عبور پتروشیمی خارگ از بحران با جهش صادرات

بامدادجنوب_حجت عبدالهی‌پور

پتروشیمی خارگ یکی از شرکت‌های باسابقه صنعت پتروشیمی ایران است که در طول سال‌های فعالیت خود به واسطه جنگ، محدودیت‌های خوراک، فشارهای صادراتی و نوسانات بازار جهانی، فراز و فرودهای بسیاری را پشت سر گذاشته است. قرار گرفتن این شرکت در جزیره خارگ، از یک‌سو به آن جایگاهی استراتژیک در صادرات بخشیده و از سوی دیگر، همواره آن را در معرض تهدیدها و چالش‌های خاص قرار داده است.

عملکرد پتروشیمی خارگ در سال مالی ۱۴۰۴ نشان می‌دهد این شرکت همچنان توانسته نقش خود را در زنجیره تولید و صادرات حفظ کند. رشد ۲۵.۷ درصدی فروش صادراتی در شرایطی که میزان تولید ۹.۲ درصد کاهش یافته، بیانگر این است که مدیریت فروش، بازارسازی خارجی و راهبری تجاری شرکت در شرایط سخت نیز عملکرد قابل قبولی داشته و توانسته بخشی از فشارهای واردشده را جبران کند.

با این حال، تداوم این مسیر نیازمند حل مسائل ساختاری و زیرساختی به‌ویژه در حوزه تامین خوراک، رفع چالش‌های مرتبط با خط گاز ابوذر، نوسازی تجهیزات و ارتقای بهره‌وری است. رضا حاتمی، کارشناس انرژی، معتقد است پتروشیمی خارگ پس از عبور از بحران‌های گذشته و تقویت فروش خارجی در سال ۱۴۰۴، می‌تواند آینده‌ای روشن‌تر پیش رو داشته باشد. به همین بهانه در گفت‌وگویی با او، وضعیت این شرکت و چشم‌انداز پیش‌روی آن را بررسی کرده‌ایم.

پتروشیمی خارگ از قدیمی‌ترین واحدهای پتروشیمی کشور است؛ جایگاه این شرکت را در حال حاضر در صنعت پتروشیمی ایران چگونه ارزیابی می‌کنید؟

بله، همان‌طور که اشاره کردید پتروشیمی خارگ یکی از قدیمی‌ترین پتروشیمی کشور است. این شرکت پس از پتروشیمی شیراز، به‌عنوان دومین پتروشیمی ایران در مسیر توسعه صنعت پتروشیمی ایران راه‌اندازی شد و از همان ابتدا نقشی فراتر از یک مجتمع تولیدی صرف داشت.

اهمیت پتروشیمی خارگ از دو زاویه قابل بررسی است؛ نخست، موقعیت جغرافیایی آن در جزیره خارگ است؛ جزیره‌ای که همواره یکی از نقاط راهبردی صادرات انرژی ایران بوده و نقش مهمی در زنجیره نفت، گاز و محصولات پتروشیمی ایفا کرده است. دوم، ماهیت محصولات این شرکت، به‌ویژه متانول، گوگرد، پروپان، بوتان و پنتان است که آن را به یکی از بازیگران مهم صادرات‌محور صنعت پتروشیمی تبدیل کرده است.

پایداری پتروشیمی خارگ در دوران جنگ اخیر و بحران‌های امنیتی چه تصویری از صنعت پتروشیمی ایران ارائه کرد؟

پایداری پتروشیمی خارگ در دوران جنگ، یکی از مصادیق تاب‌آوری صنعتی در کشور است. جزیره خارگ به دلیل موقعیت استراتژیک خود، همواره در معرض تهدیدهای مستقیم و غیرمستقیم قرار داشته است. در دوران جنگ، بسیاری از زیرساخت‌های انرژی کشور با تهدید مواجه بودند. خارگ به‌عنوان نقطه‌ای مهم در صادرات انرژی، اهمیت ویژه‌ای داشت. اهمیت این پایداری در این است که نشان داد صنعت پتروشیمی ایران، حتی در شرایط جنگی و نااطمینانی شدید، ظرفیت بقا و بازگشت به تولید را دارد. این تجربه در مواجهه با تحریم‌ها، محدودیت‌های صادراتی، اختلال در تامین خوراک و بحران‌های بازار جهانی نیز به کمک شرکت آمده است.

با همه تاثیر سوء جنگ بر فعالیت این پتروشیمی و با توجه به کاهش ۹.۲ درصدی تولید آن در سال مالی ۱۴۰۴ نسبت به ۱۴۰۳، ولی با رشد ۲۵.۷ درصدی فروش صادراتی در این سال مواجه شد، تحلیل شما از این میزان رشد چیست؟

به نکته خوبی اشاره کردید که از نظر تحلیلی بسیار مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد عملکرد یک شرکت پتروشیمی را نباید فقط با حجم تولید سنجید. در سال مالی ۱۴۰۴، طبق داده‌های ارائه‌شده، پتروشیمی خارگ با وجود کاهش ۹.۲ درصدی در حجم تولید، توانسته فروش صادراتی خود را از حدود ۱۶.۸۳ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ به ۲۱.۱۷ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۴ برساند. این یعنی رشد حدود ۲۵.۷ درصدی در فروش خارجی.

این اتفاق چند پیام مهم دارد. نخست اینکه شرکت توانسته از ظرفیت بازار صادراتی بهتر استفاده کند؛ یعنی یا قیمت‌های فروش بهبود یافته یا ترکیب فروش مناسب‌تر شده یا نرخ تسعیر ارز تاثیر مثبت گذاشته یا شرکت توانسته محصول خود را در بازارهای هدف با شرایط تجاری مطلوب‌تری عرضه کند.

دوم اینکه کاهش تولید الزاماً به معنای افت درآمد نیست. در صنعت پتروشیمی به‌ویژه در محصولات صادراتی مانند متانول، درآمد تابعی از چند متغیر است، بنابراین ممکن است حجم تولید کاهش یابد، اما اگر قیمت جهانی، نرخ ارز، کیفیت قراردادها یا مدیریت فروش بهتر شود، درآمد افزایش پیدا کند.

سوم اینکه این عملکرد نشان‌دهنده تمرکز شرکت بر فروش خارجی و مدیریت بازار است. وقتی شرکتی هیچ فروش داخلی ندارد و تمام تمرکز خود را بر صادرات می‌گذارد، موفقیت در رشد فروش خارجی نشان می‌دهد که تیم بازرگانی و مدیریت ارشد توانسته‌اند در محیطی دشوار، جایگاه صادراتی شرکت را حفظ و تقویت کنند.

اینکه پتروشیمی خارک در سال مالی ۱۴۰۴ هیچ فروش داخلی نداشته و کاملا صادرات‌محور بوده، مزیت است یا ریسک؟

این موضوع هم مزیت دارد و هم ریسک. به عقیده من، صادرات‌محور بودن باعث می‌شود شرکت به بازارهای بزرگ‌تر، درآمد ارزی و فرصت‌های بین‌المللی دسترسی داشته باشد. برای محصولی مثل متانول، بازار داخلی ایران محدود است و ظرفیت اصلی در بازارهای جهانی تعریف می‌شود. بنابراین طبیعی است که پتروشیمی خارگ تمرکز خود را بر صادرات بگذارد.

اما اتکای کامل به صادرات، شرکت را در معرض عواملی نظیر نوسان قیمت جهانی متانول، محدودیت‌های حمل‌ونقل دریایی، تحریم‌ها، تغییر مقررات تجاری، رقابت تولیدکنندگان بزرگ جهانی و ریسک‌های ارزی قرار می‌دهد که ریسک این رویکرد بالاست. در چنین شرایطی، موفقیت شرکت وابسته به قدرت مدیریت فروش خارجی است. یعنی شرکت باید بتواند بازارهای هدف متنوع داشته باشد، مشتریان پایدار ایجاد کند، قراردادهای منعطف ببندد، ریسک وصول مطالبات را کنترل کند و از فرصت‌های قیمتی استفاده کند.

البته در مورد پتروشیمی خارگ، رشد فروش صادراتی از ۱۶.۸۳ به ۲۱.۱۷ هزار میلیارد تومان نشان می‌دهد که شرکت در سال مالی ۱۴۰۴ توانسته این ریسک را به فرصت تبدیل کند. البته این موفقیت باید با سیاست‌های پوشش ریسک، تنوع بازار و استمرار تامین خوراک همراه شود تا پایدار بماند.

نقش این پتروشیمی را در صنعت متانول ایران چگونه باید ارزیابی کرد؟

پتروشیمی خارگ یکی از بازیگران قدیمی و معتبر صنعت متانول ایران است. هرچند در سال‌های اخیر ظرفیت‌های بزرگ‌تری در صنعت متانول کشور مانند زاگرس، سبلان و… ایجاد شده‌اند، اما خارگ به دلیل سابقه، موقعیت صادراتی، تجربه و پیوند با بازارهای خارجی همچنان جایگاه مهمی دارد. متانول یکی از محصولات کلیدی صنعت پتروشیمی ایران است. ایران به دلیل برخورداری از منابع گاز طبیعی، مزیت نسبی در تولید متانول دارد. خوراک اصلی تولید متانول گاز طبیعی است و کشورهایی که به گاز ارزان‌تر و پایدارتر دسترسی دارند، معمولاً در این صنعت رقابت‌پذیرتر هستند.

پتروشیمی خارگ از این حیث، هم نقش تولیدکننده دارد و هم نقش تاریخی در شکل‌گیری جایگاه ایران در بازار متانول. این شرکت در دوره‌هایی که صنعت متانول ایران هنوز توسعه گسترده امروز را نداشت، یکی از نمادهای صادرات متانول کشور بود. البته باید توجه کرد که صنعت متانول امروز با چالش‌هایی مانند مازاد عرضه جهانی، رقابت چین، نوسان قیمت انرژی، تغییر مسیرهای تجاری و فشار بر حاشیه سود مواجه است. بنابراین نقش پتروشیمی خارگ در این صنعت معطوف به حفظ کیفیت، استمرار صادرات، مدیریت هزینه و تقویت مزیت رقابتی است.

این پتروشیمی با همه نقشی که در صنعت متانول دارد؛ اما قطع شدن لوله گاز ابوذر در سال‌های اخیر بر عملکرد آن تاثیر سوئی گذاشته، زیرا گازهای ورودی به پتروشیمی خارگ نه در کیفیت و نه در کمیت نتوانسته این نقیضه را جبران کند، نظر شما در این باره چیست؟

بله؛ لوله گاز ابوذر برای پتروشیمی خارک اهمیت بسزایی دارد، زیرا تامین خوراک گازی مجتمع به پایداری این مسیر وابسته است. در صنعت پتروشیمی، گاز خوراک همان خون در رگ‌های تولید است. اگر به‌صورت پایدار، کافی و با فشار مناسب تامین نشود، تولید دچار کاهش ظرفیت، توقف‌های مکرر و افزایش هزینه‌های عملیاتی می‌شود.

در سال‌های اخیر، چالش‌های مربوط به خط گاز ابوذر باعث شده تامین گاز پتروشیمی خارگ با مشکل مواجه شود. این مسئله می‌تواند بخشی از کاهش تولید را توضیح دهد. وقتی خوراک محدود می‌شود، شرکت حتی اگر از نظر تجهیزات، نیروی انسانی و بازار فروش آماده باشد، نمی‌تواند با ظرفیت کامل تولید کند.

اما نکته مهم این است که پتروشیمی خارگ توانسته با وجود این محدودیت، عملکرد صادراتی و درآمدی خود را حفظ کند. این یعنی مدیریت شرکت توانسته تاثیر منفی محدودیت خوراک را با ابزارهایی مانند بهینه‌سازی تولید، مدیریت موجودی، برنامه‌ریزی فروش، کنترل هزینه‌ها و تمرکز بر بازارهای سودآور کاهش دهد.

ولین برای آینده، حل پایدار چالش خط گاز ابوذر حیاتی است. چون ادامه محدودیت خوراک می‌تواند بر ظرفیت تولید، سودآوری، جایگاه صادراتی و برنامه‌های توسعه‌ای شرکت تاثیر بگذارد. اگر این گلوگاه برطرف شود، پتروشیمی خارگ می‌تواند بخش مهمی از ظرفیت بالقوه خود را دوباره فعال کند.

به نظر شما راه‌های خروج پتروشیمی خارگ از محدودیت‌های فعلی و بازگشت به ظرفیت پایدار چیست؟

به عقیده من، برای خروج پتروشیمی خارک از محدودیت‌های فعلی، باید راهبردی چندلایه تعریف شود، نه یک راه‌حل کوتاه‌مدت. اولین و مهم‌ترین اقدام، حل پایدار مسئله خوراک است. باید برای بازسازی و ترمیم خط گاز ابوذر از نظر فنی، ایمنی و… در سطح کلان صنعت نفت و پتروشیمی تصمیم‌گیری شود.

دوم، شرکت باید برنامه بهینه‌سازی انرژی و تولید را جدی‌تر دنبال کند. در واحدهای قدیمی‌تر، معمولا فرصت‌هایی برای کاهش مصرف انرژی، افزایش راندمان، کاهش توقفات و بهبود عملکرد تجهیزات وجود دارد. این اقدامات می‌تواند حتی بدون افزایش خوراک، حاشیه سود را تقویت کند.

سوم، باید سیاست تنوع بازار صادراتی تقویت شود. اتکا به چند بازار محدود در شرایط تحریم و نوسان جهانی خطرناک است. شرکت باید سبد مشتریان، مسیرهای حمل، روش‌های تسویه و بازارهای هدف را متنوع‌تر کند. چهارم، بازنگری در زنجیره ارزش متانول اهمیت دارد. فروش متانول خام مزیت دارد، اما حاشیه سود آن همیشه در معرض نوسان است. اگر امکان توسعه پایین‌دستی، مشارکت با صنایع مصرف‌کننده متانول یا ورود به محصولات با ارزش افزوده بالاتر وجود داشته باشد، می‌تواند آینده شرکت را پایدارتر کند.