کتاب، سنگر امنی برای کودکان در بحران جنگ است

بامدادجنوب_ الهام بهروزی
در روزهایی که کشور با بحران جنگ دست به گریبان بود و بمب‌ها آسایش را نشانه گرفته بودند، کتاب برای کودکان و نوجوانان به مثابه پناهگاهی امن خودنمایی کرد و ذهن و جان این دو قشر آینده‌ساز را از فضای آکنده از خشونت و بیم، به جهانی عاری از بیرحمی و آکنده از تخیل، امید و آرامش سوق می‌داد. در این میان، مراکز فرهنگی‌هنری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای متولی حوزه کودک و نوجوان با برنامه‌ریزی هدفمند و اجرای فعالیت‌های متنوع کتاب‌محور کوشیدند در دل آن ایام سخت و دهشتناک، فضایی نسبتا آرام و کم‌استرس برای مخاطبان خود فراهم کنند. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان بوشهر نیز همسو با این رویکرد، با حضور فعال در میادین شهرهای استان و برگزاری برنامه‌ها در نقاط امن‌تر، تلاش کرد ارتباط کودکان و نوجوانان با کتاب و فعالیت‌های فرهنگی قطع نشود و کتابخانه‌ها همچنان به‌عنوان پایگاه‌های امن فرهنگی به ایفای نقش ادامه دهند.
با فرارسیدن دوره آتش‌بس، ضرورت به‌روزرسانی منابع مطالعاتی این مراکز بیش از پیش احساس شد؛ از این‌رو، تجهیز کتابخانه‌های مراکز فرهنگی‌هنری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان بوشهر به منابع مطالعاتی روزآمد در دستور کار قرار گرفت و در فاصله کوتاهی، بیش از ۹۰ عنوان کتاب و منبع مکتوب جدید در قالب‌ها و موضوعات متنوع از جمله داستان، شعر، رمان، علمی، مذهبی، مجلات و نشریات ویژه کودکان و نوجوانان به‌منظور غنی‌سازی کتابخانه‌ها و تقویت زیرساخت‌های مطالعه و کتابخوانی برای کودکان و نوجوانان به مراکز تابعه ارسال شد.
در این باره مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان بوشهر با اشاره به جایگاه ویژه کتاب در برنامه‌سازی مراکز فرهنگی‌هنری کانون به بامداد جنوب گفت: مطالعه کتاب در نگاه نخست یک فعالیت کاملا فردی است اما در واقع عاملی زمینه‌ساز و قوی برای رشد فردی است که تاثیر ژرف فرهنگی و اجتماعی خواهد داشت و می‌تواند تحول‌آفرین باشد؛ چراکه خوانش کتاب نه تنها بر فزونی دانش، آگاهی و اطلاعات در فرد کمک می‌کند که می‌تواند بر سلامت روح و روان او نیز تاثیرگذار باشد تا جایی که کارشناسان بر این باورند کتاب غذای روح است.
سمیه رسولی در ادامه با بیان اینکه همیشه با در نظر گرفتن این موضوع که دنیای امروزی به‌واسطه عصر دیجیتال، سرعت و شتاب بیشتری گرفته است و تحولی که در دنیای انسان‌های امروزی نسبت به سابق رخ داده، باعث بروز استرس و اضطراب شده، ما به دنبال این بودیم که راه‌حلی برای آرامش بیشتر مخاطبان خود بیابیم و در میان هزاران راه همیشه یکی از را‌ه‌های مهم و پربازده «کتاب و کلمه» بود، افزود: اما اکنون که در کنار همه این‌ها، اضطراب و استرس جنگ نیز به زندگی مردم تزریق شده و دنیای آنها را با یک آشفتگی مواجه کرده، چه باید کرد؟ آیا هنوز هم می‌توان از همان نسخه برای درمان استفاده کرد؟ که پاسخ مثبت است.
به گفته وی، کتاب می‌تواند یک پناهگاه کاغذی اما امن باشد که انسان را برای دقایقی هم که شده از فضای ملتهب جنگ دور کند. دست او را بگیرد و به سرزمین تخیل و رویا ببرد. در گوش او آرام آرام شعر بخواند و از قصه‌های دور و دراز هزار و یک شب این سرزمین برایش تعریف کند. با هنر دنیایش را رنگین کند و از تاریخ در جام جان او بریزد و عبرت‌ها بیاموزاند و به او کمک کند تا با چالش‌های جدید زندگی‌اش که این بار نام ترسناک «جنگ» دارد، کنار بیاید و تاب‌آوری خود را افزونی ببخشد.
این مقام مسئول با اشاره به پژوهش‌های ادامه‌دار و زمان‌بر پژوهشگران درباره تاثیر مثبت کتاب و کتابخوانی بر سلامت روان انسان‌ها تصریح کرد: همگی آن‌ها به این نتیجه شگرف دست یافته‌اند که خواندن کتاب به‌عنوان یک روش درمانی غیردارویی می‌تواند به کاهش سطح هورمون‌های استرس منجر شود و احساس بهتری در فرد به وجود بیاورد.
رسولی در ادامه تاکید کرد: فرض کنید جنگ است و شرایط هم به لحاظ روحی برای یک کودک مناسب نیست. در این شرایط کتابی را به کودک می‌دهید و از او می‌خواهید تا داستان را بخواند یا به او کمک می‌کنید که داستان را بشنود، آیا با این کار جنگ را از او دور کرده‌اید؟ واقعیت این است که خیر؛ اما وقتی کودک کتابی می‌خواند پا به دنیای تخیل و رویا می‌گذارد. با انسان‎ها و شخصیت‌های جدیدی آشنا می‌شود که در داستان زندگی می‌کنند و می‎بیند که دیگران در روال زندگی چگونه با ترس‎هایشان، با اضطراب‎هایشان یا مشکلاتشان مقابله می‌کنند، او می‌خواند و یاد می‎گیرد. درواقع، کودک با خواندن کتاب در حال آموختن است، در حال یادگیری است. او متوجه می‌شود که تنها او نیست که الان دچار یک مشکل شده است؛ بلکه دیگران هم در زندگی مشکلات کوچک و بزرگی را می‌بینند و لمس می‌کنند. او متوجه می‌شود که تنها خودش نیست که ترسیده، بلکه ترس یک حس واقعی در تمام انسان‌هاست و دیگران هم می‌ترسند، بنابراین کودک یاد می‎گیرد چطور از پس ترس خود برآید.
مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان بوشهر در پاسخ به این سوال که در این برهه چه کتاب‌هایی را برای مطالعه به کودکان و نوجوانان پیشنهاد می‌کنید، توضیح داد: توصیه می‌کنم که کتاب‎هایی برای خوانش به دست کودک داده شود که در مورد احساسات مختلف او و نحوه بروز آن و چگونگی کنترل آن باشد. این کاملا فارغ از فضای جنگ است؛ اما می‎تواند به کودک کمک کند تا کودک خودش را بشناسد و احساسات خودش را دقیق‌تر و درست‎تر درک کند و با آنها آشنا شود که این آشنایی می‌تواند به مدیریت کودک بر احساساتش کمک شایانی داشته باشد. این امر در شرایطی که کودک ممکن است با صدای انفجار یا پرواز جنگنده‎ای بترسد به او کمک می‎کند تا احساسش را به شکل مطلوبی کنترل کند. در حقیقت کتاب در زمانی که کودک دلتنگ یا بی‌تاب و بی‎قرار است یا زمانی که بغض دارد و غمگین است و… می‌تواند به یاری او بیاید و زمینه‎ساز آرامش او شود.
وی همچنین ادامه داد: دومین توصیه در مورد انتخاب کتاب، این است که کتاب‎هایی با داستان‎هایی از امید و انگیزه برای کودکان انتخاب شود. با در نظر گرفتن این که شرایط پیرامون آن کودک به‌واسطه جنگ ممکن است با اندوه یا نگرانی همراه باشد، بنابراین کتاب‎هایی که داستان‎های امیدآفرین و انگیزه‌بخش دارند، می‌تواند برای کودکان مفید باشد. به نوعی که به کودک بفهماند پس از هر سخت،ی آسانی است و این شرایط ماندگار نیست و جنگ تمام خواهد شد و آرامش بازخواهد گشت و روزهای خوب نزدیک است.
رسولی با بیان اینکه کتاب‌هایی در موضوعات «میهن‌دوستی» و «دفاع از میهن» سومین توصیه‌ام برای انتخاب کتاب برای کودکان در این برهه حساس است، افزود: این کتاب‌ها حب وطن را در دل کودک بیدار می‌کند و ارزشمندی این خاک پاک را به او ‌می‎فهماند. کتابی را انتخاب کنید که درباره دلاوری‎ها و رشادت‎های مردم این سرزمین برای دفاع از آب و خاک این وطن باشد و حفظ کیان این مرزو بوم را به او یادآور شود. البته ناگفته نماند که این کار باید با دقت و رعایت شرایط سنی کودک به نحوی صورت بگیرد که برای او قابل درک و فهم باشد.
مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان بوشهر درخصوص نحوه انتخاب کتاب برای نوجوانان نیز توضیح داد: در مورد نوجوانان با توجه به روحیه انتقادگری که در آن‌ها وجود دارد و متغیر بودن سطح پذیرش موضوعات و مطالب در آن‎ها قدری انتخاب کتاب سخت است. ممکن است بهتر باشد کتاب‎هایی را انتخاب کنیم که بر اساس وقایع تاریخی نوشته شده‌ باشند، وقایع تاریخی در مورد کشور عزیزمان ایران؛ چراکه یکی از دغدغه‎های نوجوانان در سنین ۱۳ تا ۱۸ سال پرسش در مورد هویت خود و سوال در مورد گذشته و سابقه خود است؛ چه فردی و چه ملی. بنابراین کتاب‎هایی که به بیان داستان‎های دوران باستان یا دوران مبارزات ملی برمی‎گردد، می‎تواند مورد علاقه آنها واقع شود. درواقع، این کتاب‌ها به نوجوان کمک می‌کند تا شناخت بهتری در مورد میهن و خاستگاه خود داشته باشد و بداند بر سر این خاک کهن چه رفته است.
رسولی در تشریح بخشی از فعالیت‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان بوشهر در ایام جنگ رمضان، با اشاره به نقش بنیادین برنامه‌های کتاب‌محور در کاهش تنش‌های روانی این دوره گفت: در آن روزها، یکی از رویکردهای اساسی کانون، اجرای طرح پیک‌های پیروزی بود. در قالب این طرح، برنامه‌ریزی گسترده‌ای برای ارائه فعالیت‌های فرهنگی ویژه کودکان و نوجوانان با محوریت کتاب و کتابخوانی انجام شد. این برنامه‌ها از طریق کتابخانه‌های سیار روستایی و شهری به‌ویژه برای کودکان و نوجوانان ساکن در روستاها و مناطق محروم اجرا شد. حتی در اقدامی جهادی و کم‌نظیر، برای کودکانی که به‌واسطه شرایط جنگ امکان حضور در برنامه‌ها را نداشتند، کتاب‌ها به‌صورت در‌به‌در تحویل داده شد تا ارتباط آنان با کتاب و مطالعه قطع نشود.
وی افزود: همچنین در این ایام، با وجود تعریف دورکاری برای بانوان، مربیان کانون با تعهد و احساس مسئولیت مثال‌زدنی، دو روز در هفته به‌صورت حضوری در مراکز حضور یافتند تا فرایند امانت کتاب به‌طور کامل برقرار بماند. این اقدام با هدف جلوگیری از ایجاد هرگونه اختلال در ارتباط کودکان با کتاب در شرایط بحرانی انجام شد و نقش مهمی در تداوم جریان مطالعه در این دوره ایفا کرد.
مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان بوشهر ادامه داد: افزون بر این، مجموعه فعالیت‌های حضوری کانون در آن ایام با رویکردی تازه و متناسب با شرایط جنگ بازطراحی شد. برنامه‌های فرهنگی با بهره‌گیری از حداکثر ظرفیت‌های موجود در مراکز و با هدف کاهش آسیب‌های روانی و اجتماعی جنگ بر کودکان و نوجوانان در فضاهای باز همچون پارک‌ها، بوستان‌ها و حتی دل سبز نخلستان‌ها برگزار شد تا امکان حضور ایمن‌تر فراهم شود.
رسولی با بیان اینکه کانون در اجرای برنامه‌های فرهنگی مردمی نیز حضوری فعال داشت، تصریح کرد: در جریان تجمعات مردمی، برنامه‌های فرهنگی هنری با محوریت کتاب شامل روخوانی و جمع‌خوانی آثار، قصه‌گویی، شعرخوانی و سایر فعالیت‌های کتاب‌محور طراحی و اجرا شد تا ارتباط نسل کودک و نوجوان با ادبیات و مطالعه در فضای عمومی نیز حفظ و تقویت شود.
او با اشاره به مناسبت‌های فرهنگی در فروردین ماه تصریح کرد: هم‌زمان با ۱۲ فروردین، روز جمهوری اسلامی و همچنین در آستانه ۲ آوریل، سالروز هانس کریستین اندرسن و روز جهانی کتاب کودک، در مراسم تجمع مردمی روزهای دفاع مقدس رمضان در شهر بوشهر به کودکان و نوجوانان کتاب و پرچم اهدا شد. این اقدام نمادی از پیوند میان فرهنگ کتابخوانی، هویت ملی و ادبیات کودک در شرایط ویژه جنگ بود و با استقبال گسترده خانواده‌ها و نوجوانان همراه شد.