«مخور»، لباسی ریشه‌دار در جنوب

بامدادجنوب_الهام بهروزی

یکی از جلوه‌های پرشور و چشم‌نواز در بازارهای شهرهای جنوب استان بوشهر به‌ویژه بندر کنگان، درخشش مخورها از پشت ویترین مغازه‌هاست؛ لباس‌هایی آراسته به نگین، گلابتون و نقش‌های ظریف که چشم هر رهگذری را می‌نوازند. این پوشش اصیل و دیرپا که هم زنان عرب‌زبان و هم زنان فارس‌زبان این خطه ساحلی همواره به پوشیدن آن روی خوش نشان داده‌اند، روایتی زنده از همزیستی، ذوق هنری و تاریخ پیوسته مردمان نوار ساحلی خلیج فارس است که در طول نسل‌ها، هویت بصری و وقار زنانه جنوب را شکل داده است.

فرهنگ پوشش در جنوب ایران، به‌ویژه در بنادری چون کنگان، عسلویه، نخل‌تقی و دیر، فراتر از مرزهای اعتباری و سیاسی، پیوندی ناگسستنی با کرانه‌های جنوبی خلیج فارس برقرار کرده است. رفت‌وآمدهای خانوادگی، مهاجرت‌های تاریخی و پیوندهای سببی، طبع و سلیقه زنان این دیار را با هنر دوخت و پارچه‌شناسی خلیجی گره زده؛ تا آنجا که «مخور» امروز به نمادی از پایداری سنت در برابر موج نوآوری‌های هویت‌زدا تبدیل شده است.

در این میان، یک بانوی کنگانی در خصوص اشتراکات لباس زنان کنگانی با زنان کشورهای عرب‌نشین حاشیه خلیج فارس به بامداد جنوب گفت: با توجه به اینکه بخش قابل‌توجهی از عرب‌های ساکن این بندر، به‌دلیل مهاجرت‌، پیوندهای خویشاوندی، ازدواج‌های فامیلی و رفت‌وآمدهای خانوادگی با کشورهای عربی مانند امارات، قطر، کویت، بحرین و حتی عربستان ارتباط دیرینه دارند، از گذشته‌های دور در نوع پوشش، جنس پارچه، شیوه دوخت و حتی نوع آراستگی لباس‌ها، اشتراکات فراوانی میان ما و زنان این کشورها وجود داشته است. این شباهت‌ها نشان می‌دهد که در گستره خلیج فارس، یک فرهنگ پوششی غنی، ریشه‌دار و مشترک شکل گرفته که مرزهای سیاسی هرگز نتوانسته‌اند آن را از میان ببرند یا کمرنگ کنند.

زینب کامجو ادامه داد: این لباس‌ها بخشی از هویت، اصالت و میراث فرهنگی ماست؛ سنتی که نسل به نسل، از مادران به دختران منتقل شده و همچنان در میان زنان این منطقه زنده و پویاست. ما اصلا دوست نداریم این سنت ارزشمند در میان انبوه لباس‌های امروزی، مدهای گذرا و پوشش‌هایی که هیچ پیوندی با ریشه‌های فرهنگی ما ندارند، گم شود. حتی در مراسم مختلف، چه شادی و چه عزا، این لباس‌ها همچنان جایگاه خود را حفظ کرده‌اند و زنان با توجه به نوع مجلس، از نظر رنگ، جنس پارچه، میزان تزئینات، اکسسوری و دوخت، پوشش مناسب همان فضا را انتخاب می‌کنند.

وی با بیان اینکه غالب‌ترین لباسی که در میان زنان عرب‌زبان، چه در منطقه کنگان، عسلویه، نخل‌تقی، دیر و دیگر نقاط جنوبی و چه در کشورهای امارات، قطر، کویت و بحرین استفاده می‌شود، «مخور» نام دارد، افزود: مخور در واقع یکی از شاخص‌ترین و اصیل‌ترین پوشش‌های زنانه در این منطقه است که در طرح‌ها، مدل‌ها و پارچه‌های متنوعی دوخته می‌شود. معمولا مخوری که برای استفاده در داخل خانه یا دورهمی‌های خانوادگی پوشیده می‌شود، از پارچه‌های نخی، سبک، راحت و ساده یا گلدار تهیه می‌شود و نگین‌دوزی و گلدوزی آن نیز مختصرتر و کم‌زرق‌وبرق‌تر است؛ اما لباس‌هایی که برای مجالس شادی مانند عروسی، عقدکنان، ختنه‌سوران، جشن‌های خانوادگی و مناسبت‌های خاص استفاده می‌شوند، از پارچه‌های فاخرتر و چشم‌نوازتری همچون ابریشم، ساتن، حریر، شرمن و حریرگرد دوخته می‌شوند و جلوه‌ای بسیار باشکوه و مجلسی دارند.

به گفته کامجو، مخورها انواع مختلفی دارند که بسیاری از آن‌ها بر مبنای نام کشور، شهر یا منطقه‌ای که الگوی اصلی دوخت یا پارچه آن از آنجا آمده، نام‌گذاری می‌شوند مانند مخور اماراتی، مخور قطری، مخور سعودی، مخور بحرینی، مخور قشمی و نمونه‌های دیگر. این نام‌گذاری‌ها بیانگر این است که لباس زنان در جنوب ایران به‌ویژه در نوار ساحلی خلیج فارس، همواره با جغرافیای فرهنگی منطقه در پیوند بوده است. ما زنان کنگانی به‌دلیل اینکه بیشتر بستگان و آشناهای‌مان در امارات و قطر زندگی می‌کنند یا رفت‌وآمد بیشتری با این کشورها داریم، اغلب از مخورهای اماراتی و قطری استفاده می‌کنیم، چون هم از نظر طرح و نقش به سلیقه ما نزدیک‌تر هستند و هم در بازار این نوع پارچه‌ها بیشتر در دسترس بوده‌اند.

وی ادامه داد: یک نوع مخور مجلسی داریم که از همه این مخورها گران‌تر، فاخرتر و تشریفاتی‌تر است و به «مخور مغربی» معروف است. این لباس معمولا دو لایه دوخته می‌شود؛ لایه زیرین آن پارچه‌ای گلدار و پُرکار است که با گلدوزی، نگین‌دوزی، پولک‌دوزی یا تزئینات برجسته آراسته می‌شود و لایه رویی آن از حریر لطیف و سبک تشکیل شده که به لباس حالتی باشکوه و چشمگیر می‌دهد. این دو لایه معمولا با یک کمربند گلابتون‌دوزی‌شده یا کمربندی با تزئینات سنتی به هم متصل می‌شوند و در مجموع لباسی بسیار خاص و مجلل را شکل می‌دهند. این نوع لباس بیشتر در عروسی‌ها و مجالس بسیار مهم استفاده می‌شود و از نظر زنان این منطقه، یکی از زیباترین جلوه‌های پوشش سنتی به شمار می‌آید.

وی در خصوص اینکه آیا همچنان عروس‌های امروزی این منطقه از مخور در مراسم عروسی خود استفاده می‌کنند یا نه، توضیح داد: بله، خوشبختانه هنوز هم این سنت در میان بسیاری از خانواده‌ها زنده است و عروس‌های این منطقه به‌ویژه در شب حنابندان، از مخور مغربی در رنگ‌های شاد و زنده مانند سبز، زرد، قرمز، صورتی، نارنجی و گاهی فیروزه‌ای استفاده می‌کنند. این مخورها معمولا دارای گل‌های برجسته، سنگ‌دوزی‌ها و نگین‌دوزی‌های منحصربه‌فرد هستند و به‌قدری با ظرافت و دقت کار می‌شوند که هر لباس، هویت و جلوه خاص خود را دارد. گاهی نیز عروس‌ها مخورهایی همراه با شلوارهای سنتی می‌پوشند که از پارچه‌های گران‌قیمت و خاص با گلدوزی‌های طلایی، نقره‌ای و برجسته دوخته شده‌اند و شکوه ویژه‌ای به مراسم می‌بخشند.

این بانوی کنگانی، «عبا» را دیگر پوشش رایج در میان زنان این منطقه معرفی کرد و افزود: عبا نیز جایگاه مهمی در پوشش زنان جنوب دارد و به دو شکل عمده استفاده می‌شود؛ یا به صورت چادری که از سر تا پا را در بر می‌گیرد یا به صورت مانتویی که امروزه بیشتر همین نوع مانتویی در میان زنان کنگانی رواج دارد. این عباها اغلب به رنگ مشکی هستند و از پارچه‌های کرپ ریزش‌دار یا پارچه‌های حریرمانند دوخته می‌شوند که وقار و زیبایی خاصی به پوشش می‌دهند. برخی از آن‌ها با نگین‌دوزی و برخی دیگر با گلدوزی‌های ظریف و هنرمندانه تزئین می‌شوند. معمولا پارچه این عباها از نوع پارچه‌های ژاپنی، کره‌ای یا اندونزیایی است و از گذشته نیز همین نوع پارچه‌ها در میان زنان منطقه محبوب بوده و برای دوخت عبا مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند.

وی در پاسخ به این سوال که قواره‌های مخور معمولا چند متری و آیا همچنان بیشتر آن‌ها وارداتی‌ هستند، گفت: معمولا با توجه به عرض پارچه و مدل لباس، هر قواره مخور بین ۲.۵ تا ۴ متر متغیر است. البته این میزان بسته به نوع دوخت، میزان چین، مدل آستین و لایه‌دار بودن لباس می‌تواند اندکی متفاوت باشد. بخش عمده این مخورها همچنان از کشورهای امارات و قطر وارد می‌شوند، چرا که این کشورها در زمینه عرضه پارچه‌ها و قواره‌های مخصوص مخور، بازار فعالی دارند. با این حال، در سه چهار سال اخیر، یکی دو خیاط کنگانی توانسته‌اند دستگاه نگین‌کوبی مخور را تهیه کنند و وارد مرحله تولید داخلی قواره‌های مخور در طرح‌های گوناگون شوند. این موضوع اتفاق بسیار خوبی است، چون هم به حفظ هنر بومی کمک می‌کند و هم می‌تواند در آینده به رونق بازار محلی و اشتغال زنان و خیاطان منطقه منجر شود. با وجود این، هنوز هم بیشتر مخورهایی که در بازار موجود هستند، وارداتی‌اند.

کامجو با بیان اینکه مخور را معمولا با «ساری» می‌پوشند، تاکید کرد: این ساری‌ها اغلب در قسمت بالای سر و حاشیه‌ها دارای نگین‌دوزی، جواهردوزی، گلدوزی یا تزئینات دستی هستند. برخی از آن‌ها نخی و برخی دیگر حریرند و بیشترشان کاملا هنری، ظریف و متناسب با رنگ و طرح مخور انتخاب می‌شوند. ساری در واقع بخشی مهم از این پوشش است و نه‌تنها به زیبایی لباس می‌افزاید، بلکه کامل‌کننده حجاب و وقار زنانه نیز هست. این ساری تمام عرض شانه تا کمر را می‌پوشاند و در عین حال، با سبک خاص پوشش زنان جنوب هماهنگ و نوعی حجاب کامل و درخور فرهنگ بومی منطقه است.

وی یادآور شد: مخور یک لباس اصیل، ریشه‌دار و هویت‌بخش است که زنان کنگانی از گذشته تا امروز از آن استفاده کرده‌اند و ما این لباس را به دختران خود نیز توصیه می‌کنیم. خوشبختانه اغلب دختران ما نیز این نوع لباس و پوشش را دوست دارند و با وجود لباس‌های متنوع امروزی که بیشترشان وارداتی هستند و در بسیاری موارد با فرهنگ ایرانی-اسلامی و سبک زندگی بومی ما همخوانی ندارند، باز هم به پوشیدن مخور روی خوش نشان می‌دهند. این موضوع برای ما بسیار امیدبخش است، چون نشان می‌دهد پیوند نسل جوان با سنت‌های فرهنگی هنوز گسسته نشده و امکان حفظ این میراث ارزشمند وجود دارد.

کامجو در پایان تاکید کرد: درست است که در برهه کنونی، ناخواسته وارد تنش‌ها و اختلاف‌هایی با برخی کشورهای عرب‌نشین حوزه خلیج فارس شده‌ایم، اما هیچ جنگ، اختلاف سیاسی یا مرزبندی رسمی نمی‌تواند ریشه‌های عمیق و اشتراکات فرهنگی میان مردم این منطقه را از بین ببرد. ما در حوزه غذا، لباس، موسیقی، آداب خانوادگی و بسیاری از جنبه‌های زندگی روزمره، پیوندهایی دیرینه و انکارناپذیر داریم. این اشتراکات، بخشی از تاریخ زیسته مردم خلیج فارس است و باید به جای نادیده گرفتن آن، برای حفظ و معرفی‌اش تلاش کرد. امیدوارم این سنت‌ها به‌ویژه فرهنگ پوشش زنان جنوب هرگز دستخوش نوآوری‌های هویت‌زدا نشوند و همچنان با همان اصالت، وقار و زیبایی به نسل‌های آینده منتقل شوند.