سینمای جهان هم متانت ارشادی را تحسین کرد

بامدادجنوب_الهام بهروزی

انتشار خبر درگذشت هنرمندان و چهره‌های نام‌آشنای سینما و تلویزیون همواره از تلخ‌ترین و گزنده‌ترین لحظه‌های خبری است؛ لحظه‌ای که عمق اندوهش با میزان محبوبیت و نزدیکی آن چهره به مردم سنجیده می‌شود. مثل لحظه انتشار خبر درگذشت همایون ارشادی، بازیگری که نامش با شاهکار «طعم گیلاس» عباس کیارستمی گره خورد و آوازه جهانی خود را با حضور در فیلم هالیوودی بادبادک باز مارک فورستر به دست آورد.

این بازیگر که صبح روز سه‌شنبه، ۲۰ آبان در پی سرطان در سن ۷۸ سالگی درگذشت، متولد ۱۳۲۶ در آبادان بود. وی پس از سال‌ها فعالیت در عرصه معماری، با فیلم طعم گیلاس عباس کیارستمی در سال ۱۳۷۵ به سینما معرفی شد؛ نقشی که نقطه آغاز شهرت و حضور جهانی او بود. پس از آن در آثار دیگری چون «درخت گلابی» داریوش مهرجویی و بادبادک باز مارک فورستر بازی کرد و با سبک بازی آرام و اندیشمندانه‌اش، چهره‌ای متفاوت از خود در سینمای ایران برجای گذاشت.

کاکادو، عشق گمشده، پارتی، بوی گل سرخ، مزاحم و واکنش پنجم، زندگی با چشمان بسته، آل، نارنجی‌پوش، ملکه و اشباح، ماهی سیاه کوچولو، دریا و ماهی پرنده، آشوب، ماحی، بن‌بست وثوق، انزوا، ایتالیا ایتالیا، خرگیوش، هت‌تریک، سرو زیر آب، مجبوریم، نیلگون، حکم تجدیدنظر، زد و بند، روز ششم، ماهان و عطرآلود، یکی از ما دو نفر و… از جمله آثاری بود که این بازیگر در سینمای ایران در آن‌ها به ایفای نقش پرداخت. افزون بر این آثار، ارشادی در عرصه بین‌المللی نیز بازی‌های ماندگاری را به نمایش گذاشت که غیر از بادبادک‌باز می‌توان به فیلم‌های آگورا، سی دقیقه پس از نیمه‌شب، تحت‌تعقیب‌ترین مرد، آرمان‌شهر، علی و نینو  و آخرین سکنه اشاره کرد. برخی از منتقدان سینما، بازی او را در فیلم طعم گیلاس درخشان‌ترین نقشی داشتند که ارشادی در طول حیاتش ایفا کرد.

در این راستا، افشین علیار با ابراز اندوه از درگذشت این بازیگر باتجربه و پیشکسوت سینما و تلویزیون به بامداد جنوب گفت: به عقیده من، همایون ارشادی بهترین و درخشان‌ترین بازی خود را در «طعم گیلاس» به نمایش گذاشت؛ او در این فیلم که یک اثر فلسفی و معناگرایی بود، نقش مردی را بازی کرد که در دل سکوت و غبار جاده، میان زندگی و مرگ سرگردان بود. ارشادی با کمترین حرکت و واژه، توانسته بود اضطراب و تامل یک انسان خسته را به تصویر بکشد؛ انسانی که در جست‌وجوی معنا، قدم به سفری بی‌پایان گذاشته بود. ارشادی در این فیلم، نه تنها بازیگر؛ بلکه حامل سکوت فلسفی سینمای کیارستمی بود؛ سکوتی که از چهره‌ آرام او تا عمق نگاه‌هایش امتداد داشت.

این عضو انجمن منتقدان سینمای ایران با تاکید بر اینکه بسیاری از منتقدان و سینماگران، بازی همایون ارشادی را در طعم گیلاس نمونه‌ای از مینی‌مالیسم رفتاری در سینمای معاصر ایران می‌دانند و افزود: حضوری که بدون داد زدن یا اشک ریختن و عجز و ناله کردن، حس گذر از مرز زندگی را منتقل ‌کرد. از همین رو، پایان فیلم، در یادها مانده چون لحظه‌ای انسانی و ساده است که مردی خسته، در آن از تصمیمی سخت عبور کرده بود.

وی ادامه داد: همیشه معتقد بودم همایون ارشادی از آن دسته هنرمندانی بود که ریشه‌هایش را با خاک ایران پیوند زده بود. او می‌توانست پس از موفقیت جهانی در «بادبادک‌باز»، راهی مسیر زندگی در خارج شود، اما ترجیح داد در همین سرزمین بماند و در هوای همین مردم نفس بکشد. این انتخاب، از منش ایران‌دوستی و اصالت شخصیتی او می‌آمد.

علیار با تاکید بر اینکه ارشادی در فیلم‌ها و مجموعه‌های تلویزیونی‌ که بازی کرده بود، تصویری از انسان متفاوت ایرانی ارائه کرد؛ شخصیتی آرام، خونسرد و در عین حال کاریزماتیک که از دل سکوت و متانت، تأثیر خود را به مخاطب منتقل می‌کرد، تصریح کرد: بازی او نمادی از حضوری بدون اغراق بود؛ حضوری که نه با فریاد و نمایش، بلکه با نگاه و رفتار، اعتماد و توجه تماشاگر را می‌گرفت.

این کارشناس سینما در رادیو و تلویزیون با بیان اینکه برای مخاطب، همایون ارشادی یادآور سینمایی بود که در آن، گفت‌وگو کمتر و نگاه عمیق‌تر بود، تاکید کرد: سینمایی که با ظرافت، سادگی و صداقت معنا پیدا می‌کرد. او تا پایان عمر، همین مسیر آرام و اصیل را ادامه داد و نمونه‌ای از هنرمندی ماند که در زمانه هیاهو، به سکوت و انزواطلبی دل بست.

این منتقد سینما، حضور ارشادی را در سینمای جهان، حضور قابل درنگی دانست و در این باره گفت: ارشادی همچون پیمان معادی از معدود بازیگرانی بود که از مرزهای ملی سینمای ایران فراتر رفت؛ نه برای رسیدن به شهرت، بلکه با اتکا بر عمق و درک درونی از ماهیت بازیگری. مارک فورستر در توصیف ایفای نقش او در «بادبادک‌یاز» نکته‌ای حیرت‌انگیز را برجسته کرد و آن هم طبیعی بودن حضور ارشادی در قاب بود. او مدعی است که بسیاری از بازیگران بر تکنیک خود تکیه دارند، اما ارشادی تنها به دل و شهود خودش اعتماد می‌کرد.

به گفته وی، کسب جایزه و نامزدشدن ارشادی در رویدادهای معتبری بین‌المللی از ونیز گرفته تا تورنتو و دالاس، نشان داد که سینمای جهان نیز متانت و نبوغ این بازیگر ایرانی را دریافت و تحسین کرده بود. دریافت جایزه بنیاد بلونلیج در جشنواره فیلم ونیز ۲۰۱۹ نقطه‌ای بود که نگاه جهانی بر سکوت و کاریزمای ارشادی متمرکز شد.

علیار با تاکید بر اینکه ارشادی در فیلم‌های آرمان‌شهر، اینجا ایران و بادبادک باز، حضوری متعادل و سنجیده از خود به نمایش گذاشت، افزود: بازیگری که با دوری از اغراق و هیاهو، تصویر باورپذیری از نقش‌هایش ترسیم و صداقت را در روایت تصویری خود حفظ کرد. همایون ارشادی در هر نقشی که بازی کرد، میان بازی و زندگی خطی برقرار کرد که فقط از هنرمندی اندیشمند و ایران‌دوست برمی‌آمد. موفقیت‌های بین‌المللی او بلکه گواهی بر معنامندی و غنای سینمای ایران بود؛ سینمایی که در چهره و رفتار ارشادی ساده و محترمانه منعکس شد. برای من، ارشادی نماد بازیگری تجربی و صادق بود؛ هنرمندی که از مشاهده، تفکر و زندگی، مدرسه‌ای برای خود ساخت.

در پایان این گزارش باید یادآوری شود که همایون ارشادی یکی از بازیگران تاثیرگذار اما بدون هیاهو و ادعا بود. او نمونه بازیگری بود که مسیر خود را نه از کلاس که از تجربه آغاز کرد و با تمرین و فرورفتن در نقش‌های مختلف غنا بخشید. او از آن گروه هنرمندانی بود که به جای تکیه بر آموخته‌های نظری، به درک مستقیم از رفتار و زندگی انسان‌ها رسید و همین تجربه زیسته را به تصویر در سینما تبدیل کرد. ارشادی بارها گفته بود که رمز دوام در بازیگری، نگاه کردن و فهمیدن است نه فقط اجرا کردن؛ او سال‌ها با مردم، با خیابان، با نگاه‌ها و با سکوت‌ها تمرین کرده بود تا روزی بتواند همان آرامش و عمق را بر پرده منعکس کند.

آنچه اینجا حائز اهمیت است، این است که او در تحلیل تفاوت میان سینمای ایران و جهان، با دیدگاهی کاملا واقع‌گرایانه ظاهر شد؛ چراکه بر این باور بود که اصلی‌ترین تمایز میان این دو سینما در زیرساخت، فناوری و میزان سرمایه‌گذاری است، نه در استعداد یا توان هنرمندان. او تأکید داشت در جهان، تولید سینمایی بر پایه برنامه‌ریزی دقیق و حمایت مالی شکل می‌گیرد، اما در ایران، سازندگان در جریان کار هنوز به‌دنبال تأمین بودجه هستند. همین تفاوت، از نظر ارشادی، دلیل شکاف میان کیفیت فنی و ثبات حرفه‌ای بود، نه تفاوت در خلاقیت یا اندیشه