بوشهر نقطه تلاقی سیاست و انرژی منطقه است

بامدادجنوب_مریم خوئینی

استان بوشهر در سال‌های اخیر به یکی از کانون‌های اصلی معادلات انرژی و توسعه زیرساختی کشور تبدیل شده است؛ استانی که هم‌زمان میزبان تأسیسات عظیم نفت، گاز و پتروشیمی و تنها نیروگاه هسته‌ای فعال ایران است. در شرایطی که رشد مصرف برق، ناترازی انرژی و ضرورت کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی به چالش‌های جدی سیاست‌گذاران بدل شده، نقش نیروگاه اتمی بوشهر در تأمین پایدار انرژی و تقویت امنیت انرژی کشور اهمیتی دوچندان شده است.

سفر محمد اسلامی معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان انرژی اتمی ایران به این استان را می‌توان در همین چارچوب ارزیابی کرد؛ سفری که افزون بر دیدار با مسئولان استانی و بررسی روند اجرای واحدهای دوم و سوم نیروگاه اتمی بوشهر، شامل افتتاح کلینیک زخم در بیمارستان شهدای انرژی هسته‌ای و سوانح سوختگی چرومی در بندر گناوه به‌عنوان چهاردهمین و پانزدهمین کلینیک‌های درمان زخم مبتنی بر فناوری پلاسمای سرد در جنوب کشور، شرکت در کارگاه آموزشی ملی فراگیر فناوری هسته‌ای و بازدید از پروژه مسکونی سه‌هزار و ۵۰۰ واحدی تنگک بود. مجموعه این برنامه‌ها نشان می‌دهد که توسعه فناوری هسته‌ای در ایران، تنها به تولید انرژی محدود نمی‌شود، بلکه ابعاد درمانی، آموزشی و رفاهی را نیز در بر می‌گیرد.

با توجه به توسعه واحدهای جدید نیروگاه و گسترش کاربردهای صلح‌آمیز فناوری هسته‌ای، این پرسش بیش از پیش مطرح می‌شود که انرژی هسته‌ای چه جایگاهی در آینده ایران خواهد داشت و بوشهر چگونه می‌تواند در راهبرد توسعه کشور نقش‌آفرینی کند. برای بررسی این موضوع، با یکی از استادان دانشگاه به گفت‌وگو نشسته‌ایم تا ابعاد راهبردی این مسأله را واکاوی کنیم.

نیروگاه اتمی بوشهر فراتر از یک واحد تولید برق

مجید دهقانیان استاد دانشگاه و پژوهشگر جغرافیای سیاسی و ژئوپلتیک در گفت‌وگو با بامداد جنوب گفت: نام بوشهر را می‌توان در صدر مسائل عمده و مهم کشور دید از صنایع نفت و گاز گرفته تا انرژی. نیروگاه اتمی بوشهر در حال حاضر سهم کوچکی از سبد برق ایران را تأمین می‌کند، اما اهمیت آن را نباید صرفاً با درصد تولید سنجید.

وی تصریح کرد: این نیروگاه در عمل تنها تجربه عملیاتی و بسیار هزینه بر ایران در تولید برق هسته‌ای است و از این جهت جایگاهی فراتر از یک واحد هزار مگاواتی دارد. در ساختار انرژی ایران که همچنان به گاز طبیعی وابستگی سنگین دارد، بوشهر را می‌توان نماد تنوع‌بخشی به سبد انرژی و کاهش فشار بر منابع فسیلی دانست.

دهقانیان یادآور شد: با راه‌اندازی واحدهای دوم و سوم در نیروگاه اتمی بوشهر و در صورت تحقق برنامه‌های توسعه‌ای، سهم انرژی هسته‌ای می‌تواند در دهه آینده چند برابر شود و از یک نقش نمادین به یک مؤلفه محسوس در تأمین بار پایه برق کشور تبدیل گردد به‌ویژه در شرایطی که رشد مصرف برق، فرسودگی نیروگاه‌های حرارتی و محدودیت‌های زیست‌محیطی، کشور را به سمت منابع پایدارتر سوق می‌دهد.

وی در ادامه با بیان اینکه از منظر جغرافیای سیاسی ما معتقدیم سیاست یک کشور برگرفته از جغرافیاست، گفت: از این منظر استان بوشهر به این دلیل به یکی از نقاط راهبردی سیاست انرژی ایران تبدیل شده که در یک نقطه جغرافیایی، چند لایه از قدرت انرژی را بر هم منطبق کرده است.

بوشهر محل تلاقی منابع انرژی در معماری قدرت ملی

این استاد دانشگاه افزود: استان ما هم میزبان نیروگاه هسته‌ای است، هم در همسایگی میدان گازی پارس جنوبی قرار دارد و هم زیرساخت‌های گسترده نفت، گاز و پتروشیمی را در خود جای داده است. این تراکم زیرساختی، بوشهر را به گره حیاتی و کانونی شبکه انرژی کشور بدل کرده است که البته باید توجه کرد که این موضوع هم می تواند فرصت باشد و هم تهدید.

وی تأکید کرد: از منظر راهبردی، تمرکز چنین ظرفیتی در یک استان به معنای شکل‌گیری یک کانون انرژی ملی است که هم در اقتصاد داخلی و هم در معادلات ژئوپلیتیکی  کشور خصوصا در بعد منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای اثرگذار است. بنابراین می‌توان گفت بوشهر را نباید صرفاً یک استان ساحلی دانست بلکه محل تلاقی انرژی فسیلی و غیر‌فسیلی در معماری قدرت ملی ایران است. این نکته به طور خاص ارتباط نزدیکی با موقعیت جغرافیایی  بوشهر دارد.

دهقانیان در پاسخ به این پرسش که تمرکز تأسیسات انرژی در بوشهر چه فرصت‌ها و چه چالش‌هایی به همراه دارد؟ گفت: طبیعتاً از منظر آمایش دفاعی، تمرکز واحدهای مهم و راهبردی کشور در یک منطقه جغرافیایی یک ایراد ساختاری محسوب می‌شود. هر چه زیرساخت‌های حیاتی به‌ویژه در حوزه انرژی در یک نقطه انباشته‌تر شوند، آن نقطه به یک گره حساس ملی  تبدیل می‌شود؛گره‌ای که در صورت اختلال، دامنه و مقیاس اثرش فقط محلی نیست، بلکه سراسری است. بنابراین از منظر آمایش سرزمین به‌ویژه از منظر دفاعی پراکندگی هوشمند زیرساخت‌ها همواره یکی از اصول مهم است. پس می توان گفت تمرکز واحدها هم می‌تواند فرصت ایجاد کند و هم تهدید.

وی تصریح کرد: از منظر دیگری نیز تمرکز تأسیسات انرژی در بوشهر یک منطق اقتصادی و فناورانه هم می‌تواند داشته باشد: شکل‌گیری خوشه صنعتی انرژی؛ یعنی تجمیع نیروگاه هسته‌ای، تأسیسات گازی، پتروشیمی و زیرساخت‌های بندری در یک پهنه می‌تواند هزینه انتقال فناوری را کاهش دهد، زنجیره تأمین بومی  ایجاد کند( که متاسفانه این مورد به‌طور کامل محقق نشده است) و در نهایت نیروی انسانی متخصص در همان منطقه تثبیت شود. این مورد را هم می‌توان اضافه کرد که این تمرکز همچنین وزن ژئوپلیتیکی استان را افزایش می‌دهد و آن را در معادلات ملی و حتی منطقه‌ای برجسته‌تر می‌کند اما واقعیت این است که این موضوع آورده خاصی برای استان نداشته است.

دهقانیان گفت: اگر بخواهم آینده انرژی ایران را در یک جمله توصیف کنم می‌توانم آن را گذار تدریجی از وابستگی کامل به منابع هیدروکربوری به سوی سبدی متنوع‌تر می‌بینم که در آن بوشهر و انرژی هسته‌ای نقش ستون پایدار آن را ایفا می‌کنند.