بومی‌سازی کاتالیست EO، مروارید را متحول می‌کند

بامدادجنوب_حجت عبدالهی‌پور

پتروشیمی مروارید به‌عنوان یکی از حلقه‌های کلیدی زنجیره الفین کشور در منطقه راهبردی پارس جنوبی در مسیر تازه‌ای از تولید تا فناوری گام نهاده است؛ مسیری که نشان می‌دهد این مجتمع تنها یک واحد تولیدی نیست، بلکه به‌تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از محورهای دانش‌محور صنعت پتروشیمی ایران است. ظرفیت تولید سالانه ۵۰۰ هزار تن اتیلن و استفاده از ۶۵۰ هزار تن اتان پارس جنوبی به‌عنوان خوراک، از یک سو پیوند عمیق میان انرژی و صنعت را نمایان می‌کند و از سوی دیگر، مروارید را به الگوی موفق «تبدیل گاز به ثروت» مبدل ساخته است.

در پایین‌دست، واحد تولید MEG این مجتمع با ظرفیت ۵۰۰ هزار تن به‌همراه ۵۰ هزار تن دی‌اتیلن گلایکول (DEG) و سه هزار تن تری‌اتیلن گلایکول (TEG) نقش بنیادینی در تأمین مواد اولیه بسیاری از صنایع کشور ایفا می‌کند؛ از نساجی و بسته‌بندی تا تولید ضدیخ و رزین. خوراک این واحد از طریق ۳۴۰ هزار تن اتیلن و ۳۶۸ هزار تن اکسیژن تأمین می‌شود؛ موضوعی که بازتابی از یکپارچگی مهندسی و بهره‌برداری در زنجیره تولید مروارید است.

اما امروز مسیر مروارید از تولید صرف فراتر رفته است. این مجتمع به‌عنوان یکی از زیرمجموعه‌های هلدینگ پتروفرهنگ، مأموریت خود را بر توسعه فناوری متمرکز کرده و طراحی و ساخت کاتالیست اتیلن اکساید (EO) و سایر کاتالیست‌های راهبردی را به ثمر رسانده است. در همین خصوص و برای بررسی دقیق‌تر دستاورد اخیر مروارید در بومی‌سازی این کاتالیست، با یاسر بریری، کارشناس انرژی و تحلیلگر صنعت پتروشیمی گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که در ادامه می‌آید.

از دید شما بومی‌سازی کاتالیست EO در پتروشیمی مروارید چه جایگاهی در نقشه فناوری صنعت پتروشیمی ایران دارد و چرا از آن به‌عنوان یک نقطه عطف یاد می‌شود؟

اگر بخواهیم صادقانه و بدون اغراق صحبت کنیم، بومی‌سازی کاتالیست EO را باید در ردیف معدود پروژه‌هایی دانست که مرز میان «تولیدکننده» و «صاحب فناوری» را جابه‌جا می‌کند. این کاتالیست، قلب تپنده واحد MEG است؛ جایی که واکنش مستقیم اتیلن به اتیلن‌اکساید با بالاترین حساسیت عملیاتی انجام می‌شود. ورود پتروشیمی مروارید به طراحی، ساخت و تست صنعتی این کاتالیست، به این معناست که صنعت پتروشیمی ایران برای نخستین‌بار به یکی از پیچیده‌ترین حلقه‌های دانش فنی جهانی دست پیدا کرده است. این اتفاق، صرفاً یک جایگزینی واردات نیست؛ بلکه نشانه بلوغ مهندسی شیمی و کاتالیست در کشور است.

از لحاظ اقتصادی، بومی‌سازی این کاتالیست چه تغییری در معادلات هزینه و امنیت تولید ایجاد کرده است؟

عددها در اینجا به‌روشنی سخن می‌گویند. کاتالیست EO وارداتی، به‌ویژه نمونه‌های چینی، قیمتی بین ۱۱۰ تا ۱۱۲ میلیون دلار دارند؛ در حالی که نسخه بومی‌شده پتروشیمی مروارید با حدود ۵۵ میلیون دلار تولید شده است. این یعنی صرفه‌جویی مستقیم سالانه ده‌ها میلیون دلار ارز. اما مهم‌تر از صرفه‌جویی ارزی، امنیت تولید است. در شرایط تحریم، کاتالیست EO همواره یک گلوگاه راهبردی بوده و هر تأخیر در تأمین آن می‌توانست به توقف کامل واحد MEG منجر شود. بومی‌سازی این کاتالیست، ریسک توقف تولید را به حداقل رسانده و مروارید را از یک مصرف‌کننده وابسته به یک بازیگر مستقل تبدیل کرده است.

نقش پتروشیمی مروارید در توسعه توان داخلی و همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

پتروشیمی مروارید در این پروژه صرفاً «سفارش‌دهنده» نبود، بلکه نقش یک رهبر فناورانه را ایفا کرد. همکاری هدفمند با شرکت‌های دانش‌بنیان، استفاده از زیرساخت‌های آزمایشگاهی پیشرفته و انجام صدها ساعت تست پایلوت و صنعتی، نشان می‌دهد که این پروژه حاصل یک مشارکت واقعی میان صنعت و دانش است. نکته مهم‌تر، طراحی فرمولاسیون اختصاصی بر اساس شرایط عملیاتی واحد MEG مروارید است؛ یعنی دانشی که قابل انتقال، توسعه‌پذیر و حتی صادرات‌محور است.

این دستاورد چه تاثیری بر آینده صنعت الفین کشور و زنجیره ارزش آن خواهد داشت؟

خب، صنعت الفین، ستون فقرات زنجیره پتروشیمی است و هرچه این ستون از نظر فناوری مستحکم‌تر شود، صنایع پایین‌دستی نیز پایدارتر خواهند بود. پتروشیمی مروارید با در اختیار داشتن شش درصد ظرفیت اتیلن کشور و پیوند مستقیم با تولید MEG، امروز در نقطه‌ای ایستاده که می‌تواند مسیر توسعه صنعت الفین را تحت تاثیر قرار دهد. وقتی کاتالیست‌های راهبردی در داخل کشور تولید می‌شوند، امکان بهینه‌سازی فرایند، افزایش راندمان، کاهش مصرف انرژی و حتی توسعه گریدهای جدید فراهم می‌شود؛ این دقیقا همان جایی است که صنعت از «کمیت‌محوری» به «کیفیت‌محوری» عبور می‌کند.

با توجه به برنامه پتروشیمی مروارید برای توسعه نسل‌های جدید کاتالیست، این شرکت در چه جایگاهی از زنجیره تحقیق، توسعه و تجاری‌سازی کاتالیست‌ها قرار گرفته است؟

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، پتروشیمی مروارید عملاً از جایگاه «مصرف‌کننده کاتالیست» عبور کرده و به مرحله‌ای رسیده که می‌توان آن را بازیگر فعال در زنجیره R&D تا نیمه‌صنعتی‌سازی دانست. بومی‌سازی کاتالیست EO صرفاً خرید دانش یا مهندسی معکوس نبوده، بلکه شامل طراحی فرمولاسیون متناسب با شرایط عملیاتی واحد MEG، انجام تست‌های متعدد و انطباق با نیاز واقعی تولید بوده است. وقتی یک مجموعه به این سطح می‌رسد، توسعه نسل‌های بعدی کاتالیست و حتی آماده‌سازی برای صادرات دانش فنی، یک مسیر طبیعی و قابل اتکا محسوب می‌شود.

آیا تجربه موفق کاتالیست EO می‌تواند به بومی‌سازی سایر کاتالیست‌های مورد استفاده در واحدهای الفین و پایین‌دستی منجر شود؟

قطعاً همین‌طور است. آنچه در پروژه EO اهمیت دارد، صرفا خود کاتالیست نیست، بلکه زیرساخت دانشی ایجادشده در حوزه طراحی، تست، ارزیابی عملکرد و بارگذاری صنعتی است. پتروشیمی مروارید با در اختیار داشتن واحد الفین، واحد MEG و تجهیزات جانبی، محیط عملیاتی مناسبی برای توسعه سایر کاتالیست‌های مصرفی و فرآیندی دارد. بنابراین تجربه EO می‌تواند به‌عنوان یک الگوی بومی‌سازی برای سایر کاتالیست‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

نقش واحد نوآوری و ساخت داخل پتروشیمی مروارید در این پروژه‌ها را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

وجود واحد نوآوری فعال نشان می‌دهد که این پروژه‌ها صرفاً به‌صورت موردی اجرا نشده‌اند. هماهنگی میان مدیریت، بهره‌برداری، تعمیرات و شرکت‌های دانش‌بنیان باعث شده دانش فنی درون سازمان نهادینه شود. این موضوع اهمیت زیادی دارد، چون دانش فنی اگر در ساختار سازمانی تثبیت نشود، به نتیجه پایدار منجر نخواهد شد. مروارید در این بخش عملکردی فراتر از انتظار یک مجتمع تولیدی داشته است.

بررسی بیش از ۲۰ درخواست خدمات فنی (TSR) در تعمیرات اساسی واحد MEG چه پیامی دارد؟

حجم بالای TSRها نشان‌دهنده این است که تعمیرات اساسی تنها به تعویض قطعه یا رفع خرابی محدود نبوده است. این رویکرد نشان می‌دهد که مروارید به سمت تحلیل ریشه‌ای مشکلات، اصلاح فرآیندها و کاهش ریسک‌های آینده حرکت کرده است. در واقع، تعمیرات اساسی به ابزاری برای ارتقای کیفیت بهره‌برداری تبدیل شده است.

تمیزکاری و جت‌زنی ۱۷ مبدل حرارتی چه تأثیری بر عملکرد واحد MEG دارد؟

مبدل‌های حرارتی مستقیما بر راندمان انرژی و پایداری فرایند تاثیر می‌گذارند. رسوب‌زدایی و جت‌زنی این تجهیزات باعث بهبود انتقال حرارت، کاهش افت فشار و در نهایت افزایش بهره‌وری واحد می‌شود. این اقدام اگرچه شاید در ظاهر ساده به‌نظر برسد، اما در مقیاس صنعتی، نقش مهمی در کاهش مصرف انرژی و تثبیت تولید دارد.

اگر بخواهید نقش پتروشیمی مروارید را در یک جمله توصیف کنید، چه می‌گویید؟

پتروشیمی مروارید امروز در حال بازتعریف نقش خود از یک تولیدکننده بزرگ الفین و MEG به یک بازیگر اثرگذار در توسعه فناوری، خودکفایی راهبردی و آینده‌سازی صنعت پتروشیمی ایران است؛ مجموعه‌ای که علاوه بر تولید، در حوزه کاتالیست، نگهداشت پیشرفته، مدیریت دارایی‌ها و همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان نقش‌آفرینی می‌کند.