وقتی شبح حریق در مراتع استان بوشهر پرسه می‌زند

بامدادجنوب_داود علیزاده

بوشهر، استانی که با آفتاب سوزان و تشبادها خو گرفته، این روزها همزمان با افزایش دمای هوا، بار دیگر در معرض آتش‌سوزی مراتع و ارتفاعات قرار دارد؛ خطری که از بیرمی تا گیسکان، دوباره خود را نشان داده است، امسال اما این نگرانی همیشگی، ابعادی فراتر یافته است. در کنار تهدیدهای معمول فصل گرما، سایه تنش‌های منطقه‌ای و بیم حملات دشمن نیز بر این وضعیت سنگینی می‌کند؛ شرایطی که حفاظت از عرصه‌های طبیعی را از یک وظیفه صرفا زیست‌محیطی، به ضرورتی حیاتی و امنیتی تبدیل کرده است.

بررسی تاریخچه آتش‌سوزی مراتع در استان نشان می‌دهد که ما با یک روند فرساینده روبرو هستیم. در سال ۱۳۹۴، فقدان سیستم‌های مدون ثبت حوادث باعث شد تا آمارهای دقیقی از حریق در ارتفاعات دشتستان در دست نباشد، اما گزارش‌های میدانی از همان زمان بر یک متهم ردیف اول تأکید داشتند: «بی‌احتیاطی انسانی». این روند در سال‌های ۹۵ و ۹۶ با نابودی رویشگاه‌های گیاهان دارویی در گیسکان و سوک ادامه یافت؛ جایی که نبود تجهیزات تخصصی، عملیات اطفا را به نبردی نابرابر تبدیل می‌کرد. سال ۱۳۹۷، سال سیاه بلوط‌ها و کهورهای جم و بیرمی بود. سهل‌انگاری در پخت‌وپز یا تهیه زغال، ریه‌های سبز استان را به خاکستر تبدیل کرد؛ اما نقطه اوج این تراژدی در سال ۱۳۹۹ رقم خورد؛ سالی که به‌واسطه خشک‌سالی فراگیر، شاهد ۶۴ مورد آتش‌سوزی وسیع بودیم که منجر به نابودی بیش از ۳۴۰۰ هکتار از عرصه‌های طبیعی شد. در این میان، شائبه حریق‌های عمدی با هدف تصرف اراضی، لایه‌ای تاریک‌تر به این بحران افزود.

نمی‌توان از آتش‌سوزی سخن گفت و به فاجعه سال گذشته در ارتفاعات گیسکان اشاره نکرد. برخلاف تصور عمومی که بارندگی‌های بهاری را ضامن امنیت می‌دانست، انبوه پوشش گیاهی خشک‌شده به انبار باروتی بدل شد که با یک جرقه‌، تمام مرتع پیرامون روستای سوک و ارتفاعات گیسکان را در کوتاه‌مدت بلعید. این حادثه که آینده دامداری و ذخایر ژنتیکی منطقه را با تهدیدی جدی روبرو کرد، بار دیگر نشان داد که مشارکت خودجوش مردمی هرچند ستودنی است، اما بدون تجهیزات لجستیکی و سامانه یکپارچه امداد، توان مقابله با خشم طبیعت را ندارد.

تحلیل داده‌های یک دهه اخیر ثابت می‌کند که بخش اعظم این حوادث نه بر اثر فعل و انفعالات طبیعی که ناشی از مداخلات غیرمسئولانه انسانی است. رها کردن بقایای آتش توسط گردشگران، آتش‌زدن کاه و کلش مزارع توسط کشاورزان و در موارد دردناک‌تر، ایجاد حریق عمدی توسط برخی دامداران برای تحریک رشد علوفه تازه، تیشه به ریشه اکوسیستم شکننده بوشهر زده است. این خطاهای سهوی و عمدی، علاوه بر نابودی درختان بنه و بادام، منجر به فرسایش شدید خاک و اختلال در تغذیه سفره‌های زیرزمینی شده که جبران آن در اقلیم خشک بوشهر، دهه‌ها به طول می‌انجامد.

امسال اما شرایط متفاوت است. در کنار گرمای طاقت‌فرسا، وضعیت حساس کنونی و احتمال شیطنت‌های دشمن یا بروز حوادث ناشی از جنگ، هوشیاری مضاعفی را می‌طلبد. در شرایطی که تمام ظرفیت‌های مدیریت بحران باید صرف پایداری زیرساخت‌ها و امنیت شهروندان شود، بروز آتش‌سوزی‌های وسیع در کوهستان‌ها می‌تواند توان عملیاتی و تمرکز نیروهای امدادی و امنیتی را با چالش مواجه کند.

امروز، صیانت از کوه‌های بوشهر، تنها حفاظت از گیاه و جانور نیست؛ بلکه پاسداری از مرزهای حیاتی استانی است که نباید اجازه داد دود غفلت یا خیانت، آسمانش را تیره کند. در همین زمینه آخرین وضعیت مراتع استان بوشهر را از مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر جویا شدیم.

عبدالحسین گرشاسبی با تشریح وضعیت عرصه‌های طبیعی استان گفت: حدود ۷۵ درصد مساحت استان بوشهر را عرصه‌های منابع طبیعی تشکیل می‌دهد. از مجموع دو میلیون و ۳۱۹ هزار هکتار مساحت استان بوشهر، یک میلیون و ۷۳۰ هزار هکتار آن اراضی ملی است که مساحت مراتع استان حدود یک میلیون و ۱۸۹ هزار و ۶۹۵ هکتار است که تقریباً ۵۲ درصد مساحت استان را شامل می‌شود.

وی با اشاره به وضعیت کیفی مراتع استان گفت: بخش عمده مراتع استان از نظر کیفیت در وضعیت ضعیف قرار دارد و حدود ۸۰ درصد مراتع استان از نوع درجه سه محسوب می‌شود که دارای پوشش گیاهی کم‌تراکم و فقیر هستند. تنها حدود ۶ هزار و ۹۰۰ هکتار از مراتع استان، معادل هفت دهم درصد، در رده مراتع درجه یک قرار دارد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر تصریح کرد: تمامی اراضی مرتعی استان ممیزی شده و برای آنها پروانه چرا صادر شده است.

گرشاسبی آتش‌سوزی مراتع را از مهم‌ترین چالش‌های منابع طبیعی استان دانست وگفت: از ابتدای سال تاکنون بیش از ۳۰ مورد آتش‌سوزی در مراتع استان بوشهر رخ داده است. گرمای شدید هوا از یک سو و پوشش گیاهی مناسب ناشی از بارش‌های سال گذشته از سوی دیگر، شرایط را برای بروز آتش‌سوزی در مراتع فراهم کرده است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر ادامه داد: با وجود افزایش تعداد آتش‌سوزی‌ها، به دلیل حضور به‌موقع نیروهای منابع طبیعی، همکاری دستگاه‌های اجرایی، همراهی همیاران طبیعت و مدیریت میدانی، سطح آتش‌سوزی مراتع استان به حدود ۲۷۰ هکتار رسیده که نسبت به سال گذشته حدود ۹۰ درصد کاهش یافته و در حال حاضر هیچ آتش‌سوزی فعالی در عرصه‌های منابع طبیعی استان وجود ندارد.

گرشاسبی با تأکید بر نقش عامل انسانی در وقوع حریق‌ها گفت: حدود ۹۵ درصد عوامل ایجاد آتش‌سوزی در مراتع منشأ انسانی دارد که ممکن است به صورت عمدی یا سهوی اتفاق بیفتد.

وی افزود: گاهی یک بی‌احتیاطی ساده، روشن کردن آتش، فعالیت غیرمجاز یا اقدام برای تهیه زغال می‌تواند سطح وسیعی از مراتع را طعمه حریق کرده و خسارت‌های جبران‌ناپذیری بر جای بگذارد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر از مردم، دامداران، بهره‌برداران و گردشگران خواست در فصل گرما از روشن کردن آتش در عرصه‌های طبیعی خودداری کرده و در صورت مشاهده دود یا آتش، موضوع را سریعاً به نیروهای منابع طبیعی و دستگاه‌های امدادی اطلاع دهند.