر در مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر بوشهر نیاز دارد تا مهم‌ترین چالش‌های پیش روی مدیریت شهری را شناسایی کند و راهبردهای عملیاتی را برای تبدیل این چالش‌ها به فرصت‌ها پیشنهاد بدهد.

این عضو پیشین شورای شهر بوشهر با تاکید بر اینکه کلید حل معضلات بوشهر نه در بودجه کلان بلکه در حکمرانی خوب محلی و مشارکت واقعی ذی‌نفعان نهفته است، گفت: رسیدن‌ به این مهم با همکاری شوراهای شهر و شهرداری‌ها امکان‌پذیر است.

لزوم بهینه‌سازی زیرساخت‌های پایه

ماحوزی نیاز بوشهر را ایجاد و بهینه‌سازی زیرساخت‌های پایه و توسعه متوازن شهری عنوان کرد به گونه‌ای که هم پاسخگوی نیازهای فعلی مردم باشد و هم شهر را برای رشد آینده آماده کند. برای مثال طراحی و گسترش شبکه معابر و تقاطع‌ها برای جلوگیری از ترافیک، ایجاد پارکینگ‌هایی مورد نیاز مثل خیابان امام، خیابان لیان، اطراف بازار مرکزی و توسعه حمل و نقل عمومی، اتوبوس، تاکسیرانی و صد البته مسیرهای دوچرخه‌سواری امن و پیاده‌روی، از نیازهای امروز بوشهر هستند.

وی، نظارت صحیح و اصولی بر ساخت‌وسازها، خدمات پایه شهری مثل مدیریت پسماند و بازیافت، تامین و توزیع آب آشامیدنی سالم، برق، اینترنت، توسعه فضاهای سبز و همچنین حمایت از کسب‌وکارهای کوچک و جذب سرمایه‌گذاری و افزایش ظرفیت‌های گردشگری از دیگر نیازهای بوشهر برشمرد.

راه‌های افزایش مشارکت شهروندان

این عضو اسبق شورای شهر بوشهر در پاسخ به این سوال که چطور می‌توان مشارکت شهروندان را در مدیریت شهری افزایش داد، گفت: اول اینکه شفافیت و دسترسی به اطلاعات بسیار مهم است. انتشار داده‌های مربوط به بودجه، پروژه‌ها، مناقصه‌ها و عملکرد شهرداری در یک پلتفرم برخط می‌تواند در اختیار شهروندان قرار بگیرد دوم اطلاع‌رسانی فعال با استفاده از تابلوهای الکترونیکی در سطح شهر، پیامک، استفاده از اپلیکیشن‌های موبایلی و شبکه‌های اجتماعی درباره تصمیمات و جلسات شورای شهر، سومین مورد ایجاد یک اپلیکیشن جامع برای گزارش مشکلات از سوی مردم و رای‌گیری درباره پروژه‌های کوچک، و چهارمین مورد ایجاد یک تارنمای برخط که در آن شهروندان بتوانند به طور مستقیم با مسئولان و نمایندگان خود در ارتباط باشند، نظر خود را ارائه بدهند و روند پیگیری پیشنهادهای خود را ببینند. استفاده از نقشه‌های تعاملی که شهروندان بتوانند مشکلات و پیشنهادهای خود را به طور مستقیم روی نقشه ثبت بکنند هم ضروری است.

وی ادامه داد: همچنین سازوکار‌های مشارکتی مثل شورایاری محلات باید تقویت بشوند و با دادن بودجه و اختیارات واقعی تصمیم‌گیری در مورد امور محله به آنها واگذار شود. نکته بعد، برگزاری جلسات منظم با حضور شهردار، اعضای شورا، مدیران ارشد در محلات مختلف. باید اعضای شورا و شهردار در بین شهروندان باشند.

ماحوزی با تأکید بر تشکیل گروه‌های مشورتی با حضور شهروندانی که در زمینه‌های امور شهری پیشینه دارند، اجرای پویش‌های آگاهی‌بخش در موضوعاتی چون تفکیک پسماند، حفاظت از محیط زیست و مصرف بهینه آب و ایجاد برنامه‌های داوطلبانه شهری را از جمله کارهایی عنوان کرد که شهروندان را از ناظران منفعل به بازیگران فعال مدیریت شهری تبدیل می‌کند. البته باید در کنار این‌ها، کارگاه‌های آموزشی برای آشنایی مردم با حقوق شهروندی، فرآیندهای مدیریت شهری و شیوه‌های اثرگذاری بر تصمیم‌گیری‌ها، برگزار شود.

مدیرکل اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی استان بوشهر، به نقش فرهنگ و هنر در مدیریت شهری اشاره کرد و گفت: معتقدم این حوزه ظرفیت بسیار بالایی برای کمک به مدیریت شهری دارد. هنرمندان و هنردوستان می‌توانند در طراحی پارک‌ها و اماکن فرهنگی، برگزاری رویدادهای هنری، جشنواره‌های خیابانی، نقاشی‌های دیواری و نمایشگاه‌هایی که بازتاب‌دهنده هویت جمعی شهر هستند، نقش‌آفرینی کنند. نویسندگان نیز می‌توانند با تولید آثار و ایده‌های خلاقانه در زمینه مسائل شهری، به تصمیم‌گیران در مسیر توسعه و بهبود مدیریت شهری یاری رسانند.

صدای همه شنیده شود

ماحوزی با اشاره به اهمیت ظرفیت‌های آموزشی و جوانان، افزود: ایجاد اتاق‌های دانش‌آموزی و دانشجویی می‌تواند به بروز ایده‌های نو از سوی نسل جوان کمک کند. استفاده از توان مدارس، دانشگاه‌ها و ایده‌های استارتاپی، مشارکت شهروندان را تقویت می‌کند و به تصمیم‌سازی‌های شهری جهت می‌دهد.

او ادامه داد: توجه به سالمندان، زنان، افراد دارای نیازهای ویژه و معلولان از الزامات مدیریت شهری است. متأسفانه گاهی صدای این گروه‌ها کمتر شنیده می‌شود، در حالی‌که شنیدن دیدگاه‌های آنان می‌تواند بسیاری از چالش‌های شهری را حل کند و به شکل‌گیری مدیریتی جامع‌تر، انسانی‌تر و کارآمدتر بینجامد.

ماحوزی تأکید کرد: باید بدانیم مشارکت شهروندان یک مسابقه دوِ سرعت نیست، بلکه یک دوِ امدادی است. موفقیت در گام نخست، انگیزه‌ای برای ادامه مسیر و مشارکت مؤثرتر در مراحل بعدی ایجاد می‌کند.کلید این مشارکت در یک نکته نهفته است: احترام به وقت و نظر شهروندان و نشان دادن تأثیر واقعی مشارکت آنها در تصمیم‌گیری‌های شهری.

وی گفت: شهر پویا، سالم و قابل‌زیست بدون حضور و نقش‌آفرینی شهروندان شکل نمی‌گیرد. شهروندان ناظر و گزارشگر هستند و ما باید به دیدگاه‌ها و پیشنهادهای آنان احترام بگذاریم و از ظرفیت فکری و تجربی آنها بهره بگیریم.

ماحوزی شهروند آگاه، را شریک در ساختن شهری بهتر عنوان کرد و ادامه داد: حضور شهروندان به عنوان شاهدان اجتماعی در مناقصات پروژه‌های عمومی و پیگیری اخبار مرتبط با مدیریت شهری، از بروز فساد و تخلف جلوگیری می‌کند و موجب افزایش شفافیت و اعتماد عمومی می‌شود. همچنین شهروندان باید خود را مربی فرهنگ شهروندی بدانند و الگوی رفتاری برای دیگران باشند. هر شهروند می‌تواند سفیر فرهنگ شهر خود باشد؛ با ارائه ایده‌های ملموس، مشارکت در حل مشکلات کوچک محله‌ای و مراقبت از کوچه‌ها و خیابان‌های محل زندگی‌اش.

چهار اصل کلیدی برای مقابله با چالش‌ها

وی در ادامه گفت: با توجه به تجربیات گذشته و چالش‌های پیش‌رو، چهار اصل کلیدی را می‌توان به‌عنوان راهبرد اساسی در حوزه مدیریت شهری پیشنهاد داد: تاب‌آوری، هوشمندی، مشارکت و شفافیت. شهر همانند یک موجود زنده است و نباید آن را با پروژه‌های پرزرق‌وبرق اما بی‌ثبات اداره کرد. آنچه اهمیت دارد، پایداری در تصمیم‌گیری و تکیه بر منافع واقعی مردم است. شهر هوشمند نیز باید با محوریت خدمت به شهروندان طراحی شود، نه صرفاً با تکیه بر فناوری.

این عضو اسبق شورای شهر، افزود: اعضای شورای شهر در واقع امانت‌داران مردم هستند. اعتباری که با رأی شهروندان به دست می‌آید، تنها با عملکردی شفاف، پاسخگو و خردمندانه قابل حفظ و تقویت است. در سال‌های گذشته، چالش‌هایی مانند ناهماهنگی میان نهادهای دولتی و مدیریت شهری، محدودیت‌های مالی و کمبود مهارت‌های فنی همواره به قوت خود باقی مانده‌اند. این مشکلات ریشه‌ای‌اند و باید به‌صورت ساختاری مورد بررسی و اصلاح قرار گیرند، چراکه بسیاری از نابسامانی‌های شهری از همین نقاط ضعف سرچشمه می‌گیرند. برای عبور از این چالش‌ها، لازم است شوراها به سمت تمرکززدایی و تصمیم‌گیری محلی‌تر حرکت کنند. این امر می‌تواند زمینه‌ساز افزایش کارایی و عدالت در مدیریت شهری باشد.

شوراهای شهر بیش از حد سیاسی‌اند

ماحوزی با بیان اینکه یکی از آسیب‌های جدی سال‌های اخیر، سیاسی شدن بیش از حد شوراهای شهر است، گفت: به‌مرور، جریان‌های مختلف سیاسی شورا را به‌عنوان پایگاهی برای قدرت و اعتبار تلقی کردند؛ در حالی‌که اگر شورا صرفاً نهادی تخصصی و مردمی باقی می‌ماند، شهروندان احساس امنیت و اعتماد بیشتری می‌کردند. سیاسی شدن شوراها پیامدهای متعددی دارد؛کمرنگ شدن نگاه تخصصی، غلبه مباحث ایدئولوژیک بر مسائل واقعی شهر، ایجاد شکاف میان اعضا و کاهش کارایی تصمیم‌گیری. شورا نهادی برای حکمرانی محلی است، اما وقتی به ابزار سیاست‌ورزی تبدیل شود، از رسالت اصلی خود که پاسخگویی به نیازهای روزمره مردم است فاصله می‌گیرد و در نهایت، موجب کاهش مشارکت عمومی خواهد شد.

وی تأکید کرد که اعضای شورا اگر بخواهند موفق‌تر عمل کنند، باید از تجربه‌های ارزشمند اعضای پیشین استفاده کنند. این افراد با تکیه بر سرمایه اجتماعی و شناخت عمیق از مسائل شهری، می‌توانند بهترین مشاوران، ناظران و تسهیل‌گران برای مدیریت شهری باشند. متأسفانه در برخی موارد، اعضای سابق شورا به‌جای آنکه به‌عنوان سرمایه‌ای برای تداوم تجربه تلقی شوند، به چشم رقیب نگریسته می‌شوند؛ در حالی‌که شهر زمانی رشد می‌کند که همه در کنار هم باشند، نه در برابر هم.