از اتاق معاینه تا حافظه خلیج‌فارس

بامدادجنوب_غلامحسین کروبی

در جنوب ایران، نام‌هایی هستند که تنها به یک حرفه تعلق ندارند؛ نام‌هایی که وقتی از آن‌ها سخن می‌گوییم، ناگزیر باید از چند جهان متفاوت حرف بزنیم: از پزشکی و دانشگاه تا پژوهش، فرهنگ، تاریخ و هویت یک سرزمین. دکتر ایرج نبی‌پور یکی از این نام‌هاست؛ پزشک، پژوهشگر و استاد دانشگاه علوم پزشکی بوشهر که بخش مهمی از زندگی علمی خود را صرف توسعه دانش پزشکی در جنوب ایران، مطالعه سلامت مردم، پژوهش درباره خلیج‌فارس و بازخوانی تاریخ پزشکی این سرزمین کرده است. در «جهان دیدگان» این هفته، به مناسبت روز پزشک، به سراغ این چهره‌های شناخته‌شده علمی و دانشگاهی بوشهر رفته‌ایم. در کارنامه او، درمان بیمار با تأسیس نهادهای علمی، مطالعه سالمندی، پژوهش‌های زیست‌پزشکی و ثبت حافظه تاریخی پزشکی جنوب درهم تنیده شده است.

در شروع از استاد می‌خواهیم از خودش بگوید: «من متولد بوشهر در سال ۱۳۴۲ هستم. تحصیلات پزشکی‌ام را در دانشگاه علوم پزشکی شیراز آغاز کردم و پس از دریافت دکترای پزشکی و تخصص بیماری‌های داخلی، در دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در رشته غدد درون‌ریز و متابولیسم ادامه تحصیل دادم و بورد فوق‌تخصصی این رشته را دریافت کردم؛ اما به‌مرور برای من روشن شد که پزشکی فقط درمان یک بیمار نیست. پزشک وقتی با بیمار، خانواده و جامعه روبه‌رو می‌شود، با مجموعه‌ای از مسائل مواجه است که بسیاری از آن‌ها خارج از اتاق معاینه قرار دارند. همین نگاه، مسیر مرا از درمان صرف به سمت پژوهش، آموزش و مسائل سلامت جامعه کشاند.»

از درمان بیمار تا ساختن نهادهای علمی

یکی از وجوه برجسته کارنامه نبی‌پور، تلاش برای ایجاد زیرساخت علمی در جنوب کشور است. او ریاست پژوهشکده علوم زیست‌پزشکی خلیج‌فارس را بر عهده داشته و در تأسیس و شکل‌گیری مرکز تحقیقات زیست‌فناوری دریایی خلیج‌فارس و مرکز تحقیقات طب گرمسیری و عفونی خلیج‌فارس نقش داشته است.

فعالیت در مرکز تحقیقات پزشکی هسته‌ای خلیج‌فارس، معاونت پژوهشی و عضویت در هیئت امنای دانشگاه علوم پزشکی بوشهر نیز از دیگر بخش‌های کارنامه مدیریتی و علمی اوست.

نبی‌پور درباره ارزش این تجربه می‌گوید: «به اعتقاد من، اگر قرار باشد جنوب کشور در حوزه علم و فناوری پیشرفت کند، نمی‌توان همه‌چیز را از تهران و مراکز دیگر انتظار داشت. بوشهر ظرفیت‌های بسیار بزرگی دارد؛ از خلیج‌فارس و زیست‌بوم دریایی گرفته تا مسائل پزشکی و بیماری‌های مناطق گرمسیری. ریاست پژوهشکده علوم زیست‌پزشکی خلیج‌فارس و مشارکت در شکل‌گیری مراکزی مانند مرکز تحقیقات زیست‌فناوری دریایی خلیج‌فارس، مرکز تحقیقات طب گرمسیری و عفونی خلیج‌فارس و مرکز تحقیقات پزشکی هسته‌ای خلیج‌فارس در همین چارچوب قابل فهم است. برای من، ساختن یک نهاد علمی گاهی از انتشار یک مقاله مهم‌تر است؛ چون نهاد می‌تواند بعد از ما هم به تولید علم ادامه دهد.»

او در عرصه بین‌المللی نیز سابقه استادی مدعو در بیمارستان کنکورد دانشگاه سیدنی استرالیا و همکاری با برنامه تحقیقاتی بیماری‌های استخوان انستیتو آنزاک استرالیا در کارنامه او دیده می‌شود.

این مسیر نشان می‌دهد دغدغه او صرفاً تولید مقاله یا کسب عنوان دانشگاهی نبوده است؛ او کوشیده ظرفیت‌های علمی در منطقه‌ای شکل بگیرد که بتواند خود به قطبی برای پژوهش‌های پزشکی تبدیل شود.

کارنامه‌ای با ۱۵۳ مقاله علمی

بر اساس اطلاعات موجود در رزومه علمی دکتر نبی‌پور، او ۹۰ مقاله انگلیسی و ۶۳ مقاله فارسی منتشر کرده است؛ کارنامه‌ای شامل ۱۵۳ مقاله علمی که طیفی از موضوعات پزشکی و سلامت عمومی را دربرمی‌گیرد.

پژوهش‌های او به حوزه غدد و متابولیسم محدود نمانده است؛ از دیابت، بیماری‌های استخوان و پوکی استخوان تا بیماری‌های قلبی ـ عروقی، عوامل خطر بیماری‌های مزمن، سلامت جمعیت و مطالعات مرتبط با خلیج‌فارس در این مسیر دیده می‌شود.

در میان پژوهش‌های او، مطالعه مربوط به نقش اسید اوریک در سلامت استخوان که سال ۲۰۱۱ در نشریه Journal of Bone and Mineral Research منتشر شد، جایگاه ویژه‌ای دارد. با این حال، آنچه مسیر علمی نبی‌پور را متمایز می‌کند، تنها شمار مقاله‌ها نیست؛ بلکه تنوع پرسش‌هایی است که در پی آن‌ها بوده است: چگونه می‌توان دانش پزشکی را با نیازهای واقعی جامعه پیوند زد؟

سالمندی؛ مسئله امروز و آینده ایران

یکی از مهم‌ترین پروژه‌های علمی مرتبط با نبی‌پور و تیم پژوهشی او، مطالعه سلامت سالمندی بوشهر و برنامه سلامت سالمندی بوشهر است؛ مطالعه‌ای آینده‌نگر که با هدف شناسایی عوامل مؤثر بر سلامت سالمندان و میزان شیوع آن‌ها طراحی شده است.

هدف این پژوهش، محدود به تولید داده و مقاله نیست. نتایج آن می‌تواند اطلاعات مورد نیاز پزشکان، سیاست‌گذاران، مدیران برنامه‌های بهداشتی و خود سالمندان را فراهم کند تا تصمیم‌گیری درباره پیشگیری از مشکلات دوران سالمندی، ارتقای کیفیت زندگی و کاهش بار اقتصادی بیماری‌ها بر پایه داده‌های دقیق‌تری صورت گیرد.

این رویکرد، سالمندی را از موضوعی صرفاً پزشکی خارج می‌کند و آن را به مسئله‌ای جمعیتی، اجتماعی، اقتصادی و مرتبط با حکمرانی سلامت تبدیل می‌سازد.

نبی‌پور در این‌باره می‌گوید: «چون سالمندی، مسئله آینده نیست؛ مسئله امروز ماست که در سال‌های آینده بسیار جدی‌تر خواهد شد. «برنامه سلامت سالمندی بوشهر» با هدف شناخت عوامل مؤثر بر سلامت سالمندان و میزان شیوع آنها طراحی شد. هدف فقط تولید داده نبود؛ می‌خواستیم اطلاعاتی فراهم شود که پزشکان، سیاست‌گذاران، مدیران نظام سلامت و خود سالمندان بتوانند از آن استفاده کنند. اگر بتوانیم عوامل خطر را زودتر بشناسیم، از بسیاری از مشکلات دوران سالمندی پیشگیری کنیم و کیفیت زندگی سالمندان را بالا ببریم، هم خانواده‌ها کمتر آسیب می‌بینند و هم هزینه‌های سنگینی بر جامعه تحمیل نمی‌شود. من معتقدم باید سال‌ها پیش از سالمند شدن، برای سالمندی سالم برنامه‌ریزی کنیم…» اهمیت این پروژه برای بوشهر نیز در همین نکته است که تجربه یک استان می‌تواند به بخشی از دانش مورد نیاز ایران در مواجهه با موج سالمندی جمعیت تبدیل شود.»

پزشکی که تاریخ را فراموش نکرد

وجه متفاوت شخصیت علمی نبی‌پور از جایی آشکار می‌شود که مسیر او از پزشکی به سمت تاریخ و فرهنگ امتداد پیدا می‌کند. او ۷۵ عنوان کتاب تألیف و ترجمه در کارنامه دارد؛ آثاری در زمینه پزشکی، تاریخ پزشکی، خلیج‌فارس، پزشکی دریایی، گیاهان دارویی، سیراف، بوشهر و میراث پزشکی تمدن اسلامی.

این علاقه، ادامه همان نگاه گسترده او به علم است: برای فهم پزشکی امروز، باید دانست انسان‌های این سرزمین در گذشته چگونه با بیماری، درمان، دارو و سلامت روبه‌رو می‌شده‌اند.

او می‌گوید: «خلیج‌فارس برای من فقط یک پهنه جغرافیایی نیست؛ یک آزمایشگاه بزرگ تاریخی، زیستی و انسانی است که هنوز بخش‌های زیادی از آن شناخته نشده است.»

هفت سال برای روایت تاریخ پزشکی خلیج‌فارس

یکی از پروژه‌های متفاوت نبی‌پور، پژوهش و تولید مجموعه مستند «تاریخ پزشکی خلیج‌فارس از دوره ایلامیان تا دوره معاصر» است. این مجموعه در سه قسمت حدود ۴۰ دقیقه‌ای تولید شده و پژوهش و ساخت آن، بنا بر اطلاعات موجود، حدود هفت سال به طول انجامیده است.

تهیه‌کنندگی و پژوهش این مستند بر عهده دکتر ایرج نبی‌پور و کارگردانی آن بر عهده رضا حسین‌پور بوده است. این پروژه تلاش می‌کند تاریخ پزشکی خلیج‌فارس را از دوره‌های باستانی تا زمان معاصر بازخوانی کند؛ تلاشی فراتر از یک تولید رسانه‌ای معمولی که با حافظه علمی و فرهنگی جنوب گره خورده است.

نبی‌پور معتقد است: «اگر تاریخ پزشکی‌مان را ثبت نکنیم، بخشی از هویت علمی و فرهنگی‌مان را از دست خواهیم داد.»

همین نگاه در فعالیت‌های او در حوزه تاریخ پزشکی خلیج‌فارس و موزه تاریخ پزشکی بوشهر نیز بازتاب یافته است؛ تلاشی برای آنکه میراث پزشکی جنوب فقط در کتاب‌ها و آرشیوها باقی نماند و به بخشی از حافظه عمومی جامعه تبدیل شود.

تأسیس و سردبیری مجله «طب جنوب»، فعالیت در نشریات تخصصی غدد و متابولیسم و مشارکت در مراکز پژوهشی پزشکی مبتنی بر شواهد نیز از دیگر بخش‌های این کارنامه است. او در سال ۱۳۸۸ به عنوان چهره ماندگار بوشهر معرفی شد و در سال ۱۳۹۰ نیز عنوان استاد برجسته بنیاد ملی نخبگان در جشنواره علامه طباطبایی را دریافت کرد.

او درباره پیوندش با زادبوم خود می‌گوید: «بوشهر برای من فقط محل تولد نیست؛ بخشی از هویت علمی من است. همیشه فکر کرده‌ام اگر قرار است کاری ماندگار انجام دهیم، باید بخشی از آن را برای همین سرزمین انجام دهیم.»

علم برای انسان است

اگر قرار باشد کارنامه چند دهه فعالیت علمی ایرج نبی‌پور در چند واژه خلاصه شود، شاید باید از پزشکی، پژوهش، سالمندی، خلیج‌فارس و تاریخ نام برد؛ اما در پس همه این‌ها یک مفهوم مشترک وجود دارد: انسان.

او از بیماری به سلامت رسیده، از سلامت به جامعه، از جامعه به سالمندی و از خلیج‌فارس به تاریخ و آینده نگاه کرده است. پزشکی در این نگاه، فقط درمان در اتاق معاینه نیست؛ علمی است که باید با پیشگیری، شناخت جامعه، محیط‌زیست، تاریخ و زندگی روزمره مردم ارتباط برقرار کند.

نبی‌پور می‌گوید: «پژوهش وقتی ارزشمند است که در نهایت بتواند تغییری در زندگی انسان ایجاد کند؛ حتی اگر این تغییر کوچک باشد.»

شاید همین نگاه، دلیل ماندگاری نام او در بوشهر و جنوب ایران باشد؛ نه صرفاً به دلیل تعداد کتاب‌ها، مقاله‌ها یا عنوان‌های دانشگاهی، بلکه به دلیل کوششی پیوسته برای پیوند دادن علم با سرزمین و انسان.

او درباره نسل آینده پژوهشگران نیز می‌گوید: «دوست دارم نسل بعدی پژوهشگران بوشهر از ما جلوتر بروند؛ اگر آنها از ما بهتر و موفق‌تر باشند، یعنی تلاش‌های ما بیهوده نبوده است.»

و در نهایت، چشم‌اندازی را ترسیم می‌کند که پزشکی را به بیمارستان محدود نمی‌داند: «آینده پزشکی فقط در بیمارستان‌ها ساخته نمی‌شود؛ بخشی از آن در پژوهش، پیشگیری، شناخت جامعه، توجه به سالمندان و حتی شناخت تاریخ و فرهنگ خودمان ساخته خواهد شد.»