مقدمهای در باب «چند بحرانی»
۱۴۰۴-۰۴-۲۳
مریم خوئینی
زنان خانهدار و دیدهنشدن در سیاستهای اجتماعی
0 بازدید
در بسیاری از خانههای بوشهر، زندگی با تلاش زنانی پیش میرود که معمولاً نامی در آمارها ندارند. زنانی که شاغل محسوب نمیشوند، حقوقی دریافت نمیکنند و در برنامههای رسمی کمتر دیده میشوند، اما ستون اصلی مدیریت خانواده، مراقبت از فرزندان و سالمندان و حفظ آرامش خانهاند. زنان خانهدار، بخش بزرگی از واقعیت اجتماعی استان را شکل میدهند؛ واقعیتی که اگرچه هر روز لمس میشود، اما در سیاستهای اجتماعی، حمایتهای نهادی و برنامهریزیها اغلب نادیده گرفته شده است. زنان خانهدار در نگاه آماری، «غیرفعال» تلقی میشوند؛ تعریفی که فاصله زیادی با واقعیت زندگی روزمره آنها دارد. با این حال مدیریت اقتصاد خانواده، تنظیم روابط عاطفی اعضای خانه، مراقبت از کودکان و سالمندان و حتی پیشگیری از بسیاری آسیبهای اجتماعی، بخشی از کار نانوشتهای است که هر روز در خانهها انجام میشود. کاری که نه ساعت کاری مشخص دارد و نه دستمزدی، اما نبودش میتواند خانواده و جامعه را با بحران مواجه کند.
در این میان سیاستهای اجتماعی کمتر به این بخش گسترده از جامعه توجه کردهاند. بیمه زنان خانهدار، اگرچه در سالهای اخیر مطرح شده، اما هزینهبر و حتی برای بسیاری از خانوادهها دستنیافتنی است. خدمات سلامت روان، آموزشهای مهارتی یا برنامههای توانمندسازی نیز اغلب متوجه زنان شاغل یا گروههای خاص است و زنان خانهدار در حاشیه این سیاستها باقی ماندهاند. این در حالی است که فشارهای اقتصادی، تغییر سبک زندگی و افزایش مسئولیتهای مراقبتی، فرسودگی روانی و جسمی این گروه را تشدید کرده است.
اگر به دوربر خودمان نگاهی بیندازیم و توجه بیشتری به روایتهای زنان داشته باشیم متوجه میشویم بسیاری از زنان خانهدار، احساس دیدهنشدن و بیاثر بودن اجتماعی را تجربه میکنند. زنی میانسال در یکی از محلههای بوشهر میگوید: «همه کارهای خانه با من است، از بچه تا پدر و مادر سالمند، اما…» این احساس، اگرچه اغلب با صدای بلند بیان نمیشود، اما بهتدریج میتواند به کاهش اعتمادبهنفس، انزوای اجتماعی و حتی انتقال این حس به نسل بعد منجر شود.
نادیدهگرفتن زنان خانهدار، فقط یک مسئله فردی نیست؛ پیامدهای اجتماعی دارد. چراکه فرسودگی این گروه میتواند کیفیت تربیت فرزندان، سلامت روان خانواده و سرمایه اجتماعی محلهها را تضعیف کند. در جامعهای که خانواده هنوز یکی از مهمترین نهادهای اجتماعی است، بیتوجهی به ستونهای نگهدارنده آن، هزینهای فراتر از حد تصور دارد.
با این حال، تصویر زنان خانهدار فقط روایت نادیدهماندن نیست. در بسیاری از محلهها، همین زنان شبکههای حمایتی غیررسمی را شکل دادهاند؛ از کمک به همسایههای نیازمند گرفته تا مراقبت جمعی از کودکان و سالمندان. آنها در بحرانها، اولین حلقه همدلی و تابآوری اجتماعیاند. ظرفیتهایی که اگر به رسمیت شناخته شوند، میتوانند به بازوی سیاستهای اجتماعی تبدیل شوند، نه حاشیه آن.
بسیاری از کارشناسان اجتماعی معتقدند نگاه به زنان خانهدار باید از «حمایت حداقلی» به «مشارکت فعال» تغییر کند. طراحی بیمههای پلکانی و متناسب با توان اقتصادی خانوادهها، ایجاد فضاهای محلی برای آموزش مهارت، سلامت روان و فعالیتهای داوطلبانه و شناسایی زنان خانهدار در برنامهریزی شهری و محلهای، از جمله راهکارهایی است که میتواند این گروه را از حاشیه به متن بیاورد. در این مسیر، نقش شهرداریها، بهزیستی، دهیاریها و نهادهای محلی پررنگتر از همیشه است.
زنان خانهدار نه یک گروه خاموش، بلکه سرمایهای اجتماعیاند که سالها بدون مطالبهگری، بار مسئولیت را به دوش کشیدهاند. دیدهشدن آنها در سیاستهای اجتماعی، نه یک امتیاز ویژه، بلکه گامی ضروری برای تقویت خانواده، افزایش تابآوری اجتماعی و بازسازی امید در جامعه است؛ امیدی که از خانهها آغاز میشود و میتواند به کل شهر سرایت کند.
گفتنی است در شهریور ماه سال جاری معاون رئیسجمهور در امور زنان و خانواده بر ضرورت نگاه تخصصی و نوآورانه در طراحی بیمههای ویژه زنان و خانوادهها با توجه به تنوع و تکثر مسائل بانوان تاکید کرده و گفته بود مدلهای جدید بیمهای باید طراحی شود تا زنان در صورت هرگونه بروز مشکلات خانوادگی و آسیبهای اجتماعی، از حداقلهای معیشتی و امنیت اجتماعی برخوردار باشند.
زهرا بهروزآذر در دیدار با مدیر عامل و جمعی از مدیران بیمه ایران، با اشاره به تاکید قانون اساسی نسبت به موضوع خانواده و ضرورت اجرای کامل آن تاکیدات، گفت: با آنکه نیمی از جمعیت کشور زنان هستند و علاوه بر نقش خانوادگی، سرمایه فکری و تخصصی کشور نیز محسوب میشوند اما هنوز برای بیمه زنان خانهدار، زنان سرپرست خانوار و حتی دختران مجرد، سازوکار جامع و کارآمدی طراحی نشده است. با این وجود معاونت امور زنان وخانواده میتواند با همکاری بیمهها، بستههای حمایتی ویژه در این حوزه ارائه کند.
یادآوری میشود در اجرای مأموریت و مسئولیتهای سازمان تأمیناجتماعی بر اساس اسناد بالادستی مانند اصل ۲۹ قانون اساسی، ماده یک قانون تأمیناجتماعی و نیز سیاستهای کلی تأمیناجتماعی، توسعه پوشش بیمهای به همه اقشار جامعه از راهبردهای دارای اولویت سازمان تأمین اجتماعی است. در همین راستا زنان خانه دار و دختران، میتوانند با پرداخت حقبیمه مقرر از خدمات سازمان تأمیناجتماعی بهرهمند شوند و به این ترتیب سوابق بیمهپردازی آنان در استفاده از خدمات بلندمدت سازمان لحاظ خواهد شد. همه بانوان میتوانند با مراجعه به سامانه خدمات غیرحضوری سازمان تأمیناجتماعی یا صفحه اختصاصی زنان خانهدار و دختران سایت سازمان تأمین اجتماعی به نشانی women.tamin.ir در این طرح ثبتنام و حقبیمه ماهانه را از طریق همین سامانه و یا موبایل اپلیکیشن «تأمین من» در نشانی hamrah.tamin.ir، بدون نیاز به مراجعه حضوری پرداخت کنند.