از ترجمه ۱۱۰ حیات‌داودی تا خوانش علمی خلیفه‌زاده

بامدادجنوب_الهام بهروزی

فارسنامه ابن‌بلخی یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی است که درباره تاريخ و جغرافياى محلى عمومى منطقه فارس در اوايل قرن ششم هجرى‌قمرى نوشته شده و قديمى‌ترين كتابى است كه اطلاعات جامع و منحصربه‌فردى را درباره فارس به زبان فارسى و با انشايى سليس و روان و در شيوه‌اى موجز عرضه کرده‌است.

بدیهی است فارسنامه بلخی از زمان تاليف، به‌عنوان منبعى معتبر در شناخت فارس، مورد قبول و استفاده پژوهشگران و صاحب‌نظران قرار گرفته‌است. متاسفانه از مولف كتاب، اطلاعات چندانى در دست نيست، جز اينكه وى از ديوانيان عصر در ايالت فارس بود. اما خلیفه¬زاده در این چاپ به گمانه¬زنی در مورد نام مولف فارسنامه نیز پرداخته است.

نویسنده فارسنامه در مقدمه‌ كتاب، هدف از نگارش آن را توصيف وضعيت تاريخى و جغرافيايى فارس به منظور آگاه كردن سلطان سلجوقى از موقعيت اين ايالت معرفی کرده است. به هر روی، این کتاب در شناسایی بخشی از تاریخ محلی جنوب کشور از اهمیت بسزایی برخوردار است. فارسنامه ابن‌بلخی با توجه به اهمیتی که داشته، الله‌کرم‌خان حیات‌داودی، مترجم بندرریگی نیز اقدام به ترجمه این اثر می‌کند. علیرضا خلیفه‌زاده که در سال 1401 به تصحیح کتاب شش فصل به قلم این نویسنده فقید جنوبی همت گماشت، در ادامه، ترجمه حیات‌داودی از فارسنامه ابن‌بلخی را نیز تصحیح و ترجمه کرده است که تابستان امسال از سوی انتشارات «سرای کتاب» راهی بازار نشر شده است.

علیرضا خلیفه‌زاده در خصوص پیشینه ترجمه این اثر به بامداد جنوب گفت: بخش ‏جغرافیایی‏ ‏فارسنامه ‏ابن‏بلخی ‏را ‏در ‏1912 ‏گای ‏لسترنج ـ متخصص ‏جغرافیای‏ ‏تاریخی ‏ایران ‏و ‏نویسنده کتاب سرزمین‌های ‏خلافت ‏شرقی ـ ‏با ‏دقت ‏فراوان ‏به ‏انگلیسی ‏ترجمه ‏کرد ‏و ‏برای ‏اینکه ‏نقاط ‏جغرافیایی ‏قدیمی ‏فارس ‏بهتر ‏شناخته ‏شود، ‏برخی ‏گمانه‏زنی‏ها ‏و ‏توضیحات ‏علمی ‏و ‏ارزشمند ‏را ‏نیز ‏در ‏پانوشت ‏صفحات ‏آورد. ‏همچنین ‏لسترنج ‏مقدمه‏ای ‏ارزشمند ‏حاوی ‏برخی ‏مطالب ‏تاریخی ‏فارسنامه ‏در ‏مقدمه ‏این ‏اثر ‏قرار ‏داد. ‏این ‏کتاب پژوهشی ‏چندسال ‏بعداز ‏چاپ ‏در ‏لندن، ‏مورد ‏توجه ‏‏الله‏کرم ‏خان ‏حیات‏داودی، جوان ‏نویسنده ‏و ‏مترجم ‏جنوبی ‏(بندرریگی) ‏قرار ‏گرفت ‏و ‏این ‏ترجمه ‏را ‏تیرماه ‏1298 مطابق شوال 1337ق ‏در ‏چاپخانه ‏علوی ‏بوشهر ‏منتشر ‏کرد.

این پژوهشگر و مصحح و مورخ جنوبی ادامه داد: سه سال بعد از این ترجمه فارسی حیات‌داودی، لسترنج بار دیگر با همکاری رینولد آلن نیکلسون برای نخستین بار متن کامل و تصحیح شده فارسنامه ابن بلخی را منتشر کرد. ‏کهن‏ترین ‏چاپ کامل ‏فارسنامه ‏در ‏ایران ‏15 ‏سال ‏بعداز ‏ترجمه ‏و ‏چاپ ‏حیات‏داودی، ‏چاپ ‏جلال‏الدین ‏طهرانی ‏در ‏تهران ‏سال ‏(1313 ‏ش) است ‏که ‏براساس ‏نسخه ‏فارسی ‏منتشرشده ‏از ‏سوی ‏لسترنج ‏و ‏نیکلسون ‏است. ‏البته ‏در ‏این ‏چاپ ‏پاورقی‏ها ‏حذف ‏شده ‏است ‏(متن ‏بدون ‏پانوشت) ‏که ‏نظر ‏به ‏نایاب ‏بودن ‏نسخه‏هایش، ‏مقدمه‏‏‏کوتاه ‏آن ‏ ‏به‏طورکامل ‏در ‏این ‏چاپ ‏آورده‏ شده است. ‏

مصحح ترجمه حیات‌داودی از کتاب «فارسنامه ابن‌بلخی» افزود: بعد از آن چاپ، مقدمه ‏و ‏پاورقی‏های ‏علی‏نقی ‏بهروزی ‏سال ‏1343 ‏در شیراز، چاپ ‏شد. ‏این ‏اثر ‏خوشبختانه ‏در ‏1404 ‏به همت ‏انتشارات ‏شفیعی ‏در ‏تهران ‏در ‏قطع ‏رقعی ‏عیناً ‏دوباره ‏چاپ ‏شده ‏است. ‏بهروزی ‏چون ‏در ‏هنگام ‏چاپ ‏ترجمه ‏حیاتداودی(سال ‏1298ش) ‏در ‏بوشهر ‏ساکن ‏بوده، ‏نسخه‏ای ‏از ‏این ‏ترجمه ‏را ‏در ‏اختیار ‏داشته ‏و ‏چند ‏جا ‏به ‏دیدگاه‏های ‏الله‏کرم ‏خان ‏حیات‏داودی ‏استناد ‏کرده ‏است. ‏سپس وحید ‏دامغانی ‏سال 1346 ‏فارسنامه را با همکاری انتشارات ‏فراهانی ‏تهران منتشر کرد. همچنین ‏دنیای ‏کتاب ‏در ‏سال ‏1363 ‏متن ‏اصلی ‏فارسنامه ‏ابن‏بلخی را با مقدمه انگلیسی نیکلسون و همه پاورقی‌های  ‏چاپ ‏1921 ‏لندن ‏ ‏برای نخستین بار در ایران عینا ‏منتشر ‏کرد. ‏

خلیفه‌زاده در ادامه تصحیح ‏مفصل ‏دکتر ‏منصور ‏رستگار ‏فسایی از ‏فارسنامه را که در سال 1374 ‏(بر ‏اساس ‏چاپ ‏1921 ‏لندن) منتشر شد، ‏اثری ارزشمند دانست و گفت: ‏رستگار ‏فسایی در این اثر ‏به ‏ترجمه ‏حیات‏داودی ‏و ‏مشخصات ‏چاپ ‏ترجمه ‏انگلیسی ‏لسترنج ‏در ‏مقدمه ‏اشاره ‏کرده‌‏است.

وی سپس به استفاده از ترجمه ‏عربی ‏فارسنامه ‏ابن‏بلخی ‏با ‏مقدمه ‏وزین ‏محقق ‏عراقی ‏یوسف‌‏الهادی ‏چاپ ‏قاهره ‏(سال 1376) -که ‏نکات ‏ارزنده ‏تاریخی را در خود جای داده- در تصحیح ترجمه الله‌کرم‌خان حیات‌داودی از فارسنامه ابن‌بلخی اشاره و خاطرنشان کرد: اما اساس کارم را در تصحیح ‏متن ‏حیات‏داودی ‏به‏ویژه ‏برای ‏عنوان ‏مکان‏ها، ‏فارسنامه ‏ابن‏بلخی قرار دادم که انتشارات ‏اساطیر در ‏سال ‏1385 آن را بر اساس ‏متن ‏چاپ ‏1921 ‏لندن ‏ ‏بدون ‏هیچ ‏افزوده ‏یا ‏تغییری ‏عینا ‏منتشر ‏کرده است. البته در مقدمه کتاب اشاره کرده¬ام که برای این کتاب، همه ‏چاپ‏هایی ‏که ‏تاکنون ‏از ‏فارسنامه ‏(به ‏انگلیسی، ‏عربی ‏و ‏فارسی) ‏انجام ‏گرفته، مورد ‏بررسی قرار دادم.

خلیفه‌زاده در خصوص وجه تمایز این کتاب با سایر چاپ‌‎های فارسنامه ابن بلخی توضیح داد: این کتاب از چند جنبه حائز اهمیت است؛ اول اینکه ‏با ‏گذشت ‏بیش ‏از ‏یک ‏قرن، ‏ترجمه ‏روان ‏و ‏ارزشمند یک جوان اندیشمند جنوبی را به جامعه علمی کشور معرفی می‎کند. حیات‌داودی در اواخر دوره قاجار جسورانه اقدام به این کار تحسین‎برانگیز کرده است. دوم، رمزگشایی ‏از ‏چهره‏های ‏تاریخی ‏و ‏مکان‏های ‏مورد ‏اشاره ‏در فارسنامه بخشی نوین و مبحثی متفاوت از همه چاپ‌های دیگر است. ‏این ‏نوآوری ‏پژوهشی ‏از ‏دیگر ‏مزیت‏های اختصاصی ‏این ‏چاپ ‏جدید ‏است. سوم، ‏تحلیل ‏وضعیت ‏فارس و نواحی ساحلی خلیج فارس ‏در ‏دوره ‏اسلامی ‏به‌‏ویژه ‏در ‏دور ‏سلجوقی ‏با تکیه بر مطالب و اشارات کوتاه فارسنامه انجام گرفته است. ‏چهارم، مقایسه ‏تفاوت‏های ‏دو ‏چاپ ‏انگلیسی1912 ‏و ‏فارسی ‏1921 ‏فارسنامه ‏ابن‏بلخی در پاورقی‏ها مشخص شده ‏است و پنجم، انطباق ‏قدیم ‏و ‏جدید ‏مکان‏ها، رودها ‏و ‏راه‏ها در این اثر انجام شده است.‏

به گفته این پژوهشگر، افزون بر استفاده از ‏تصحیح ‏مفصل ‏و ‏علمی ‏ ‏منصور ‏رستگار فسایی ‏و ‏همچنین ‏پاورقی‏های ‏ترجمه ‏عربی ‏فارسنامه ‏ابن‏بلخی ‏که ‏نگاه ‏تاریخی ‏انگیزه‏بخش ‏و ‏متفاوتی ‏نسبت ‏به ‏سایر ‏تصحیح‏های ‏پیشین ‏دارد، ‏در ‏دو ‏دهه ‏اخیر ‏کتاب‏ها ‏و ‏مقالات ‏علمی- پژوهشی ‏متعددی ‏به ‏چاپ ‏رسیده ‏که ‏تلاش کردم ‏از ‏آن ‏کتاب‏ها ‏و ‏مقالات ‏نیز ‏آخرین ‏یافته‏های ‏علمی ‏مرتبط ‏با رودخانه‎ها، ‏راه‏ها ‏و ‏مکان‏های ‏توصیف ‏شده ‏در ‏فارسنامه ‏ابن‏بلخی ‏را ‏استخراج ‏و ‏استنباط ‏کنم.

مصحح ترجمه حیات‌داودی از «فارسنامه ابن‌بلخی» در پاسخ به این سوال مبنی بر اینکه شما در مقدمه مفصلی که بر این کتاب نوشته‌اید به برخی از چهره‌های تاریخی اشاره کرده‌اید، این چهره‌ها کدامند؟، گفت: بله، ابونصر‏بن ‏عمران ‏الموید ‏داعی ‏اسماعیلی ‏فارس ضمن معرفی شخصیت مذهبی و آثارش، گزارش مفصلی از سفرش به گناوه در اواخر دوره آل بویه آورده شده است. امیر بلداجی سلجوقی که در فارسنامه به شکل بلداحی نوشته شده زندگی و زمانه‎اش بررسی شده‎است. مجدالملک قمی شاگرد جد ابن بلخی و وزیر برکیارق، خرشه‌بن مسعود صاحب دژ خرشه، عمیدالدوله جمشیدبن بهمنیار وزیر فارس، صاحب عادل بهرام ‌بن مافنه بن شهل وزیر بویی فارس همه در مقدمه معرفی شده¬اند در حالی که چاپ‎های قبلی هیچ اطلاعی ازاین افراد که در فارسنامه نام برده شده‎اند به ما نمی‌دهند.

خلیفه‌زاده سپس به ذکر خاندان‌های حاکم محلی در منطقه اشاره و تصریح کرد: خاندان‌های حکومتگر محلی نام‎برده در فارسنامه به شکلی تحلیلی مورد بررسی قرار گرفتند، مثلا جات‎ها که در شرق فارس می‎زیستند و اطلاعات خوبی از آنها در فارسنامه بود تا حالا از دید پژوهشگران مغفول مانده بود که در این اثر همه موارد استخراج و تحلیل شد.

وی ادامه داد: همچنین در این تصحیح حضور قبایل پنجگانه شبانکاره در دوره سلجوقی به شیوه‌ای نوین تحلیل تاریخی شد. خاندان قضات فارس، خاندان مرداسیان فارس، خاندان هداب، خاندان هزار اسب بن عیاض لری، گروه‌های تیرمردان، دوره مجهول حکومت اتابک خمارتکین، اسماعیلیان ارجان، حضور یا مهاجرت دیگر اقوام و طوایف در فارس، همه بر اساس متن فارسنامه و دیگر منابع بررسی شدند. این موارد همه از نکات برجسته این چاپ است.

مصحح ترجمه الله‌کرم حیات‌داودی از «فارسنامه ابن‌بلخی» در پاسخ به این سوال مبنی بر اینکه در این تصحیح یادداشتی از استاد ایرج افشار منتشرشده که از اهمیت این اثر پرده برمی‌دارد، این طور نیست؟، گفت: بله، درست است. ایرج افشار در معرفی این ترجمه از فارسنامه نوشته: آنچه ‏من ‏به ‏تازگی ‏دیدم ‏و ‏کاملا ‏برایم ‏تازگی ‏داشت ‏کتابی ‏است ‏که ‏الله‏کرم‏خان ‏حیات‏داودی ‏در ‏مطبعه ‏علوی ‏بندر ‏بوشهر ‏به ‏حروف ‏سربی ‏به ‏قطع ‏رقعی ‏در ‏123 ‏صفحه ‏در ‏سال ‏1337قمری(حدود ‏1298) ‏به ‏چاپ ‏رسانیده ‏است. الله‏کرم ‏از ‏خوانین ‏باسواد ‏و ‏گشاده‌دست ‏بود؛ ‏زیرا ‏با ‏خمیره‏ای ‏فرهنگ‌دوستانه ‏در ‏صفحه ‏عنوان ‏نوشته ‏است: ‏«حق ‏طبع ‏محفوظ ‏نیست. ‏هر ‏کس ‏بخواهد ‏در ‏طبع ‏این ‏کتاب ‏آزاد ‏است.»

خلیفه‌زاده سپس با بیان اینکه الله‌کرم‌خان حیات‌داودی غیر از این اثر، تالیفات قابل تامل دیگری نیز دارد، تصریح کرد: الله‏کرم ‏خان حیات‏داودی ‏دارای ‏چهار تالیف ‏دیگر ‏بوده که شامل شش ‏فصل ‏(12قران)، حفظ‏الصحه ‏ابتدایی ‏برای ‏مدرسه ‏متوسطه ‏(2 ‏قران)، عادات ‏ملل ‏عالم ‏دارای ‏عکس‏های ‏متعدد ‏(3 ‏قران) و ‏تاریخ ‏جنگ ‏با ‏اروپ ‏(3 قران) می‌شود که البته ‏از نسخه چاپی این دو کتاب اخیر یا اوراق دستنویس‌شان تاکنون اطلاعیبه دست نیامده است.

وی در خصوص هدف حیات‌داودی از ترجمه «فارسنامه ابن‌بلخی» گفت: حیاتداودی در مقدمه کوتاهی بر ترجمه که بسیار عالمانه و متواضعانه است، نوشته است: «چون ‏اعظم ‏ترقی ‏و ‏سعادت ‏بنی‌‏بشر ‏از ‏انتشار ‏علوم ‏و ‏تعمیم ‏فنون ‏است ‏و ‏هر ‏روز ‏بازار ‏معارف ‏به ‏دُری ‏گران‏بها ‏و ‏گوهری ‏درخشنده ‏زینت ‏و ‏آرایش ‏می‏یابد، ‏لهذا ‏این ‏بنده ‏کتاب ‏فارس‏نامة ‏محقری ‏از ‏مولفات ‏مؤلف ‏شهیر ‏ابن‏البلخی ‏به ‏لغت ‏انگلیسی -و ‏نسخة ‏فارسی ‏آن ‏نابود ‏و ‏موجود ‏نبود- ‏به ‏زبان ‏شیرین ‏فارسی ‏ترجمه ‏نمودم ‏که ‏آن‏هایی ‏که ‏از ‏لغات ‏خارجه ‏بی‏بهره‏اند ‏از ‏مطالعه ‏این ‏کتاب ‏محروم ‏نمانند. ‏هرچند ‏که ‏با ‏بودن ‏کتاب ‏«فارس‏نامه ‏ناصری» ‏و ‏«آثار ‏عجم» ‏این ‏کتاب ‏را ‏قدر ‏و ‏قیمتی ‏نمانَد، ‏لیکن ‏چون ‏کتب ‏فوق‏الذکر ‏را ‏هرکس ‏نمی‏تواند ‏به ‏دست ‏بیاورد ‏به ‏جز ‏معدودی ‏قلیل، ‏بنابراین ‏این ‏بنده ‏ترجمة ‏این ‏[کتاب] ‏را ‏به ‏محضر ‏اهل ‏وطن ‏تقدیم ‏می‏کنم ‏و ‏چون ‏کتابی ‏مختصر ‏و ‏ساده ‏و ‏قیمتی ‏اندک ‏دارد ‏هرکس ‏می‏تواند_ برای ‏اطلاع ‏و ‏بصیرت ‏از ‏ناحیة ‏فارس ‏که ‏قطعه‏‏ای ‏از ‏بهترین ‏قطعات ‏وطن ‏مقدس ‏است_‏این ‏را ‏به ‏دست ‏بیاورد.»

خلیفه‌زاده یادآور شد: الله‌کرم‌خان ذهن نقادی داشته و بر اساس مشاهدات عینی و مطالعات تاریخی و جغرافیایی‎اش در مورد برخی شهرهای تاریخی برای اولین بار به گمانه‌زنی برای مکان‌یابی پرداخته است مانند توج، مهروبان، سینیز، نجیرم و… . همچنین اطلاعات محلی خودش از جمعیت و آبادی برخی مناطق نام‌برده را در پاورقی صفحات آورده است. در خصوص چند شخصیت نیز توضیحاتی ارائه کرده که به‌منظور اینکه خوانندگان کتاب با آنها بهتر ارتباط برقرار کنند همه این موارد به عنوان «فارسنامه حیات‎داودی» در پیوست دوم کتاب نقل شده‌اند.