ایران معادلات انرژی جهان را در هرمز برهم زد

بامداد جنوب: بازار جهانی انرژی در نخستین ماه‌های سال ۲۰۲۶ در پی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و ایجاد اختلال در تردد تنگه هرمز از سوی ایران با مجموعه‌ای از تحولات کم‌سابقه و گاه بی‌سابقه روبه‌رو شده است که صرفا به تغییر قیمت نفت یا کاهش تولید برخی تولیدکنندگان خلاصه نمی‌شود، بلکه از بازآرایی تدریجی ساختار مالی تجارت انرژی گرفته تا اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل و بازگشت ریسک ژئوپلیتیک به بالاترین سطوح چند سال اخیر را در بر می‌گیرد. آنچه این روزها در بازار نفت دیده می‌شود، بیش از آنکه نوسان یک کالای استراتژیک باشد، نشانه‌هایی از یک جابه‌جایی آرام اما عمیق در نظم مالی و انرژی جهان است.
یوآن چین؛ از سیاست مالی تا ابزار تجارت انرژی
در پی این جنگ برای نخستین بار در پنج دهه گذشته، سهم دلار از تجارت نفت در حال کاهش است. اگرچه دلار همچنان ارز غالب در تسویه معاملات انرژی محسوب می‌شود، اما مسیر جدیدی که چین در تعامل با تولیدکنندگان نفتی خلیج فارس و روسیه آغاز کرده، نشان می‌دهد که «پترو یوآن» دیگر فقط یک اصطلاح رسانه‌ای یا نظریه آکادمیک نیست؛ بلکه به‌تدریج در حال تبدیل شدن به واقعیت بازار است.
بر اساس گزارش‌های رسانه‌های آسیایی، چین از اواخر ۲۰۲۵ طرحی را آغاز کرده که در آن، قراردادهای بلندمدت خرید نفت با برخی کشورهای منطقه خلیج فارس-از جمله امارات- به‌صورت یوآنی منعقد می‌شود. این اقدام با هدف کاهش وابستگی چین به دلار و در نتیجه کاهش آسیب‌پذیری این کشور در برابر تحریم‌های مالی آمریکا صورت گرفته است. چین اکنون بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان است و بیش از ۵۰ درصد نفت وارداتی خود را از منطقه غرب آسیا تامین می‌کند؛ بنابراین طبیعی است که این کشور تلاش کند ابزار پرداختی که در اختیار دارد، سازگار با منافع ژئوپلیتیکی‌اش باشد.
در همین حال، منابعی در صنعت کشتیرانی گزارش داده‌اند که برخی شرکت‌های آسیایی، تسویه عوارض و کارمزدهای مرتبط با تردد کشتی‌ها را نیز با یوآن انجام می‌دهند. این گزارش‌ها لزوما به معنای جایگزینی کامل دلار نیست، اما نشان می‌دهد که زنجیره پرداخت مرتبط با انرژی در حال چندلایه شدن است. تحلیلگران می‌گویند افزایش استفاده از یوآن نه تنها ابزار مالی چین را تقویت می‌کند، بلکه قدرت مانور این کشور در برابر تصمیمات آمریکا را نیز افزایش می‌دهد.
نگرانی تولیدکنندگان خلیج فارس از کمبود دلار
یکی از پیامدهای جانبی این روند، نگرانی کشورهای تولیدکننده نفت از کاهش دسترسی به دلار در شرایط افزایش تنش‌هاست. وال‌استریت ژورنال در گزارشی نوشته است که امارات متحده عربی طی هفته‌های اخیر مشغول مذاکره با آمریکا درباره دریافت حمایت مالی و تضمین‌هایی برای پایداری جریان دلار به اقتصاد خود بوده است. این گزارش می‌افزاید برخی کشورهای حوزه خلیج فارس نگران‌اند در صورت اختلال گسترده‌تر در مسیرهای انرژی و بانکداری بین‌المللی، مجبور شوند بخشی از نفت خود را با ارزهایی غیر از دلار -از جمله یوآن- معامله کنند.
این موضوع صرفا جنبه مالی ندارد؛ زیرا تغییر در ترکیب ارزی درآمدهای نفتی می‌تواند روابط اقتصادی، امنیتی و سیاسی این کشورها را نیز تحت تاثیر قرار دهد. بسیاری از ذخایر ارزی و صندوق‌های ثروت ملی این کشورها بر پایه دلار و دارایی‌های دلاری شکل گرفته‌اند، و تغییر این الگو می‌تواند پیامدهای قابل توجهی در مدیریت ذخایر، سرمایه‌گذاری خارجی و رابطه با نظام مالی آمریکا داشته باشد.
آیا سلطه دلار در خطر است؟
در سال‌های اخیر، تحلیلگران بارها درباره احتمال تضعیف موقعیت دلار در تجارت جهانی هشدار داده‌اند، اما باید دقت کرد که سهم دلار در تسویه مالی جهان همچنان بسیار بالاست. با این حال، گزارش‌های جدید نشان می‌دهد که سهم یوآن از تسویه معاملات مرتبط با تجارت انرژی در ماه مارس ۲۰۲۶ به بیش از ۱۴ درصد رسیده و این ارز به رتبه دوم در سبد تسویه نفتی صعود کرده است. این رقم اگرچه در مقایسه با سلطه ۷۰ تا ۸۰ درصدی دلار هنوز فاصله زیادی دارد، اما سرعت رشد آن برای بسیاری از تحلیلگران قابل توجه است.
افزایش سهم یوآن، در کنار استفاده روسیه از همین ارز برای دور زدن تحریم‌ها و گزارش‌هایی درباره استفاده هند از یوآن برای تسویه خرید نفت از ایران، در مجموع مسیری را ترسیم می‌کند که در آن چندقطبی شدن نظام مالی جهان محتمل‌تر از گذشته به نظر می‌رسد.
واکنش احتمالی آمریکا
در این میان، بانک JPMorgan در گزارشی تحلیل کرده که آمریکا احتمالاً واکنش‌هایی چون اعمال تحریم‌های ثانویه علیه کشورهایی که نفت را با یوآن تسویه می‌کنند، انجام مداخله‌های مالی برای تقویت ارزش دلار و ورود به رقابت ارزی با چین را بررسی خواهد کرد. با این حال، این بانک معتقد است که ایالات متحده قادر نخواهد بود روند کلی را متوقف کند، زیرا رشد اقتصادی چین و گسترش روابط انرژی این کشور با تولیدکنندگان منطقه، ساختارمندتر از آن است که صرفاً با فشارهای مالی متوقف شود.
تنش‌های منطقه‌ای و اثر آن بر تولید اوپک
همزمان با این تحولات مالی، بازار جهانی نفت در پی محدود شدن تردد تنگه هرمز از سوی ایران به دلی جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل با شوک عرضه نیز روبه‌روست. دبیرخانه اوپک در گزارش ماه مارس ۲۰۲۶ خود اعلام کرده که تولید ۱۲ عضو این سازمان با افتی ۲۷ درصدی از ۲۸ میلیون و ۶۶۶ هزار بشکه در روز به ۲۰ میلیون و ۷۸۸ هزار بشکه رسیده است. دلیل این افت بی‌سابقه، تشدید تنش‌های منطقه‌ای، جنگ رمضان و اختلال در تردد شناورها در تنگه هرمز عنوان شده است.
در این میان، توزیع کاهش تولید در میان کشورها متوازن نبوده است؛ عراق با افت ۶۱ درصدی بیشترین آسیب را دیده و از رتبه دوم تولیدکنندگان اوپک به رتبه چهارم سقوط کرده است. عربستان با کاهش ۲.۳ میلیون بشکه در روز، کاهش ۲۲ درصدی را تجربه کرده است. امارات شاهد کاهش ۴۴ درصدی بوده و کویت نیز تولید خود را ۵۳ درصد کاهش داده است. تنها دو کشور ونزوئلا و نیجریه افزایش اندکی در تولید داشته‌اند که البته اثر چندانی در جبران افت عرضه منطقه نداشته است.
ایران؛ کمترین کاهش، بیشترین اثرگذاری
در این میان، ایران با تولید ۳.۰۶ میلیون بشکه در روز کمترین میزان کاهش را تجربه کرده و همین موضوع موجب شده جایگاه خود را در رده‌بندی تولیدکنندگان اوپک بهبود بخشد و با دو پله صعود به رتبه دوم برسد. کارشناسان معتقدند ثبات نسبی تولید ایران در شرایطی که بخش بزرگی از تولید منطقه با افت جدی مواجه شده، یکی از عوامل موثر در افزایش قیمت نفت ایران بوده است.
بازار جهانی نفت و جهش قیمت نفت ایران
بر اساس داده‌های اویل‌پرایس، قیمت نفت ایران طی هفته گذشته با افزایش بیش از چهار درصدی همراه بوده و به ۹۴ دلار و ۴ سنت رسیده است. همچنین نفت سبک ایران در شمال غرب اروپا به ارزش ۹۲.۷۹ دلار، نفت سنگین ایران در شمال غرب اروپا با ارزش ۹۰.۸۹ دلار، نفت فروزان به ارزش ۹۱.۱۴ دلار، نفت سبک ایران در مدیترانه به قیمت ۹۲.۱۴ دلار، نفت سنگین ایران در مدیترانه به قیمت ۸۹.۹۹ دلار و نفت فروزان مدیترانه به قیمت ۹۰.۲۴ دلار رسیده است. بالاترین قیمت ثبت‌شده مربوط به بندر سیدی کریر مصر است، جایی که نفت سبک ایران با قیمت ۹۴.۰۴ دلار معامله شده است. افزایش قیمت‌های یادشده بازتابی از ترکیب کاهش عرضه، افزایش ریسک ژئوپلیتیک و افزایش هزینه‌های بیمه و حمل‌ونقل در منطقه است.
کویت: وضعیت اضطراری در صادرات
در بخش دیگری از بازار، شرکت دولتی کویت پترولیوم (KPC) با صدور اطلاعیه‌ای رسمی برای صادرات نفت و فرآورده‌های نفتی وضعیت اضطراری اعلام کرده است. این اطلاعیه به مشتریان هشدار می‌دهد که تحویل برخی محموله‌ها ممکن است متوقف شود؛ اقدامی که بر اساس یکی از بندهای قراردادی این شرکت برای شرایط اضطراری انجام شده است.
این دومین بار در ماه‌های اخیر است که کویت وضعیت اضطراری اعلام می‌کند؛ بار نخست پس از کاهش قابل‌توجه تولید نفت خام بود و این بار نیز اختلال در تنگه هرمز علت اصلی عنوان شده است. وقایع اخیر را می‌توان در قالب سه روند اصلی تحلیل کرد که عبارتند از: افزایش سهم یوآن در معاملات انرژی: چین در حال تقویت نقش خود در بازار نفت است و در این مسیر، استفاده از یوآن به‌عنوان ابزار مالی کلیدی مطرح شده است. افزایش ۱۴ درصدی سهم یوآن در تسویه نفت، نشانه‌ای از سرعت گرفتن این روند است.
کاهش تاریخی تولید اوپک: افت ۲۷ درصدی تولید نشان‌دهنده آسیب‌پذیری زنجیره تامین انرژی در برابر عوامل ژئوپلیتیک است. این کاهش، اثر مستقیم بر ساختار عرضه جهانی دارد و یکی از نیروهای محرک افزایش قیمت نفت بوده است.
افزایش قیمت نفت ایران و جابه‌جایی در رتبه‌بندی اوپک: ثبات نسبی تولید ایران در مقایسه با دیگر تولیدکنندگان منطقه، موقعیت این کشور را در میان صادرکنندگان نفت بهبود داده و بازارهای جهانی نیز نسبت به نفت ایران واکنش مثبت نشان داده‌اند.
آغاز عصر چندارزی در انرژی
آنچه این روزها در بازار انرژی رخ می‌دهد، بیش از آنکه یک نوسان مقطعی باشد، نشانه‌های یک بازآرایی ساختاری در فضای مالی و اقتصادی جهان است. سهم یوآن در حال افزایش است، دلار با چالش‌هایی مواجه شده، تولید اوپک تحت فشار تنش‌ها قرار گرفته و قیمت نفت ایران به بالاترین سطح سال رسیده است. در کنار یکدیگر، این عوامل تصویری را ارائه می‌کنند که در آن حرکت به‌سوی نظام مالی چندقطبی بیش از هر زمان دیگری به واقعیت نزدیک شده است.