اغلب مدیران و معلمان به مطالعه آزاد دانش‌آموزان اعتقادی ندارند

بامدادجنوب_الهام بهروزی

نقش کتاب به‌عنوان ابزاری برای عمق‌بخشی اندیشه و تقویت هویت فردی در روزگاری که سرعت گردش اطلاعات بیش از هر زمان دیگری افزایش یافته، بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است. با این حال، آنچه امروز در بسیاری از مدارس کشور مشاهده می‌شود، فاصله‌ای معنادار میان نظام آموزشی و فرهنگ کتابخوانی است؛ فاصله‌ای که خانواده‌ها نسبت به پیامدهای آن ابراز نگرانی می‌کنند.

در این میان، کارشناسان آموزشی بر این باورند که کتاب نه‌تنها ابزاری برای یادگیری است، بلکه بستری برای تقویت تفکر انتقادی، افزایش آگاهی، رشد سواد فردی و شکل‌گیری مسئولیت‌پذیری اجتماعی به شمار می‌رود. بنابراین غفلت از کتابخوانی در مدارس می‌تواند نسل امروز را به مصرف‌کننده اطلاعات سطحی تبدیل کند؛ نسلی که کمتر فرصت اندیشیدن، تحلیل و پرسشگری پیدا می‌کند و بیشتر در معرض انبوهی از داده‌های پراکنده و گذرا قرار می‌گیرد.

بی‌شک نظام آموزشی برای پرورش نسلی تاثیرگذار، هویتمند و آینده‌ساز، ناگزیر است نگاه جدی‌تری به ترویج فرهنگ مطالعه داشته باشد. متاسفانه بی‌توجهی به این مقوله سبب شده که نسل امروز، برخلاف نسل‌های گذشته، انس و الفت چندانی با فرهنگ مکتوب و کتاب پیدا نکند و بیش از آنکه با متن و تفکر مکتوب رشد کند، در جهان پرشتاب تکنولوژی و فرهنگ شفاهی سیر کند؛ جهانی که در آن سرعت جای تامل را گرفته و تصویر و صدا اغلب بر اندیشه و تامل غلبه دارد.

این در حالی است که اگر مدرسه نتواند کتاب را به بخشی از زیست روزمره دانش‌آموزان تبدیل کند، علاقه به مطالعه در همان سال‌های ابتدایی کمرنگ خواهد شد. نتیجه چنین روندی، نسلی است که کمتر با کتاب دوست می‌شود، کمتر به خواندن عمیق عادت می‌کند و ارتباطش با دانش، بیشتر لحظه‌ای و مصرفی باقی می‌ماند؛ مسئله‌ای که در بلندمدت می‌تواند بر کیفیت تفکر، گفت‌وگو و مسئولیت‌پذیری اجتماعی آن‌ها تاثیر بگذارد.

در این میان بسیاری از خانواده‌های بوشهری منتقد رویکرد تک‌بعدی بیشتر مدارس استان در حوزه مطالعه هستند. برخی از آن‌ها بر این باورند که در مدارس باید زنگی به‌نام کتاب تعریف شود؛ همان‌ طرحی که در زمان طرح پایتخت کتاب در برخی از مدارس بوشهر اجرایی شد و توانست بیشتر دانش‌آموزان را به سمت کتاب و خواندن سوق بدهد اما این طرح در ادامه با تغییر در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و آموزشی کم‌کم رنگ باخت و به‌مانند باشگاه‌های کتابخوانی که شور و شوقی به دانش‌آموزان و معلمان برای آشتی برای یار مهربان داده بود، از حافظه مدارس پاک شد.

کتاب و مطالعه آزاد در برنامه‌های آموزشی مدارس جایگاهی ندارد

یک مادر که دختری ۹ ساله دارد و در یکی از مدارس خوشنام بوشهر محصل است، به بامداد جنوب گفت: متاسفانه مدرسه و معلمان بیش از آنکه به پرورش ذهن و اندیشه دانش‌آموزان توجه داشته باشند، بر آموزش دروس اصلی و کسب نمره تمرکز کرده‌اند. در چنین فضایی، کتاب و مطالعه آزاد جایگاهی در برنامه‌های آموزشی ندارد و اغلب به فعالیتی حاشیه‌ای و کم‌اهمیت تبدیل شده است.

به عقیده وی، هرچند در برخی مدارس برنامه‌هایی برای ترویج کتابخوانی اجرا می‌شود، اما این اقدامات معمولاً مقطعی، کوتاه‌مدت و مناسبتی هستند؛ برنامه‌هایی که با پایان هفته کتاب یا یک مسابقه مناسبتی به فراموشی سپرده می‌شوند. بی‌شک این نوع رویکرد نه‌تنها به شکل‌گیری عادت مطالعه کمک نمی‌کند، بلکه کتابخوانی را به فعالیتی نمایشی و بدون تداوم تقلیل می‌دهد.

این مادر بر این باور است که نبود برنامه‌ای منسجم و پایدار برای انس دانش‌آموزان با کتاب، باعث شده که علاقه به مطالعه در میان بچه‌های ما شکل نگیرد یا در همان سال‌های ابتدایی کمرنگ شود. البته این را اشاره کنم که کارشناسان کتاب می‌گویند که خانواده نقش زیادی در کتاب‎‌خوان شدن فرزندان‌شان دارند، منکر این نیستم ولی در مدرسه هم باید روی ترویج کتابخوانی با تعریف برنامه‌های مختلف کار شود و کتاب‌های خوب به آن‌ها معرفی شود.

مسئولیت ترویج فرهنگ مطالعه تنها بر عهده والدین نیست

علی محمدی که پدر دو فرزند است که در مقطع ابتدایی به تحصیل مشغول هستند، نیز در این خصوص به بامداد جنوب گفت: طبیعتا مسئولیت ترویج فرهنگ مطالعه تنها بر عهده ما والدین نیست، چون مدرسه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای تربیتی نقش تعیین‌کننده‌ای در این زمینه دارد؛ نقشی که در حال حاضر کمتر به آن توجه می‌شود. متاسفانه بیشتر مدارس به کتابخانه‌ها و به‌روزرسانی آن توجهی ندارند.

به عقیده وی، کوتاهی مدارس در ترویج فرهنگ کتابخوانی، موضوعی نیست که بتوان آن را به آینده موکول کرد. بی‌شک ادامه این روند، فاصله بچه‌های ما را که نسل جدید این سرزمین به‌شمار می‌روند، با کتاب عمیق‌تر خواهد کرد و تبعات آن در سال‌های آینده در زندگی‌شان و جامعه نمود پیدا می‌کند.

محمدی تاکید کرد: فعالیت کتابخوانی باید از حالت برنامه جانبی خارج و به بخشی جدایی‌ناپذیر از زیست روزمره مدارس تبدیل شود؛ امری که بدون نگاه جدی و برنامه‌ریزی بلندمدت در نظام آموزشی محقق نخواهد شد.

مدارس بوشهر اغلب بی‎‌بهره از کتابخانه‌های استاندارد هستند

در ادامه یکی از مادران بوشهری که استاد دانشگاه است، هم در گفت‌وگو با بامداد جنوب با انتقاد از خلأ کتابخانه‌های استاندارد و مجهز در مدارس این استان، گفت: متاسفانه کتاب هنوز جایگاه واقعی خود را در فضای آموزشی و مدارس پیدا نکرده که این مسئله بیش از همه در نبود کتابخانه‌های فعال و به‌روز خود را نشان می‌دهد.

وی با اشاره به علاقه فرزندش به مطالعه افزود: دخترم که امسال در پایه چهارم تحصیل می‌کند، علاقه زیادی به کتاب و کتابخوانی دارد، اما حجم بالای تکالیف مدرسه به‌گونه‌ای است که در طول هفته کمتر فرصتی برای مطالعه آزاد پیدا می‌کند.  بیشتر زمان او صرف انجام مشق‌ها و تکالیف روزانه می‌شود؛ تکالیفی که اغلب تکراری بوده و مجال اندیشیدن و خواندن خارج از چارچوب کتاب‌های درسی را از کودکان می‌گیرد.

این استاد دانشگاه ادامه داد: متاسفانه در مدرسه دخترم، مدیر و معلم توجه چندانی به مطالعه آزاد ندارند و نگاه غالب همچنان بر درس‌خوانی صرف و انجام تکالیف متمرکز است. در چنین شرایطی، کتابخوانی به فعالیتی حاشیه‌ای تبدیل‌شده که نه برای آن زمانی در نظر گرفته می‌شود و نه تشویق موثری صورت می‌گیرد.

به عقیده وی، اگر قرار است نسلی کتابخوان، آگاه و مسئولیت‌پذیر تربیت شود، باید کتابخانه‌های مدارس از حالت نمادین خارج شده و به فضاهایی زنده، جذاب و در دسترس دانش‌آموزان تبدیل شوند. بی‌توجهی به این موضوع، علاقه طبیعی کودکان به کتاب را به‌تدریج کمرنگ و آن‌ها را از تجربه لذت‌بخش خواندن محروم می‌کند.

زنگ کتاب، فرصتی برای گفت‌وگو و آثار خوب در مدارس

یکی از پدران دانش‌آموزان بوشهری با تاکید بر اینکه کتابخوانی نباید به فعالیتی نمادین و مناسبتی در مدارس محدود شود، به بامداد جنوب گفت که نظام آموزشی نیازمند بازنگری جدی در نحوه مواجهه با کتاب و مطالعه است تا زمانی که کتاب جایگاهی رسمی در برنامه هفتگی مدارس نداشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت دانش‌آموزان به مطالعه علاقه‌مند شوند. تعریف و تثبیت «زنگ کتاب» می‌تواند نخستین گام عملی برای نهادینه‌کردن فرهنگ کتابخوانی در مدارس باشد.

به گفته وی، زنگ کتاب نباید به ساعتی خاموش و بی‌هدف در کتابخانه محدود شود، بلکه باید فرصتی شود برای بازنمایی هویت و گنجینه‌های فکری، گفت‌وگو درباره کتاب، معرفی آثار مناسب، خواندن جمعی و حتی شنیدن کتاب‌های گویا. بی‌شک دانش‌آموزان نیاز دارند کسی آن‌ها را در مسیر انتخاب کتاب راهنمایی کند. معرفی کتاب‌های خوب و متناسب با سن و دغدغه‌های کودکان و نوجوانان، نقش مهمی در شکل‌گیری عادت مطالعه دارد؛ چراکه تجربه نخستین خواندن‌ها، می‌تواند علاقه‌مندی یا دلزدگی از کتاب را رقم بزند.

این پدر با اشاره به نقش کتاب در رشد فکری دانش‌آموزان ادامه داد: مطالعه تنها موجب افزایش اطلاعات و آموزه‌ها نمی‌شود که به کودک یاد می‌دهد فکر کند، سوال بپرسد و جهان را از زاویه‌های مختلف ببیند. طبیعتا در دنیایی که کودکان بیشتر در معرض محتوای سریع، تصویری و سطحی فضای مجازی قرار دارند، کتاب می‌تواند تعادلی ضروری ایجاد کند و ذهن را به تامل، صبوری و عمق‌نگری عادت دهد.

وی همچنین با انتقاد از وضعیت کتابخانه‌های مدارس گفت: بسیاری از کتابخانه‌های مدارس سال‌هاست به‌روزرسانی نشده‌اند و کتاب‌های آن‌ها با زبان و نیاز نسل امروز همخوانی ندارد. این در حالی است که کتابخانه مدرسه اگر جذاب، پویا و مجهز نباشد، دانش‌آموزان ارتباطی با آن برقرار نکنند. بنابراین تجهیز کتابخانه‌ها به کتاب‌های متنوع، به‌ویژه کتاب‌های گویا و چندرسانه‌ای ضروری است. همه کودکان از یک مسیر یاد نمی‌گیرند؛ برخی با خواندن، برخی با شنیدن و برخی با ترکیب این دو بهتر ارتباط برقرار می‌کنند.

این پدر سپس به ظهور نسل جدید کتاب که تحت عنوان کتاب گویا خوانده می‌شوند، اشاره و تصریح کرد: کتاب‌های گویا می‌توانند دنیای تکنولوژی را با فرهنگ مکتوب پیوند بدهند. اگر قرار است کودکان امروز در جهان دیجیتال رشد کنند، بهتر است کتاب نیز با زبان و ابزار روز به آن‌ها نزدیک شود، نه اینکه در رقابت با تکنولوژی حذف شود.

وی تأکید کرد: اگر مدارس به کتابخوانی به‌عنوان یک فعالیت نمایشی نگاه نکنند و آن را بخشی از تربیت فکری و فرهنگی دانش‌آموزان بدانند، می‌توان امیدوار بود که نسلی اهل اندیشیدن، تحلیل و گفت‌وگو پرورش بدهند؛ نسلی که کتاب برایش نه تکلیف، بلکه راهنمایی دانایی‌افزا و خردگرا در مسیر زندگی است.