کتاب به روستا نمی‌رسد

بامدادجنوب_الهام بهروزی

کتابخانه سیار یکی از جدی‌ترین مطالبات فرهنگی استان بوشهر در سال‌های اخیر بوده است که از دل کمبودهای زیرساختی و فاصله میان مرکز و پیرامون برخاسته و امروز بیش از هر زمان دیگری خود را نشان می‌دهد. بنا بر گفته آزاده نظربلند، دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، استان بوشهر در زمره شش استان فاقد کتابخانه سیار قرار دارد و از مجموع ۸۳۵ روستای استان، ۸۱۵ روستا از داشتن کتابخانه عمومی بی‌بهره‌اند؛ هرچند برخی از این روستاها به دلیل شرایط جمعیتی، امکان احداث کتابخانه ثابت را ندارند و در چنین شرایطی، کتابخانه سیار می‌تواند بهترین پاسخ به این خلأ باشد.

با وجود پیگیری‌های صورت‌گرفته برای راه‌اندازی کتابخانه سیار، این مطالبه همچنان در حد وعده باقی مانده و هنوز به مرحله‌ای نرسیده که بتواند به‌صورت گسترده در خدمت روستاهای کم‌برخوردار قرار گیرد. در حال حاضر تنها کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان یک کتابخانه سیار به شکل اتوبوس در اختیار دارد که با توجه به جغرافیای استان و شمار بالای روستاهای فاقد کتابخانه، تنها می‌تواند پاسخگوی بخشی از نیاز فرهنگی مناطق محروم باشد. از همین رو، کارشناسان فرهنگی، کتابخانه‌های سیار را یکی از مهم‌ترین ابزارهای توسعه و برقراری عدالت فرهنگی در مناطق روستایی می‌دانند که می‌تواند کتاب را، همراه با آموزش و نشاط فرهنگی به دورترین نقاط استان برساند.

یک فعال حوزه کتاب و کارشناس فرهنگی در این باره به بامداد جنوب گفت: یکی از مهم‌ترین این کمبودها، نبود شبکه موثر و گسترده کتابخانه‌های سیار برای خدمت‌رسانی به مناطق روستایی و کم‌برخوردار است. واقعیت این است که بخش قابل‎توجهی از جمعیت روستایی استان هنوز از دسترسی منظم و پایدار به کتاب، خدمات کتابخانه‌ای و برنامه‌های ترویج مطالعه محروم هستند و همین مسئله ضرورت توجه ویژه به کتابخانه‌های سیار را بیش از گذشته آشکار می‌کند.

حبیب صادقی با تاکید بر اینکه وقتی صدها روستا از ابتدایی‌ترین امکانات کتابخانه‌ای بی‌بهره باشند، به‌طور طبیعی کودکان، نوجوانان، دانش‌آموزان، خانواده‌ها و حتی معلمان این مناطق نیز از فرصت برابر برای دسترسی به کتاب و منابع فرهنگی محروم می‌مانند، تصریح کرد: این محرومیت، در بلندمدت می‌تواند بر سطح مطالعه، رشد فکری، توان تحلیلی، سرمایه فرهنگی و حتی کیفیت زیست اجتماعی این مناطق تاثیرگذار باشد.

به عقیده وی، در چنین شرایطی، راه‌اندازی و توسعه کتابخانه سیار برای بوشهر یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است؛ چون کتابخانه سیار این امکان را فراهم می‌کند که خدمات فرهنگی و کتابخانه‌ای به جای انتظار برای مراجعه مخاطب، خود به سراغ مخاطب برود؛ به‌ویژه در استانی که پراکندگی روستاها، فاصله‌های جغرافیایی و محدودیت امکانات فرهنگی در برخی نقاط، دسترسی عادلانه به کتاب را دشوار کرده است. این مدل خدمت‌رسانی می‌تواند بخشی از شکاف موجود میان مرکز و پیرامون را کاهش دهد و مفهوم عدالت فرهنگی را در سطح عملیاتی معنا کند.

این فعال حوزه کتاب با تاکید بر اینکه متاسفانه استان بوشهر جزء شش استان فاقد کتابخانه سیار در کشور است، افزود: این خلأ به طور جدی باید در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی استان مورد توجه جدی قرار گیرد. در حالی که در بسیاری از استان‌ها، کتابخانه‌های سیار توانسته‌اند نقش موثری در رساندن کتاب و برنامه‌های فرهنگی به مناطق کمتر برخوردار ایفا کنند، در بوشهر هنوز این ظرفیت به شکل مطلوب و متناسب با نیاز واقعی استان شکل نگرفته است.

صادقی تاکید کرد: در حال حاضر تنها کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان بوشهر یک کتابخانه سیار به شکل اتوبوس در اختیار دارد که بی‌تردید اقدامی ارزشمند و قابل تقدیر است، اما باید واقع‌بین بود؛ این یک واحد سیار، با توجه به گستردگی جغرافیایی استان، شمار بالای روستاهای فاقد کتابخانه و تنوع نیازهای فرهنگی در مناطق مختلف تنها می‌تواند پاسخگوی بخش محدودی از روستاهای فاقد امکانات کتابخوانی و کمتربرخوردار استان باشد. به عبارت بهتر، یک اتوبوس کتابخانه‌ای هرچقدر هم فعال و منظم باشد، نمی‌تواند به‌تنهایی بار سنگین محرومیت فرهنگی صدها روستا را بر دوش بکشد. بنابراین، ضرورت توسعه این ناوگان فرهنگی کاملا محسوس و انکارناپذیر است.

به گفته این کارشناس فرهنگی، البته با اختصاص سه خودرو به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برای فعال‌سازی کتابخانه سیار در استان بوشهر که به تازگی محقق شده، می‌توان به توسعه این بخش امید بست.  هرچند باید توجه داشت که نقش این خودروها فقط به جابه‌جایی کتاب محدود نمی‌شود. این خودروها اگر به‌درستی تجهیز، برنامه‌ریزی و پشتیبانی شوند، می‌توانند به پایگاه‌های کوچک اما موثر فرهنگی و آموزشی در دل روستاها تبدیل شوند که علاوه بر امانت کتاب، خدماتی مانند قصه‌گویی، جمع‌خوانی، معرفی کتاب، فعالیت‌های هنری، کارگاه‌های خلاقیت، برنامه‌های فرهنگی، آموزشی و تربیتی برای کودکان و نوجوانان ارائه دهند.

صادقی با تاکید بر اینکه تجربه نشان داده است که کتابخانه سیار یک رسانه زنده فرهنگی است، تصریح کرد: حضور منظم آن در یک روستا می‌تواند به یک رویداد فرهنگی تبدیل شود که کودکان و نوجوانان مشتاقانه در انتظارش می‌مانند، خانواده‌ها را درگیر می‌کند، مدرسه را با فعالیت‌های فرهنگی پیوند می‌دهد و فضای عمومی روستا را از یک رخوت فرهنگی احتمالی به سمت تحرک، گفت‌وگو و مشارکت سوق می‌دهد. در مناطقی که امکانات فرهنگی محدود است، همین حضور دوره‌ای و برنامه‌مند می‌تواند نقشی عمیق‌تر از یک خدمت ساده ایفا کند.

به عقیده وی، راه‌اندازی و تقویت کتابخانه‌های سیار در بوشهر، آثار و پیامدهای مثبت متعددی خواهد داشت. نخستین تاثیر آن، کاهش نابرابری فرهنگی میان شهر و روستا است. وقتی کتاب و برنامه‌های فرهنگی به مناطق دورتر برسد، فرصت رشد فرهنگی تنها در مراکز شهری متمرکز نمی‌ماند. دومین تاثیر، تقویت فرهنگ مطالعه از سنین کودکی و نوجوانی است. هر اندازه آشنایی با کتاب در سال‌های اولیه زندگی بیشتر باشد، احتمال تبدیل شدن مطالعه به یک عادت ماندگار افزایش می‌یابد و سومین پیامد مثبت آن، افزایش نشاط فرهنگی و اجتماعی در روستاها است؛ زیرا کتابخانه سیار معمولا با برنامه‌های گروهی، تعاملی و مشارکتی همراه می‌شود و این مسئله به تحرک اجتماعی و فرهنگی کمک می‌کند.

صادقی یادآور شد: از سوی دیگر، این کتابخانه‌ها می‌توانند در کاهش فقر فرهنگی، تقویت سواد خواندن و درک مطلب، گسترش دایره واژگان و تخیل کودکان، افزایش آگاهی عمومی و حتی کاهش برخی آسیب‌های ناشی از فقر دسترسی فرهنگی مؤثر باشند. نباید فراموش کرد که کتاب یکی از مهم‌ترین ابزارهای شکل‌گیری شخصیت، تفکر انتقادی، خودآگاهی و امید اجتماعی است. وقتی کودک یا نوجوان روستایی به منابع خواندنی مناسب سن و نیاز خود دسترسی پیدا می‌کند، افق نگاهش گسترده‌تر می‌شود و احساس تعلق بیشتری به مسیر رشد و یادگیری پیدا می‌کند.

این فعال حوزه کتاب با اشاره به اینکه در استانی مانند بوشهر که برخی مناطق آن از نظر خدمات فرهنگی کمتر برخوردارند، کتابخانه سیار می‌تواند حتی در تکمیل فرایند آموزشی مدارس نیز موثر باشد، خاطرنشان کرد: بسیاری از دانش‌آموزان روستایی دسترسی آسانی به منابع کمک‌آموزشی، کتاب‌های داستان، آثار علمی ساده، کتاب‌های مرجع کودک و نوجوان یا برنامه‌های مکمل آموزشی ندارند. حضور کتابخانه سیار می‌تواند بخشی از این خلأ را جبران کند و به معلمان و مدارس نیز برای غنی‌تر شدن فضای آموزشی یاری برساند.

صادقی با تاکید بر اینکه با این حال، موفقیت این طرح  به تنهایی در گروی تامین خودرو یا تجهیزات نیست؛ بلکه مسئله اصلی، ایجاد هم‌افزایی واقعی میان نهادهای مرتبط است، تصریح کرد: همکاری میان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، نهاد کتابخانه‌های عمومی استان بوشهر، استانداری، فرمانداری‌ها، آموزش و پرورش، دهیاری‌ها و شوراهای اسلامی روستاها می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در راه‌اندازی و پایداری کتابخانه‌های سیار داشته باشد. هر کدام از این مجموعه‌ها بخشی از ظرفیت مورد نیاز را در اختیار دارند و اگر این ظرفیت‌ها در کنار هم قرار گیرند، اجرای طرح هم سریع‌تر، هم هدفمندتر و هم ماندگارتر خواهد شد.

وی با بیان اینکه کانون پرورش فکری از تجربه تخصصی در حوزه کودک و نوجوان برخوردار است و می‌تواند محتوای فرهنگی، مربی‌محوری و برنامه‌های خلاقانه را هدایت کندف گفت: نهاد کتابخانه‌های عمومی نیز می‌تواند در حوزه تامین منابع، مشاوره کتابداری، ساماندهی خدمات کتابخانه‌ای، پشتیبانی محتوایی و هم‌افزایی شبکه‌ای نقش‌آفرین باشد. استانداری و فرمانداری‌ها نیز به عنوان بازوهای اجرایی و هماهنگ‌کننده، می‌توانند در تخصیص اعتبار، تسهیل امور اداری، پشتیبانی لجستیکی، اولویت‌بندی مناطق هدف و جلب مشارکت سایر دستگاه‌ها تاثیرگذار باشند. در کنار این‌ها، دهیاری‌ها و مدارس روستایی نیز می‌توانند با فراهم کردن فضای مناسب برای توقف خودروها، اطلاع‌رسانی محلی و تشویق خانواده‌ها، به اثربخشی بیشتر این خدمت کمک کنند.

به عقیده صادقی، اگر این همکاری بین‌بخشی به‌درستی شکل بگیرد، می‌توان برای کتابخانه‌های سیار یک نقشه راه دقیق تعریف کرد؛ از شناسایی روستاهای اولویت‌دار و تعیین مسیرهای منظم خدمات‌رسانی گرفته تا تامین منابع متناسب با گروه‌های سنی، آموزش نیروهای اجرایی، طراحی برنامه‌های فرهنگی مکمل و ارزیابی مستمر نتایج. در چنین شرایطی، کتابخانه سیار از یک اقدام محدود و نمادین خارج می‌شود و به یک برنامه پایدار توسعه فرهنگی تبدیل خواهد شد.

این کنشگر و تسهیلگر حوزه کتاب تاکید کرد: بوشهر برای عبور از محرومیت فرهنگی در برخی از مناطق، نیازمند نگاهی مسئله‌محور و آینده‌نگر است. در این میان، کتابخانه سیار یکی از کم‌هزینه‌ترین و در عین حال پربازده‌ترین ابزارهایی است که می‌تواند در کوتاه‌مدت و میان‌مدت اثرات ملموسی از خود برجای بگذارد. وقتی ساخت کتابخانه ثابت در همه روستاها به دلایل مالی، جمعیتی یا زیرساختی در کوتاه‌مدت ممکن نیست، کتابخانه سیار می‌تواند بهترین و عملی‌ترین راهکار میانی برای پاسخگویی به نیازهای فرهنگی مردم باشد.

صادقی با تاکید بر اینکه امروز استان بوشهر بیش از هر زمان دیگری به توسعه عدالت فرهنگی در مناطق روستایی و کم‌برخوردار نیاز دارد، گفت: وجود ۸۱۵ روستای فاقد کتابخانه عمومی، قرار گرفتن استان در شمار شش استان فاقد کتابخانه سیار و محدود بودن ظرفیت فعلی به یک اتوبوس کتابخانه‌ای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، همگی بیانگر این است که این حوزه نیازمند توجه فوری، برنامه‌ریزی دقیق و حمایت نهادی است که امیدوارم در این زمینه شاهد شکل‌گیری یک عزم جدی و اراده همگانی باشیم تا بتوانیم فصل تازه‌ای را حوزه کتابخوانی استان رقم بزنیم.