ادبیات کلاسیک ما بسیار نجیب، جذاب و پر اندیشه است

بامدادجنوب_الهام بهروزی

نمک‌شناسی یکی از کهن‌ترین و در عین حال حیاتی‌ترین مفاهیم اخلاقی در زیست انسانی است که بر مدار قدردانی، وفاداری و شناخت حق دیگری می‌چرخد؛ اما در روزگار شتاب‌زده و مصرف‌زده امروز، بیش از هر زمان دیگری در معرض فراموشی قرار گرفته است. ادبیات به‌ویژه ادبیات کودک و نوجوان همواره یکی از مطمئن‌ترین بسترها برای بازخوانی و یادآوری این ارزش‌های بنیادی و اخلاقی بوده است. همان بستری که حکایت‌های کهن با زبانی تازه و روایتی امروزی دوباره در آن جان می‌گیرند و به نسل‌های جدید منتقل می‌شوند. کتاب «نمک شیرین» نوشته مرتضی حاتمی، تلاشی آگاهانه در همین مسیر است؛ بازآفرینی یکی از حکایت‌های کتاب «جوامع‌الحکایات و لوامع‌الروایات» اثر محمد عوفی که با تصویرگری نگار اورنگ، خوانشی تازه و قابل لمس از مفهوم نمک‌شناسی را پیش روی مخاطب نوجوان قرار می‌دهد.

مرتضی حاتمی، نویسنده و روزنامه‌نگار متولد اول بهمن ۱۳۵۵ در صحنه کرمانشاه و ساکن ایلام، از چهره‌های پرکار و مستقل ادبیات معاصر ایران است که در هر دو حوزه کودک و نوجوان و بزرگسال فعالیت حرفه‌ای دارد. او با انتشار بیش از ۷۰ عنوان کتاب در قالب‌هایی چون رمان، داستان کوتاه، مینی‌مال، پژوهش، بازنویسی و بازآفرینی، همواره کوشیده است پیوندی زنده میان ادبیات کهن و دغدغه‌های امروز برقرار کند. «نمک شیرین» که برای گروه سنی نونگاه (۱۲+) نوشته شده، حاصل حدود دو ماه کار فشرده در انتخاب، نگارش و ویرایش نهایی حکایت است؛ هرچند مسیر چاپ و انتشار آن در انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان زمان‌بر بوده است. این کتاب در ۳۶ صفحه، با تیراژ ۵۰۰۰ نسخه و قیمت ۱۱۰ هزار تومان، اواخر سال گذشته منتشر شد و در کنار دیگر آثار حاتمی از جمله تازه‌ترین کتاب بزرگسال او «بچه‌های آبشوران» بار دیگر بر جایگاه ادبیات بازآفرینانه به‌عنوان رسانه‌ای موثر برای انتقال ارزش‌های انسانی و اخلاقی در جامعه امروز تاکید می‌کند. به بهانه انتشار این کتاب، گفت‌وگویی را با این نویسنده خوش‌ذوق و دغدغه‌مند انجام‌داده‌ایم که در ادامه پیش روی شما قرار می‌گیرد.

نخست بگویید که چرا این حکایت مشخص از «جوامع‌الحکایات و لوامع‌الروایات» را برای بازآفرینی انتخاب کردید؟

یکی از اهداف من در بازآفرینی و بازنویسی حکایات از ادبیات کلاسیک فارسی، معرفی منابع مورد استفاده برای جامعه هدف است. منابعی که هر کدام بخشی از میراث گرانبهای فرهنگی و ادبی ملی سرزمین مان به شمار می‌روند و ضرورت دارد که مخاطبان با نام‌های این آثار و مولفان‌شان آشنا شوند.

اغلب مخاطبان کودک و نوجوان و بزرگسال از نام و نشان کتاب «جوامع الحکایات و لوامع الروایات» محمد عوفی خیلی آشنایی ندارند و انتخاب این حکایت تلاشی برای معرفی و نشان‌دار کردن این کتاب و نویسنده‌اش برای جامعه هدف بود.

نمک‌شناسی یکی از مباحث و مفاهیم ارزشمندی است که در متون کهن ایرانی به شکل‌های مختلف مورد واکاوی قرار گرفته است، شما در بازآفرینی «نمک شیرین»، چگونه معنا و کارکرد مفهومی آن را از متن کهن به روایت امروز منتقل کردید؟

نمک‎شناسی یک فضیلت و ارزش انسانی و اجتماعی است که در میان جامعه از اهمیت و جایگاه بالایی برخوردار است و در متون کهن فارسی نیز به این فضیلت توجه بسیاری شده است. نویسندگان و شاعران سده‎های گذشته بر کارکرد اجتماعی و فرهنگی و فردی این مهم به زبان شعر و نثر اشارات فراوان داشته‌اند‌.

انتقال این مفهوم ارزشمند به اندیشه و دنیای مخاطب کودک و نوجوان امروز با بهره‌گیری از زبان هنر و ادبیات در قالب نوشتاری «بازآفرینی» می‎تواند این اندیشه و ضرورت مهم را ماندگار کند. به همین دلیل حکایت «نمک شیرین» از لابه‌لای حکایت‌های متعدد جوامع الحکایات و لوامه الروایات متولد شد.

آیا مهم‌ترین پیام و مضمون محوری این حکایت همان نمک‌شناسی صرف است؟ این مفهوم چه نسبتی با زیست اخلاقی نوجوان امروز دارد؟

بله؛ تمرکز موضوعی و محتوایی کتاب و پیرنگ و اندیشه غالب کتاب همان نمک‎شناسی است که البته با پرداخت و فضاسازی و بهره‌گیری از دانش تجربی نویسنده و پرداخت و مضمون و توسعه محیط و زیست‌بوم شخصیت‎ها، تعلیق و انتظار و اوج و… به این مسئله پرداخته‌ام.

کودک و نوجوان امروز دنیایی بسیار پیچیده، مبهم، مطالبه‌گر، مشوش و متفاوت دارند و حضور در زیست‌بوم مجازی و شبکه‎های اجتماعی بر ابهام و پیچیدگی و افزایش لایه‎های فکری‎شان اضافه کرده است‌. زیست اجتماعی و فرهنگی و اخلاقی کودکان و نوجوانان امروز به محتواهایی متناسب و جذاب و موفق نیاز دارد تا بتوان بر دنیای‌شان تأثیر گذاشت. در این کتاب تلاش‌ کرده‎ام که به شیوه‎های مختلف ادبی و هنری به دنیای مخاطب متفاوت امروز سرک بکشم و در حد توان این مفهوم را به زبان امروزی و با بهره‌گیری از قالب کتاب انتقال دهم.

این حکایت چقدر می‌تواند در بازآفرینی هویت فرهنگی و اخلاقی نوجوانان و نسل معاصر موثر باشد؟

به شدت اعتقاد دارم که ادبیات کلاسیک فارسی بسیار نجیب و پاکدامن و جذاب و پر اندیشه است و یک سرمایه و میراث فرهنگی ملی برای همه ماست. ادبیات کلاسیک نظم و نثر، میراث مکتوب و هویتی تاریخی ارزشمند و آینه‌ای تمام‌نما از فرهنگ و آموزه‌های اخلاقی و رفتاری نیاکان ماست. این میراث به عنوان سرمایه‌ای ملی به همه مردم تعلق دارد و یکی از راه‌های معرفی کتاب و آثار این نوع از ادبیات به مخاطبان کودک و نوجوان، بازنویسی و بازآفرینی با رعایت اصول و معیارهای مصوب این قالب‌ها برای این مخاطبان است. بازنویسی و بازآفرینی از ادبیات کلاسیک و فولکلور، موجب آشنایی جامعه مخاطب با این ادبیات که از پیشینیان ما به یادگار مانده، می‌شود.

چه کنشی در این اثر بیشتر موجب برانگیختن تامل اخلاقی و هویتی در مخاطب می‌شود؟

خواننده کودک و نوجوان پس از خواندن این کتاب متوجه می‌شود که ذره‎ای نمک موجب تحول و تغییر درونی در فردی شده است. شاید این نکته در نگاه نخست اغراق‎آمیز باشد، اما در پشت این اغراق شاهد قدرت‌نمایی اثربخش کلمه و ادبیات و تاثیرگذاری آن بر مخاطبان هستیم که موجب تحول درونی و اعتلا و بالندگی روحی و روانی می‌شود. تحول درونی شخصیت اصلی کتاب که ساختار زیربنایی رفتاری و روانی‌اش را دچار چالش و تعییر بنیادی می‌کند و این امر موجب برانگیختگی ذهنی و فکری در مخاطب می‌شود. همین اتفاق، مولفه‌های ذهنی مخاطب را دستکاری می‌کند و بر اخلاق او اثر می‌گذارد.

باورمندی‌ها و ارزش‌های اخلاقی ایرانی در روایت «نمک شیرین» را به چه شکلی مورد بازنمایی قرار دادید؟

ببینید فارغ از نگاه جنسیتی، سرزمین ایران دیار عیاران و طراران و جوانمردان بوده و این ویژگی شریف و ارزشمند همیشه در طول تاریخ موجب عزت نام و نشان سرزمین‎‏مان شده است.

قدردانی، نمک‌شناسی، جوانمردی، دستگیری از مستمندان و نیازمندان، مروت، خدمت بی‌مزد و منت و در پنهان، سفره‌داری و حرمت نان و نمک، رعایت حرمت ریش و مو و گیس سفید، کمک به مظلومان و دشمنی با ظالمان، وطن دوستی و دفاع از سرزمین و آب و خاک و مقابله با دشمنان و نثار جان و ده‌ها صفت مطلوب، ارزشمند و غایی از ویژگی‌های برجسته ما ایرانیان در طول تاریخ باستان تا معاصر بوده است.

در این میان ادبیات و هنر به عنوان ابزارهایی فرهنگی، نقش بزرگی در ماندگاری و جاودانه‌گی این صفات غایی و ارزشمند ایفا کرده‌اند‌. باور نویسنده اصلی و بازآفرین بر این مهم موجب‌شده که فاصله زمانی صدها سال میان «مرتضی حاتمی» و «محمد عوفی» در قالب کتاب و کلمه از بین برود و با هم مفهوم و اندیشه‎‏ای ایرانی و اسلامی و اعتقادی وطنی (نمک‌شناسی) را به جان و کلام مخاطب امروز انتقال دهند. امیدوارم که در حد توان و بضاعت موفق عمل کرده باشم.

چگونه جامعه ایرانی کنونی را با فضای اجتماعی این حکایت پیوند دادید؟

با توجه به اینکه قالب اثر، بازآفرینی است،  امکان قرابت جامعه سده‎های گذشته با دنیا و جهان امروز مخاطب که به شدت مجازی شده، وجود ندارد، اما مفهومی که به‎عنوان شاکله و محور اندیشه ای و موضوع مورد بحث و توجه و تمرکز قرار داده شده، می‌تواند سیال‌وار در همه عصرها و زمان حرکت کند و بر مخاطب تأثیرگذار باشد. میان جامعه امروز با جامعه سده‌های گذشته بی‌شک فاصله بسیار است اما ادبیات تلاش داشته این فاصله را از بین ببرد.

ادبیات مرزهای زمان و مکان را در هم می‌نوردد و با چاشنی تخیل و خیال‌پردازی وارد ذهن و دنیای مخاطب می‌شود و او را با همذات‌پنداری همراه می‌کند. کلمه ابزاری مهم و ضروری و سحرآمیز برای‌ ایجاد ارتباط با مخاطب است و او را در  حس و خلسه‌ای فرو می‌برد تا خواننده را در فضا و ساخت زندگی امروز قرار دهد‌‌.

به نظر شما، بازآفرینی این حکایت چه اهمیتی در تداوم و انتقال میراث معنوی ادبیات کلاسیک دارد؟

آثار ادبیات کلاسیک به‎عنوان سرمایه‌های فرهنگی، بخش مهمی از هویت فرهنگی و تاریخی سرزمین کهن ما به شمار می‌روند. این ادبیات، سرمایه و ثروت و میراث ملی ماست. سرمایه‌ای غنی و بزرگ و غیرقابل تکرار. ادبیات کلاسیک ما بسیار باحیا، محجوب و خردمند است. زشت‎‌سُرایی، خارگویی و اندیشه‌های پست اخلاقی و رذایل، به ندرت در آن می‌توان یافت و این یکی از ارکان مهم تربیتی بودن مفاهیم و محتوای ادبیات کلاسیک ایران‌زمین به حساب می‌آید. همه ما باید تلاش کنیم به‎عنوان شهروندان ایرانی از این گنجینه معنوی مواظبت کنیم و آن را با ساده‌نویسی، بازنویسی، بازآفرینی و… برای مخاطبان کودک و نوجوانان ساده و خواندنی و جذاب‌تر کنیم و این سرمایه ملی را به کودکان و نوجوانان امروز انتقال دهیم؛ کودکان و نوجوانانی به‌روز و پویا که دنیایشان لبریز از تفاوت و تحرک است؛ کودکانی دانا، حساس، معترض و مطالبه‌گر (با قید بسیار) که از والدین، مؤلفان، نویسندگان، شاعران و اولیای تربیتی جلوتر و باهوش‌ترند و بایستی سرعت قدم‌هامان را با گام‌های ریز و تند و تیزشان تنظیم کنیم.

در نهایت آن که این حکایت، منتخب یکی از هزاران حکایت و متل و داستان و افسانه فاخر از ادبیات کلاسیک ماست که تلاش می‎کند یکی از مفاهیم بزرگ انسانی و اخلاقی و ایرانی و اسلامی را به زبانی جذاب و در قالب بازآفرینی به کودکان و نوجوانان انتقال دهد.

مخاطب نوجوان از خلال این حکایت با چه چالش‌های انسانی و اخلاقی روبه‌رو می‌شود؟

یکی از کارکردهای ادبیات علاوه‌ بر انتقال التذاذ ادبی و شعور و آگاهی به مخاطب، ایجاد نگرش تازه و چالش‌آفرینی در ذهن مخاطبان است. مخاطبان با خواندن کتاب‌، خواسته یا ناخواسته ذهن شان درگیر مفهوم و اندیشه‌ای که مورد نظر آفرینشگر و مولف بوده، درگیر می‌کند. خواننده در «نمک شیرین» به علاوه بر درک حس و لذت از فضای ترسیم شده و همذات‌پنداری با شخصیت‌های اصلی و فرعی، با مبحث نمک‌شناسی و حرمت نان و نمک آشنا می‌شود.

مخاطب امروز بی‌شک با حوادث مختلف اجتماعی اخلاقی و انسانی مواجه می‌شود. نقطه عکس نمک‌شناسی، چالشی اجتماعی، فرهنگی و انسانی است که ممکن است دنیای ذهنی مخاطب امروز را نشانه برود به همین دلیل کتاب «نمک شیرین» چالشی را در ذهن و دنیای مخاطب به‎وجود می آورد تا تأمل و اندیشه و درون خودش را بازبینی کند و هرگاه مخاطب به این مرحله دست پیدا کند، می توان امیدوار بود که کتاب و مفهوم آن بر دهن و دنیای مخاطب تاثیر گذاشته است.

انتشار «نمک شیرین» در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان چه جایگاهی در معرفی و تثبیت بازآفرینی ادبیات کلاسیک برای نسل جدید دارد؟

در پاسخ به این پرسش باید از دو زاویه به مسئله نگاه کرد؛ ابتدا انتشارات کانون‌ پرورش‌ فکری کودکان و نوجوانان و سپس توجه این نشر خوشنام به مقوله بازآفرینی و بازنویسی از ادبیات کلاسیک.

انتشارات کانون که یکی از نشرهای باسابقه و خوش‌نام و مورد اعتماد مردم ایران است، یک مجموعه جریان‌ساز و تاثیرگذار فرهنگی، ادبی و اجتماعی است که با بهره‌گیری از تجارب ارزشمند مجموعه نیازسنجی از جوامع هدف و انتشار کتاب‌های متناسب با گروه‌های سنی مختلف بهره‌گیری از خردجمعی و تلاش در راستای تولید و انتشار کتاب استاندارد و کیفی، یک فرصت ارزشمند مخاطبان و جوامع هدف به وجود آورده است. وجهه تاریخی انتشارات کانون، اعتماد جوامع هدف و اولیای تربیتی به کانون و انتشاراتش موجب شده ضمن تقویت و افزایش دانش فرهنگی در مخاطبان، انتظارات و توقعات مجموعه فرهنگی جامعه را هم نسبت به آثار فاخر و با کیفیت بالا برده و بی‌شک مسئولان ارشد کانون و مجموعه انتشارات با شناخت و آگاهی و نیازسنجی، توجه به سلایق و ذائقه‌های مخاطبان، آثار مناسب و با کیفیت محتوایی منتشر می‌کنند و پاسخی مناسب به اعتماد و مطالبات فرهنگی مخاطبان خواهند داد.

این انتشارات با عنایت به ویژگی‌های اعلام شده در انتخاب اثر برای چاپ و نشر و توزیع دارای ضوابط خاصی است که بر کیفیت محتوایی و جذابیت و خلاقیت و نوآوری در عرصه ادبیات کودک و نوجوان تاکید بسیار دارد.

انتشارات کانون‌ پرورش فکری کودکان و نوجوانان علاوه بر توزیع کتاب در بیش از هزار مرکز فرهنگی هنری ثابت و سیار روستایی در سطح کشور، در بخش مجازی نیز کتاب‌هایش را در اختیار جوامع مختلف هدف به فروش می‌رساند این گسترش توزیع و کمیت آمار بر اعتبار نشر افزوده است.

از طرفی نخستین کتابی که در یک سال پس از تأسیس کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سال ۱۳۴۵برای کودکان منتشرشد کتاب «مهمان‌های ناخوانده» بود که بازآفرینی یکی از قصه‌های ادبیات شفاهی به همت خانم «فریده فرجام »بود. انتشار این کتاب نشانه روشنی از اهمیت و جایگاه انتشار آثار بازنویسی و بازآفرینی از آثار ادبیات شفاهی و کلاسیک فارسی برای‌ کودکان و نوجوانان توسط این نشر معتبر است که تاکنون بیش از شش دهه ادامه‌ داشته است.

در این نشر بر انتشار بازنویسی و بازآفرینی از ادبیات کلاسیک فارسی برای کودکان و نوجوانان تلاش‌های فراوانی شده و نقشی مهم و گسترده در معرفی ظرفیت‌ها و پتانسیل های ادبیات کلاسیک فارسی برای‌ کودکان و نوجوانان با بهره‌گیری از قالب‌های بازنویسی و بازآفرینی ابفا می کند. ضمن آن‌که محور تمام فعالیت‌های شصت و چندگانه در مراکز فرهنگی هنری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، کتاب است. معرفی کتاب، قصه‌گویی، معرفی شخصیت، متن‌خوانی، نمایش عروسکی، روخوانی، امانت کتاب، دیدار با نویسندگان و شاعران و اهالی قلم و ادب و… ریشه در کتاب به عنوان محوری‌ترین عنصر موجود در کتابخانه دارد.

ضمن آن‌که در انتشارات کانون‌ توجه و دقت در تولید محتوا، خلاقیت و نوآوری‌ در صفحه‌آرایی، گرافیک و حروفچینی و کیفیت چاپ، رعایت استاندارد اصول فنی و ظاهری کتاب‌ها، از دلایل اقبال و استقبال مخاطبان از کتاب‌های انتشارات کانون شده و چاپ‌ها مجدد و تیراژ بالا خود دلایلی بر اقبال عمومی مخاطب از آثار منتشر شده در انتشارات کانون‌ و در ادامه گسترش مخاطبان و در نهایت انتقال مفاهیم مورد نظر به جامعه هدف است.