پاتوق کتاب در زیر آتش

بامدادجنوب_الهام بهروزی

کتابخانه‌های عمومی در بسیاری از نقاط کشور در جریان جنگ ۱۲ روزه و جنگ چهل‌روزه اخیر، به یکی از معدود پاتوق‌های امن برای کاهش فشارهای روانی ناشی از شرایط بحرانی در جامعه به‌ویژه برای کودکان و نوجوانان تبدیل شدند و توانستند بخشی از اضطراب، استرس و هراس ناشی از فضای ملتهب جنگ را از ذهن نسل کم‌سال جامعه دور نگه دارند.

در استان بوشهر نیز کتابخانه‌ها در این دوره به مأمن‌هایی فرهنگی برای کودکان و نوجوانان تبدیل شدند و با میزبانی از آن‌ها و پیوند دادن‌شان با جهان کتاب تلاش کردند دنیایی امن، غیرملتهب و دور از اخبار و تصاویر مخرب جنگ را پیش رویشان بگشایند. هر یک از این کتابخانه‌ها روایت‌هایی شنیدنی از روزهای سخت جنگ در حافظه خود ثبت کرده‌اند، اما در میان این روایت‌ها، حکایت کتابخانه روستای «سهموی شمالی» واجد مختصاتی متفاوت و قابل تامل است.

کتابخانه سهموی شمالی، کتابخانه‌ای کوچک اما فعال در همسایگی تمدن صنعتی عسلویه واقع شده است که به‌واسطه تمرکز تاسیسات عظیم نفت، گاز و پتروشیمی، همواره در کانون توجه و تهدیدهای امنیتی قرار دارد. با وجود دو بار حمله ناجوانمردانه و تهدیدهای جدی دشمن علیه زیرساخت‌های انرژی کشور در این منطقه، این کتابخانه کوشید در روزهای جنگ نقش خود را به‌عنوان پناهگاهی فرهنگی ایفا کند و با باز نگه‌داشتن درهایش، فضایی آرام و دنج برای رفاقت کودکان و نوجوانان جنوبی با کتاب و دانایی فراهم آورد.

سهموی شمالی با جمعیتی در حدود هزار و ۵۰۰ نفر، روستایی است که اگرچه ثروت ملی در چند قدمی آن انباشته شده، اما سهم ناچیزی از مواهب توسعه صنعتی نصیبش شده است. این نابرابری تا آنجا پیش رفته بود که سهموی شمالی تا سه سال پیش حتی از داشتن یک کتابخانه محروم مانده بود؛ محرومیتی که در منطقه‌ای موسوم به «پایتخت انرژی ایران» پرسش‌های جدی درباره تحقق توسعه متوازن و عدالت فرهنگی را پیش می‌کشد.

سرانجام در سال ۱۴۰۲، به همت یوسف صفری، رئیس شورای ششم روستای سهموی شمالی و از کنشگران فرهنگی و محیط‌زیستی جنوب استان، این روستا صاحب کتابخانه شد. کتابخانه‌ای که بر پایه یک مطالبه قدیمی فرهنگی شکل گرفت و توانست ساختمانی را که سال‌ها از کاربری اصلی خود دور مانده بود، بار دیگر به ماموریت فرهنگی‌اش بازگرداند. امروز این کتابخانه با مساحتی حدود ۱۱۰ متر مربع، شامل دو سالن قرینه و یک اتاق، به‌عنوان یکی از معدود زیرساخت‌های فرهنگی فعال در روستا شناخته می‌شود که یک سالن آن به چینش قفسه‌ها و منابع کتاب اختصاص دارد و سالن دیگر به محل مطالعه و برگزاری نشست‌های فرهنگی تبدیل شده است.

این کتابخانه در مدت کوتاهی پس از تاسیس، به پاتوق اصلی کودکان و نوجوانان روستا به‌ویژه دختران تبدیل شد. آن‌ها هر روز بعدازظهرها به این فضا پناه می‌آورند تا ساعتی دور از هیاهوی جهان امروز، در کنار کتاب‌ها و قصه‌ها بنشینند و با جهان‌هایی فراتر از جغرافیای محدود زندگی روزمره خود آشنا شوند. برای بسیاری از این کودکان، کتابخانه سهموی شمالی نخستین مواجهه جدی با کتاب و خواندن بوده است؛ مواجهه‌ای که به‌تدریج در شکل‌دهی به افق‌های فکری و ذهنی آن‌ها نقش‌آفرینی کرده‌است.

در جنگ ۱۲ روزه و سپس جنگ چهل‌روزه، کتابخانه سهموی شمالی برخلاف بسیاری از مراکز مشابه رنگ تعطیلی به خود ندید. این کتابخانه در همه این مدت، پذیرای اعضای کودک، نوجوان و بزرگسال خود باقی مانده و کوشیده با ایجاد فضایی آرام، روان آن‌ها را از هجوم اخبار منفی، اضطراب‌های ناشی از جنگ و فضای ملتهب پیرامونی دور نگه دارد. در شرایطی که سایه موشک‌ها و تهدیدها بر منطقه سنگینی می‌کرد، این کتابخانه کوچک توانست روزهایی نسبتا آرام را برای کودکان و نوجوانان روستا رقم بزند که در آن، کتاب و دانایی جایگزین ترس و ناامنی شد.

آنچه کتابخانه سهموی شمالی را واجد اهمیت می‌کند، جایگاه آن به‌عنوان نمادی از مقاومت فرهنگی در حاشیه صنعت نفت و گاز است که نشان می‌دهد حتی در مناطق کمتر برخوردار و در سایه نابرابری‌های ساختاری، می‌توان با تکیه بر دغدغه‌های فرهنگی و مشارکت اجتماعی، چراغ دانایی را روشن نگه داشت. این گزارش، روایتی مستند از شکل‌گیری، فعالیت‌ها و چالش‌های کتابخانه خودگردان سهموی شمالی است که در میانه بحران جنگ، تلاش کرد برای کودکان و نوجوانان جنوب، پناهگاهی امن از جنس کتاب و آموزش بیافریند.

مسئول و موسس کتابخانه سهموی شمالی با اشاره به نقش کتابخانه‌ها در شرایط بحرانی به بامداد جنوب گفت: در زمان جنگ، جامعه بیش از هر چیز به فضاهایی نیاز دارد که بتوانند آرامش روانی مردم به‌ویژه کودکان و نوجوانان را حفظ کنند. کتابخانه‌ها از جمله معدود مکان‌هایی هستند که می‌توانند در چنین شرایطی نقش یک پناهگاه فرهنگی را ایفا کنند که در آن کودکان برای ساعتی از اضطراب، اخبار نگران‌کننده و فضای ملتهب بیرون فاصله بگیرند و با جهان کتاب و دانایی ارتباط برقرار کنند.

یوسف صفری با تاکید بر اینکه کودکان در شرایط جنگی بیش از دیگران در معرض آسیب‌های روحی قرار می‌گیرند و اگر برای آن‌ها فضاهای امن فرهنگی فراهم نشود، این اضطراب‌ها می‌تواند اثرات ماندگاری بر ذهن و روانشان بگذارد، تصریح کرد: از همین رو ما تلاش کردیم در کتابخانه سهموی شمالی محیطی آرام، صمیمی و در دسترس برای کودکان و نوجوانان روستا فراهم کنیم تا بتوانند در کنار کتاب‌ها، ساعتی از فشارهای روانی ناشی از جنگ فاصله بگیرند.

وی با اشاره به این کتابخانه در روزهای سخت جنگ نیز فعالیت خود را متوقف نکرد، افزود: در روزهایی که منطقه عسلویه به‌دلیل وجود تأسیسات نفت و گاز در معرض خمله و تهدید قرار داشت، تلاش کردیم چراغ این کتابخانه خاموش نشود. هدف ما این بود که کودکان و نوجوانان روستا همچنان جایی برای حضور، مطالعه و گفت‌وگو داشته باشند و بتوانند در فضایی آرام با کتاب‌ها انس بگیرند.

به گفته موسس کتابخانه سهموی شمالی، تداوم فعالیت چنین مراکزی در بحران‌ها می‌تواند نقش مهمی در تقویت تاب‌آوری اجتماعی ایفا کند. به عقیده من، کتابخانه‌ها تنها محل نگهداری کتاب نیستند؛ بلکه می‌توانند به کانون‌های فرهنگی و اجتماعی تبدیل شوند که در زمان بحران، به حفظ امید، آرامش و پیوندهای اجتماعی کمک می‌کنند. تجربه ما در سهموی شمالی نشان داد که حتی یک کتابخانه کوچک در یک روستای کم‌برخوردار هم می‌تواند در روزهای سخت، به پناهگاهی برای ذهن و روح کودکان تبدیل شود.

صفری یادآور شد: در طول ایام جنگ چهل‌روزه، کتابخانه با هدف حفظ پیوستگی فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی، تلاش کرد خدمات خود را متناسب با شرایط موجود ادامه دهد. در این مدت، کتابخانه به‌صورت یک شیفت (بعدازظهر) فعال بود و با وجود محدودیت‌ها، تردد دانش‌آموزان به آن برقرار ماند. با وجود ابلاغیه‌ها و اطلاعیه‌هایی که درباره تعطیلی یا کاهش فعالیت کتابخانه‌های عمومی صادر می‌شد، تلاش شد با رعایت چارچوب‌های اعلام‌شده، خدمات حداقلی اما پیوسته ارائه شود؛ به‌گونه‌ای که هم ملاحظات ایمنی رعایت گردد و هم ارتباط اهالی با کتابخانه کاملا قطع نشود.

وی در ادامه با اشاره به برخی برنامه‌های اجرایی این کتابخانه در روزهای بحران گفت: در همین دوره تلاش کردیم فعالیت‌های کتابخانه صرفا به امانت کتاب محدود نشود و برنامه‌هایی را تدارک ببینیم که بتواند ذهن کودکان و نوجوانان را از فضای سنگین اخبار جنگ دور کند. در همین راستا، مجموعه‌ای از کتاب‌های خلاقیت که دارای تائیدیه یونسکو هستند، تهیه و در اختیار اعضای کودک و نوجوان کتابخانه قرار گرفت.

به گفته این فعال فرهنگی، این کتاب‌ها با هدف تقویت خلاقیت، پرورش مهارت‌های فکری، افزایش قدرت تخیل و ایجاد یک فضای ذهنی مثبت برای بچه‌ها انتخاب شدند. بسیاری از این آثار شامل تمرین‌ها، فعالیت‌های ذهنی و بازی‌های فکری هستند که به کودکان کمک می‌کند درگیر فرایند یادگیری فعال شوند و ذهنشان به سمت ایده‌پردازی و حل مسئله هدایت شود.

وی، استقبال کودکان و نوجوانان را از این مجموعه بسیار خوب ارزیابی و تصریح کرد: بچه‌ها با علاقه سراغ این کتاب‌ها می‌رفتند و در کنار مطالعه، درباره تمرین‌ها و ایده‌های مطرح‌شده در آن‌ها با یکدیگر گفت‌وگو می‌کردند. همین تعامل‌ها باعث شد فضای کتابخانه در روزهای ملتهب جنگ پویاتر شود.

صفری یادآور شد: از سوی دیگر، با توجه به غیرحضوری‌شدن بخشی از کلاس‌ها و مشکلاتی که دانش‌آموزان در استفاده از کلاس‌های آنلاین با آن مواجه بودند، فضای کتابخانه در اختیار برگزاری کلاس‌های حضوری محدود قرار گرفت. این کلاس‌ها به‌ویژه برای درس ریاضی در دو شیفت صبح و بعدازظهر برگزار می‌شد و حضور هر گروه به‌طور متوسط دو ساعت بود. این اقدام سبب ایجاد یک هم‌افزایی مثبت میان کتابخانه و روند آموزشی شد و کمک کرد دانش‌آموزان در شرایط سخت، مسیر یادگیری را از دست ندهند.

او ادامه داد: همچنین کلاس‌های زبان که پیش از این در کتابخانه برگزار می‌شد، به‌دلیل شرایط جنگی برای مدتی متوقف بودند. با آرام‌تر شدن اوضاع و طبق آخرین ابلاغیه‌ها، این کلاس‌ها دوباره از سر گرفته شد و روند آموزش آن‌ها ادامه یافت؛ اقدامی که موجب دلگرمی فراگیران و بازگشت پویایی قبلی کتابخانه شد. در کلاس‌های زبان کتابخانه، غیر از دانش‌آموزان خود روستا، دانش‌آموزانی از روستاهای همجوار نیز حضور دارند.

صفری یادآور شد: مجموع این فعالیت‌ها بر پایه نگاهی استوار است که کتابخانه را فضایی فرهنگی و اجتماعی برای یادگیری، خلاقیت، توسعه مهارت‌ها و تعامل علمی می‌شناسد. بر همین اساس تلاش شد حتی در شرایط دشوار، چراغ کتابخانه روشن بماند و خدمات فرهنگی و آموزشی هرچند محدود به جامعه محلی ارائه شود.